О́nerdi báseke ósiredi

Elimizdiń óner men mádenı ómirinde M.Gorkıı atyndaǵy orys drama teatrynyń alar orny erekshe. Tanymaldylyq pen bedelge ıe bolýdyń tylsym qupııasyn bilý maqsatynda atalmysh teatr­­­dyń dırektory Erkin QASENOVKE jolyǵyp, áńgimelesken edik. – Erkin Tileýǵazyuly, áńgime­mizdi ózińiz basqaryp otyrǵan Gor­kıı atyndaǵy orys drama teat­rynyń tarıhynan bastasaq. – 1899 jylǵa deıin teatr ónerin jandaryna azyq etip, ár jerde óner kórsetip júrgen shaǵyn ǵana jı­hankez ártisterge sol kezdegi Aqmo­la gýbernııasynyń qala bıleýshileri turaqty qoıylymdar kórsetýlerine múmkindik jasaý úshin bir ǵımarat satyp alýǵa 100 rýbl aqsha bólipti. Ártisterdiń ónerine tánti bolyp júrgen kópes Kýbrın orys ónerin tamyrlandyryp jiberýdiń keleshegi zor ekenin tereń túsinip, úlken úm­it­pen ol da biraz qarajatpen me­senattyq jasaǵan kórinedi. Osy­laısha HIH ǵasyrdyń aıaǵynda qala teatry mártebesin alǵan, búginde astanalyq atalatyn M.Gorkıı atyndaǵy orys drama teatry sodan beri óz tuǵyrynan túsken joq. Teatr 110-shy torqaly toıymen jal­ǵasatyn jańa maýsymǵa daıyn­dyq jumystaryn bastap ta ketti. – Uzaq joldy basyp úlgergen óner ordasy búgingi kúni kórer­menderin qandaı qoıylymdarymen sýsyndatýda? – Bizdiń búgingi repertýarymyz jergilikti avtorlarmen birge álemdik jáne orys klassıkteriniń týyndy­larymen óte baı, ári jan-jaqty. Atap ótsek, R.Otarbaevtyń “Sultan Beıbarysy”, Shekspırdiń “Gamle­ti”, T.Ýılıamstyń “Tramvaı je­lanıe” atty dramasy, M.Býlga­kov­tyń “Master ı Margarıtasy”, J.Kok­tonyń “Chelovecheskıı go­lo­sy”, N.Gogoldiń “Revızory”, A.Che­hovtyń “Ivanovy”, A.Vampılovtyń “Ýtınnoı ohotasy” A.Sagarelıdiń “Hanýmasy”, S.Mrojek pen J.Sar­trdiń týyndylarymen birge K.Ser­gıenko, E.Shvars, G.Sapgır syndy avtorlardyń shyǵarmalarynan 20-ǵa jýyq jáne balalarǵa arnalǵan kúndizgi qoıylymdar bar. Al osy maýsymdaǵy spektaklder ishinen erekshe atap óterligi – Bertold Brehttiń “Strah ı nısheta v Treteı ımperıı” atty qoıylymyn Uly Jeńistiń 65 jyldyǵyna oraı kórermenge tartý ettik. Fashızmge qarsy shyǵarmalardy mol jazǵan aqyn, dramatýrg Bertold Brehttiń bul shyǵarmasynda Germanııadaǵy fashızmniń alǵashqy oshaǵy qalaı paıda bolǵany, evreılerdiń shekken zardaptary, soǵys kezindegi halyq­tyń áleýmettik jaǵdaıy beınelen­gen. Atylyp, asylyp, abaqtyǵa qamalyp, qýǵynǵa túsip, berekeleri ketken Germanııanyń ár aımaǵyn­daǵy evreı otbasylary men halyq­tyń áleýmettik kúızelisin kóre otyryp, kóz aldyńa sol ýaqytpen dálme-dál keletin Qazaqstandaǵy zulmat qurbandary – Ahań (Ahmet Baıtursynov), Álıhan, Shákárim, Maǵjan, Sáken, Beıimbet, M.Sho­qaı... taǵy sol sııaqty arystary­myz­dyń otbasy, aǵaıyndary ara­syn­daǵy kúızelis beleń alǵan qaı­shylyqtardy kózge elestetý qıyn emes... Qoıylymnyń taǵy bir erekshe­ligi – rejısser daıyndyq bary­synda Stanıslavskıı júıesimen birge eýropalyq qalypqa aınalǵan Breht tásilderin sheber paıdalana bilgendigi edi. Bul ózi Brehttiń no­vellalarynan iriktelip qoıylǵan dúnıe desek, qasiretke toly qaıǵy­nyń tumanyn seıiltpeı avtor tra­ge­dııany qalaı alyp shyǵar eken dep tolǵanǵanymyz ras. Degenmen shet­eldik rejısser Egıshe Gevorkıan adam janynyń tyǵyryqqa tirel­gende keı kezderde syrt kózge óte ebedeısiz, usqynsyz tarta qalýymen birge kúlkili jaǵdaıda bolatynyn nemese qapelimde jasaǵan is áreketi men aıtqan sózin qabystyra almaı qalatynyn óte sheberlikpen órip, akterler arqyly keıipker psıholo­gııa­syn tamasha sýretteýmen tanyldy. – “О́nerde joq shekara” dep aıtyp jatamyz. Rejısserlerdi shetelden jıi shaqyryp turasyzdar ma? – Jańa, joǵaryda atap ótken B.Brehttiń “Strah ı nısheta v Treteı ımperıı” qoıylymynyń rejısseri – avstrııalyq Egıshe Gevorkıan Fransııa, Germanııa, Amerıkada óz qoıylymdarymen izdenip júrgen jańa betburystaǵy zor talaby bar jas rejısser. Ony alǵash ret shyǵarmashylyq toppen tanystyrǵanymda, keıbir kánigi akterlar alǵashynda senimsizdik tanytqandaı bolyp edi, keıin birte-birte shyǵarmashylyq ortaǵa tastaı batyp, sýdaı sińip ketti. Syrttan teatrǵa kásibı bilikti rejısser shaqyrtý qanatyn jańa­dan jaıyp kele jatqan kez kelgen jas teatrǵa tán dástúr. “Teatry­myzdyń óz rejısseri bar, syrttan shaqyryp, shyǵyndanar jaıymyz joq”, – dep jan-jaǵyn qymtanyp, álemdik deńgeıdegi óner ıelerinen múlde bas tartatyn, al teatrdy tek oblystyq is-shara aıasynda ǵana tanıtyn ákimder de joq emes. Qudaı saqtasyn, biz ondaı pikirden aýlaqpyz. Sondyqtan da bolar, elimizdegi talantty rejısserlermen qatar halyqaralyq deńgeıdegi qoıylymdarymen tanylyp júrgen basqa elderden óz usynystarymen kelip jatatyn dostarymyz barshy­lyq. Reseı teatrlarynda qoıylym­darymen tanymal bolyp júrgen más­keýlik A.Konevskıımen jáne ash­habadtyq, Orta Azııada shyǵar­ma­shy­lyǵymen bedeldi ssenograf B.Aman­sahatovpen birge qoıǵan Ý.Sheks­pırdiń “Gamleti”, belgorod­tyq V.Borodınniń N.Ptýshkınanyń “Bravo, Laýrensııa!” shyǵarmasy negizinde sahnalaǵan spektakli A.Sa­garelıdiń “Hanýmasy”, Bish­kekten shaqyrtylǵan talantty jas rejısser N.Asanbek pen teatr sý­retshisi Iý.Nýrmatovtyń Ame­rı­ka­nyń áıgili klassıgi T.Ýılıams shy­ǵarmasy jelisinde ázirlegen “Tram­vaı jelanıesin”, aqtaýlyq re­jıs­ser, “Tarlan” syılyǵynyń ıegeri G.Merǵalıevanyń “Master ı Mar­garıta” syndy qoıylymdaryn kó­rermenderimiz zor yqylaspen ta­mashalap júr. – Shoqtyǵy bıik osynaý ta­bys­­taryńyzdy sheteldik kórermen­derge tanytý jaǵynan kende emes shyǵarsyzdar? – Árıne, jalpy ártis qaýymdy, onyń ishinde akterlerdiń sheberligin únemi shyńdap otyrýdyń taǵy bir joly, ol – halyqaralyq gastról­der men respýblıkalyq, halyq­aralyq festıvaldarǵa qatysý. Osy maqsatta sońǵy 2-3 jyldyń ishinde teatr ujymy gastróldik saparmen Almaty, О́skemen, Qaraǵandy, Chelıabi qalalarynda, sonymen qatar Granada (Ispanııa), Saransk, Más­keý, Sankt-Peterbýrg, Beıjiń qa­lalarynda ótken halyqaralyq jáne respýblıkalyq festıvaldarǵa qatysyp laýreat atandy. Osylardyń ishinde eki jaıǵa erekshe toqtalǵym keledi. Beıjiń olımpıadasynan keıin sol qala­daǵy “Máńgilik Shekspır” Halyq­ara­lyq teatr festıvaline Qazaq­standaǵy jalpy drama teatrlary tarıhynda tuńǵysh ret qatysýǵa múmkindik alǵan tek M.Gorkıı teatry boldy. Ulybrıtanııa, Ita­lııa, Ispanııa, Polsha, Ońtústik Koreıa qatysqan festıvalǵa Shekspırdiń “Gamletin” aparyp, qanjyǵamyzdy maılap qaıttyq. Al ekinshi bir sátti kezeń A.Pýshkınniń “Kamennyı gost” qoıylymymen 2007 jyly teatrymyzdyń shaǵyn toby tuńǵysh ret Eýropaǵa jol tartty. Biz, ol joly IýNESKO deńgeıinde bel­gilengen “Orys tili jyly” aıasynda Lıýdmıla Pýtınanyń basshylyǵy­men ótkizilgen halyqaralyq Kon­gress baǵdarlamasyna enip, TMD elderi ishinde tek bizdiń teatr ǵana Ispanııanyń Granada qalasynda ótetin halyqaralyq teatrlar fes­tıvaline qatysýǵa joldama aldy. – Qala basshylyǵy tarapynan qandaı kómek kórsetilip jatyr? – Árıne, qala ákimi I.Tas­ma­ǵambetovtyń atqaryp otyrǵan ju­mysy ushan-teńiz. Qalaǵa ákim bolyp kelisimen Ime­keń bizdiń teatrǵa kelip, ártis­terimizdiń muń-muqtajyn tyńdady, spektakl­derimizdi tamashalady. Kezdesý, pikir almasý nátıjesinde kópten beri she­shimin tappaǵan máselelerdi talqy­ladyq. Teatr qyz­metkerlerin páter­men qamtamasyz etýdi sheship berdi. Ártisterimizdiń birazy páter alyp, sońǵy 2-3 jyldyń ishinde úıli-barandy bolyp jatyr. Osynyń bári jáne joǵa­ryda aıtylyp jat­qan shyǵarmashy­lyq jetistikterimiz qala basshy­larynyń ónerge degen erekshe yqy­lasy, durys kózqa­rasynyń jemisi dep bilemin. – Siz basqaryp otyrǵan teat­rdyń reseılik teatrlardan aıyr­mashylyǵy qandaı jáne olarmen baılanystaryńyz týraly aıtyp berseńiz. – Reseı TMD jáne Baltyq jaǵalaýy elderindegi orys teatr­larynyń ótpeli kezeńde jabylyp qalmaýyn qatty qadaǵalady. Reseı atqaminerleri men memleket bas­shy­lary “bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp” Teatr qaıratkerleri odaǵy janynan ortalyq ashty, assosıasııa qurdy. 2004 jyldan beri baǵdarlama jobasy bekitilip, jyl saıyn mol qarjyny memleket ózi bólip otyrady. Bıyl sáýirde Sankt-Peterbýrgte “Vstrecha v Rossıı” atty 18 memle­kettiń orys teatrlary qatysqan bedeli zor halyqaralyq festıval ótti. “Baltııskıı dom” teatrynda uıymdastyrylǵan bul is-sharaǵa biz­diń teatr osymen ekinshi ret qa­tysyp otyr. Osy joly da 35 adam­nyń barlyq shyǵyndaryn óz moı­yndarymen kóterip aldy. Biz A.P.Che­hovtyń “Ivanov” atty pesasymen bardyq. Men “Rýs­skıı mır – v poıskah býdý­­shego” taqy­rybymen “Úkimettik baǵ­darlama aıasynda sheteldegi otan­dastarǵa RF memlekettik saıasatyn taratý” ǵy­lymı-praktıkalyq kon­ferensııa­syna qatystym. Qazaq­standaǵy orys teatrlary jaǵdaıyn baıandap berdim. Festıvalǵa qa­tys­qan ujym ózge elderden kelgen teat­rlardyń jaı-kúıimen, shyǵar­ma­shylyq óresimen, teatrlardyń ulttyq quramymen tanysyp shyq­ty. Al biz óz kezeginde jemisti jumys istep júr­genimizge kózderin aıqyn jet­ki­zip qaıttyq. Ondaǵy úlgi tutar taǵy bir úrdis – teatr maýsymdary aıaqtalar shaq­ta “Qoldaý-qorǵaý” ortalyǵynyń baǵdarlamasy aıasynda Máskeý qalasynyń syrtyndaǵy demalys or­nynda jazǵy teatr mektebin ót­ki­zedi. Buǵan TMD jáne taǵy da bas­qa shet elderdegi orys teatrla­rynyń árbirinen 35 jasqa deıingi ártisterdi jınaıdy. Jınalǵan 500-700 adamdy bir aı boıy barlyq shyǵynyn kótere otyryp, sahna tili, sahna qozǵalysy, bı sabaq­ta­ryn ótkizedi. Tanymal akterlermen kezdesýler, teatrlarǵa baryp spek­taklder qaraý, talqylaý dáristerin júrgizedi. Máskeýdiń basty teatr­la­rynan myqty rejısserlerdi jal­dap, jastardy irikteıdi, top-topqa bólip, laıyqty qoıylymdar shy­ǵa­rady. Qaıtar kezderinde osy qoıy­­lymdardyń kóshirmelerin jazba tabaqshalarǵa túsirip, ózderine be­re­di. Baǵa qoıady. Dıplom tapsy­rady. Mi­ne, naǵyz akter sheberligin shyń­daıtyn mektep osy bolsa kerek. Al bizdegi Mádenıet mınıstr­li­gi­niń uıymdastyratyn jyl saıyn­ǵy teatrlar praktıkýmy óz qajet­tiligin joǵaltqaly qashan. Bıyl, mysaly, taǵy da sol jyldaǵydaı oblys teatrlarynyń basshylaryn jınap alyp, Reseıden G.Dadamıan degendi shaqyrtyp, uzaq-sonar lek­sııa oqytty. T.Júrgenov atyndaǵy Ulttyq óner akademııasynyń bir ustazy Qazaqstan teatrlarynyń óz­ekti máselesinen syr shertti, ob­lys­tardan kelgen basshylar pikir-usynys aıtqan boldy... Jylda osy. Almatyǵa ne Astanaǵa jınalamyz. Keıingi jyldary keıbir oblys­tar­dan tipti qatyspaıtyn boldy. Mine, osy praktıkýmǵa jumsa­latyn qarjyny qaıta qaraý kerek shyǵar. Praktıkýmda aıtylatyn oı, pikir, usynystarymyzdy mınıstr­liktiń alqa májilisinde kóterý ke­rek. Ol protokolǵa enip, nátıje beretin is-sharaǵa, normatıvtik qu­jattarǵa aınalý kerek. Al meniń aıtyp otyrǵanym bólek. Jastardy kásibı shyńdaý baǵdarlamasyn memleket óz qolyna alýy kerek. Bir­li-jarym laýreat atanǵan, dıp­lom ákelgen jetistikke bórkimizdi aspanǵa ata berýdiń qajeti joq. Teatr ózegi akter emes pe? Keıde tipti, sheberdiń ózinen tálim alǵan adamnyń ózi teatrǵa bara sala to­qyraýǵa ushyraıdy. Sondyqtan ónerdiń báseke ekenin esh esten shy­ǵarmaǵan abzal. Respýblıkalyq teatr­lar mektebi, mol tájirıbesi bar E.Obaev, E.Tápenov, E. Ora­zym­betov, T.Temenov, M.Ahmanov, Q.Qa­symov, G.Merǵalıeva syndy rejısserlerdiń klasyn jaz aıynda Almatynyń mańyndaǵy bir demalys úıinde uıymdastyryp, ár teatrdan bolashaǵy bar jastardy jınasa, bizde de jasyndaı jarqyraıtyn óner juldyzdary shyǵaryna kúmá­nim joq. T.Júrgenov atyndaǵy óner akademııasynan D. Turan­qu­lova, M.Áb­zelbaev, M.Baıserkenov A.Qul­­baev syndy bilikti ustazdar dáris ótkizse, tipten quba-qup. – Sizdi kópshilik, kezinde “Qa­zaq tili” qoǵamynyń patrıoty retinde tanyǵan eken. Bizde 1990 jyldar­dyń basynda Almatydaǵy kóptegen qazaq balabaqshalary men qazaq mektepteriniń ashylýyna yqpal etkenińizden habardarmyz. Mem­lekettik til patrıoty bolý úshin eń aldymen, adamǵa qandaı qa­sıetter qajet? Búgin osy isti jalǵastyryp júrsiz be? – Men qazaq mektebin bitirip, basqa ult ókilderimen etene ara­laspaı óstim. О́ner ınstıtýtynda da qazaqsha oqydym. Oryssha bilme­gen­digimdi kezinde óz baýyrlarym bet­ke salyq, arǵa uıat etip tańdy. Qa­­zaqtyń tuńǵysh kásibı rejısseri As­qar Toqpanov, ustazdarym M.Baı­­s­erkenov, R.Qanybaeva sı­ıaqty ult ónerin bárinen joǵary qoıa­­tyn daraboz tulǵalardyń ja­lyn­dy oılary meni qaıta shırata tústi. Qazaq teatrynda jumys isteı júrip, kóp nárse úırendim. Endi “Qa­zaq tili” qoǵamyna men barma­ǵan­da kim barady. “Qazaq tili” qo­ǵamynyń alǵashqy qarlyǵashta­ry­nyń biri bolyp, jan salyp qyzmet istedim. Almatyda 90-shy jyldan bergi ashylǵan qazaqsha mektep, bala­baq­sha, sonymen birge mekeme, oqý or­yndarynan “Qazaq tiliniń” bastaý­ysh uıymdaryn ashý jolynda kóp is atqardyq. Keıinnen de mádenıet, óner, aqparat salasyndaǵy memle­kettik jumystardy atqara júrip, til saıasatynan eshqashan alystaǵan joqpyn. Maqsat Qazaqstandaǵy teatr óne­ri salasynda 110 jyldyq ta­rı­hy bar M.Gorkıı atyndaǵy orys drama teatry ujymymen birge, osy eldiń abyroıyn kóterip aı­týly teatrlardyń aldyńǵy qata­rynda bolsaq deımiz. Aýylda tý­yp-ósken qazaqtyń qarapaıym qa­ra balasyna astanalyq orys drama teatrynyń tizginin ustaý baqyty buıyrsa, osy­naý jaýapty qyzmetti minsiz at­qa­rýda azamat­tyń aldynda asqaraly mindet turatyny aıqyn ǵoı. Áńgimelesken Araı ÚIRENIShBEKQYZY.