Shalqarda sharýa ońǵarylyp keledi

Oblys ákimi Eleýsin Saǵyn­dy­qov aýyldy kórkeıtý, turǵyndar­dyń áleýmettik máselelerin sheshýdi udaıy nazarda ustap keledi. Ja­qyn­da oblys basshysy naqty jaǵ­daı­dy óz kózimen kórip tanysý úshin shal­ǵaıdaǵy Shalqar aýdanyna baryp qaıtty. Shalqar óńiriniń el­di mekenderin aralap, turǵyndar­men kezdesti, olardyń usynys-ti­lek­terin, muń-muqtajyn tyńdady. Aýdandaǵy áleýmettik nysandardy aralady. Shalqar aýdanynyń eldi me­kenderi úshin qazir birneshe pro­ble­ma bar — aýyz sý, jol, kógildir otyn jáne oblys ortalyǵymen ara­­­daǵy qarym-qatynastyń qıyn­dy­ǵy. Oblys ákimi bul máselelerdiń barlyǵy mindetti túrde sheshiletindigin aıtyp, eldi qýantty. E.Saǵyndyqovtyń aıtýyn­sha, sý da, jol da, kógildir otyn da bolady, eń bastysy, el ishinde aýyzbirlik pen túsinistik bolýǵa tıis. Shalqar – oblystaǵy iri aýdandardyń biri. Sońǵy alty jylda oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy joǵary deńgeıde damyǵany belgili, al bul aýdandardyń, sonyń ishinde Shalqar aýdanynyń da áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsarýyna septigin tıgizdi. Máselen, shırek ǵasyrdan beri elektr jaryǵyn múlde kórmegen Qańbaqty aýylyna jaryq bardy, Jańaqonys kógildir otyn­nyń qyzyǵyn kórip otyr. Aýdan ákimi Rahat Sydyqov bergen derekter boıynsha, aýdandaǵy óndiris kólemi artyp, jumyssyzdyq deńgeıi tómendegen, “Jol kartasy” aıasynda kóp jumystar jasalypty. Osy ýaqyt aralyǵynda 100 tósektik aýrýhana, 45 oryndyq kúndizgi stasıonary bar ortalyq emhana iske qosylyp, zamanaýı medısınalyq qondyrǵylarmen tolyq jabdyq­tal­ǵan. Aýdanda úlgili joba boıynsha 4 jańa orta mektep, 1200 oryndyq bir mektep salyndy. Oblys ákimi aldymen Shilikti aýylyna atbasyn tiredi. Eski máde­nıet úıiniń aldynda qaz-qatar tizilip turǵan mektep oqýshylary men muǵa­limder, aýyl turǵyndary E.Saǵyn­dyqovty erekshe qýanyshpen qarsy aldy. “Aýyldyń gúldenýi — Qazaq­stannyń gúldenýi” jastar marafon estafetasyna qatysýshy Toǵyz orta mektebiniń №15 “Jas órken” otrıa­dy­nyń komandıri Gúlbaqyt Mám­bet­yrzaeva oblys ákimine jasaǵan ju­mystary jóninde, bul marafon­nyń týǵan jerdi súıýge tárbıeleı­tinin aıtty. Balalardyń jumys jasaǵany kórinip tur. Mádenıet úıiniń tabaldyryǵynyń aınalasyn tabıǵı tastarmen órip, ádemi qylyp qoıypty, al kez kelgen aýyldan kezdestire bermeıtin sýburqaqty balalardyń kómegimen jasaldy degenge sený qıyn. О́ńir basshysy marafonnyń nátıjesinde jaqsy jumys jasaǵan balalarǵa oblys boıynsha barlyǵy 60 avtokólik, 1000 noýtbýk pen Astana qalasyna 2000 joldama beriletinin, onyń ishinde osy Toǵyz orta mektebiniń oqýshy­lary da bolýy múmkin ekendigin jetkizdi. Aýyl turǵyndary mádenıet úıiniń eskiligin tilge tıek etti, oblys ákimi, buıyrsa, mundaǵy eki qabatty eski ǵımaratty jóndeýge kómekte­setinin aıtty. Budan keıin oblys basshysy To­ǵyz orta mektebine bet aldy. Osydan tórt jyl buryn 1973-74 jyldary salynǵan eski mektep órtenip ketip, balalar oqý ǵımaratynsyz qalǵan eken. Mektep dırektory Ánes Já­mekovtiń aıtýynsha, balalar jergi­likti ákimshilik ǵımaratynda oqýǵa májbúr bolǵan. Biraq, balalardyń oqý úlgerimi tómendemepti. 2009 jy­ly mektep UBT nátıjesinde ortasha 84,58 ball alsa, 2010 jyly 87,6 ball jınapty. Osyndaǵy jańa mektep byltyr 1 qyrkúıekte paıdalanýǵa berilýge tıis edi. Alaıda, onyń qurylysyn júrgizip jatqan merdiger alaıaq bop shyǵyp, jurttyń jalaqysyn ber­­meı, jumysty tastap qashyp ketken. Odan keıin qurylysty “AlanPlıýs” JShS qolyna alypty. Osylaısha 2007 jyly bastalǵan jańa mektep qurylysy bıyl áreń aıaqtaldy. Eshten kesh jaqsy, endi jańa oqý jylynda balalar jańa mektepte oqıtyn bolady. – Sózinde turmaı, halyqty al­dap ketip qalǵan merdigerdi qazir qu­qyq qorǵaý organdary izdep jatyr. Olar zań aldynda jaýap berýge tıis. Jańa aqsaqaldar osy qurylysta ju­mys jasaǵan balalarynyń, neme­r­e­leriniń 3 aı, 5 aı boıy jalaqyla­ryn almaǵandyǵyn aıtyp jatyr. Bul másele sheshiletin bolady. De­genmen, mine, basqa merdiger kelip, mektep bıylǵy oqý jylyna daıyn tur. Ishi keń, jaryq. Sport zalynyń edeni jańa tehnologııamen jasalǵan. Tehnologııasy jaqsy mundaı mektep oblys ortalyǵynda da joq, — dedi oblys ákimi. Jańa oqý jylynda mektepke barlyǵy 231 bala keledi. Bólmeler­diń barlyǵy tolyq jabdyqtalǵan. Qysqasy, odan ári sapaly bilim berýge barlyq jaǵdaı bar. Oblys ákimi mektep ujymyna ınteraktıvti taqta syılady. Kelesi aıaldama — qaladaǵy №5 mektep. Tarıhy 1907 jyldan basta­latyn mekteptiń syrty eski zama­n­dardaǵy ǵımarattardy eske túsiredi. Syrty eski bolǵanymen, ishi qazirgi zamanǵa saı – munda mýltıme­dııalyq, kompıýterlik, fızıka, bıologııa bólmeleri, temir óńdeý sheberhanasy, 60 oryndyq ashana, sportzal, pnevmatıkalyq tır bar. Soǵan saı bilim sapasy da joǵary. Byltyr túlekterdiń 50 paıyzy, bı­yl 52 paıyzy grant boıynsha jo­ǵary oqý oryndaryna qabyldanǵan. Oqýshylar úsh jyl qatarynan UBT boıynsha aýdanda birinshi oryndy bermeı tur. Bıyl mektepte 674 bala oqıdy dep kútilýde. Mektep 2009 jyly “oblystyń eń úzdik mektebi” nomınasııasy boıynsha jeńimpaz atanyp, oblys ákiminiń 1 mln.teńge grantyna ıe bolǵan. Byltyr “Jol kartasy” aıasynda mektepke 17,5 mln teńge bólinip, kúrdeli jóndeý júrgizildi. Oblys ákimi mektep bólmelerin aralap júrip, bir klastyń tereze­sinen eski ǵımaratty kórip qaldy: – Bul ǵımaratty jekeden alyp, mekteptiń balansyna berip qoıdyq, – dep sóz bastaǵan aýdan ákimi Rahat Sydyqovqa tapsyrma berip tastady: – Bul ǵımarat bosqa turmasyn, sport kesheni etip qaıta jaraqtan­dyryp, mektepke berińder! – dedi. Budan soń oblys ákimi “Suńqar” kóterme saýda ortalyǵynda, aýdan­dyq mádenıet úıinde boldy. Shalqar kólin jergilikti jurt­shy­lyq ánge de qosady, kúıge de qo­sady. Biraq, bul kóldiń aınalasynda problema da barshylyq. Sońǵy jyl­dary tabany men jaǵasy tutasyp ketýge aınalǵan kólge bıyl sý mol kelip, turǵyndar qýanyp qaldy. Kemerine tolǵan kóldiń aınalasyn jınaý úshin shalqarlyqtar tazalyq aksııasyn ótkizipti. Jalpy, Shalqar joǵarǵy jáne tómengi Shalqar kólderinen turady. Joǵarǵy Shalqardyń sýy tushy. 1927 jyly kóldiń eki arasyna shlıýz qurylysy salyndy. Kól syıymdy­lyǵy — 28,0 mln tekshe metr. Jyl saıyn kóktemde Muǵaljar taýynan Qaýyljyr ózeni arqyly 10,0 mln. tekshe metr sý kelip, kólge quıady. Jo­ǵarǵy Shalqar kóliniń bóget salý arqyly tuıyqtalǵanyna 1 ǵasyrdaı ýaqyt bolypty. Gıdrotehnıkalyq qondyrǵylar men bógetterdiń ábden tozyǵy jetken. Kól tabany batpaqqa tolyp, sý qorynyń azaıýyna ákelip soq­tyryp otyr. Bul Shalqar qala­synyń mıkroklımatyna da áser etedi eken. Iаǵnı, kól tabanyn tazartyp, sý deń­geıin saqtap qalý kerek. Bul ju­mysty “Mızam” JShS óz moınyna alyp otyr. Olar Shalqar kóliniń gıd­rotehnıkalyq qondyrǵylaryn qaı­ta jasamaq. Qurylystyń smeta­lyq quny — 204 364, 978 myń teńge. Qurylys bıyl sáýir aıynda bastal­ǵan. Qazir sý burý arnasy bar sý qoımasy qondyrǵysynyń qurylysy júrgizilip jatyr. Buıyrsa, jumys tolyqtaı kelesi jyldyń jeltoq­sanynda aıaqtalady. – Bitken soń sýdy buryp aǵy­zyp, kól tabanyn tazartamyz. Osy­laısha kól deńgeıin ustap turýǵa múm­­kindik bolady. Budan keıin kól sýyn baý-baqsha sýarý sekildi teh­nı­kalyq maqsatta paıdalanýǵa bolady. Al bul aýyz sý únemdeýge septigin tı­gizedi. Balyq ósirýge de qolaıly bolar edi, — deıdi seriktestik dırek­tory E.Ádilov. E.Saǵyndyqov aýdan ákimine kelesi jyly qalanyń bas josparyn jasar kezde osy kól sýyn paıda­lanatyn sý qubyrlaryn da esepke alý qajettigin tapsyrdy. “3 jylda Shalqar kóliniń gıd­rotehnıkalyq qondyrǵylaryn qaıta jasaý jumystary aıaqtalady, kól tabany tazartylyp, aýyz sýdy bosqa ysyrap qylmaı, onyń ornyna kól sýy paıdalanylatyn bolady. Sodan keıin kólge balyq jiberip, osy jer­de balyq sharýashylyǵyn uıym­das­ty­ratyn bolamyz”, — dedi oblys ákimi. “Shalqar sýy” aýdannyń búkil respýblıkaǵa tanymal brendi desek, artyq aıtqandyq bolmas. Osy mıneraldy sýdyń otany kádimgi aýyz sýǵa zárý bop otyr. Bul qa­la­daǵy №8 mekteptiń májilis zalynda oblys ákimi aýdan aktıvimen, tur­ǵyndarmen kezdeskende aıtyldy. Aıtpaqshy, №8 mektep týraly aıta keteıik. Bul mektep – oblysta Elbasy N.Nazarbaevtyń “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdarlamasy boıynsha 1200 oqýshyǵa arnalyp salynǵan sa­naýly mektepterdiń biri. 2008 jyl­dyń aıaǵynda paıdalanýǵa berilgen mektep zaman talabyna saı tolyq jabdyqtalǵan. Aldymen aýdan ákimi Shalqar óńi­riniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy týraly qysqasha málimdedi. Odan keıin minberge shyqqan aýyl tur­ǵyndary oblys ákiminiń elge ja­sap jatqan jaqsylyqtary týraly aı­­typ, maqtap, alǵystaryn jaý­dyr­dy. – Myqty maqtap jiberdińizder ǵoı. Qoıyńyzdar. Bul — meniń min­detim. Meniń ornymda kim bolsa da, osylaı jasaýǵa tıisti, mindetti. Eli­mizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq tur­mysynyń jaqsarýy jolynda tyn­baı eńbek etý Elbasymyz Nur­sul­tan Nazarbaevtyń bizdiń aldy­myzǵa qoıǵan tapsyrmasy, zaman talaby. Sondyqtan, kóp maqtaı ber­meı, ózekti máselelerdi aıtyńyzdar, – dedi oblys ákimi. Shalqarlyqtardyń máseleni aıt­paı qalmaıtyny anyq. Birinen soń biri shyǵyp sóıledi. Ardagerler ke­ńesiniń tóraǵasy O.Ádilbaev aýyz sý máselesi jóninde sóz qozǵady. – Aýdannan 15 myńdaı adam ob­lys ortalyǵyna qaraı qonys aý­dar­dy. Olar kóship ketkenimen, toı-tomalaq, ólim-jitim bolsa aýylǵa kelmeı turmaıdy. Osy adamdardyń Shalqar men Aqtóbe arasynda qa­ty­naýy qıynǵa soǵyp tur. О́zińiz 2005 jyly Shalqarǵa kelgende halyqtyń tilegi boıynsha “Aqtóbe-Shalqar” poıyzyn jolǵa shyǵaryp edińiz. Qazir sol eki vagonnyń ózi biz­ge azdyq etip otyr. Sol eki va­gon­ǵa ta­ǵy birneshe vagon qosylsa, nur ús­ti­ne nur bolar edi, — dep tilegin bil­dir­gen eńbek ardageri B.Iman­qu­lov­tyń sózin Jańaqonystan kelgen ar­dager ustaz I.Dosmaıylova jalǵady: – 2005 jyly Shalqardyń Aq­qaı­tym aýylyna kelip, bizge kógildir otyn keletinin aıtqan edińiz. Halyq alǵashynda oǵan birtúrli kúmánmen qaraǵany ras. Biraq, aıtqan ýáde­ńizdi oryndadyńyz, turǵyndar kó­gil­dir otynnyń qyzyǵyn kórip otyr, sol úshin sizge aýyldastarymnyń atynan alǵysymdy bildirimen, – dep aýyz sý dep atalatyn máseleniń bul aýylda da bar ekendigin tilge tıek etti. Úsh jyldan beri aýyz sý máselesi tóńireginde sottasyp, ádildik tappaı júrgen I.Rezvanov degen muǵalim sý alý úshin úsh kvartal jer júretinin aıtady. Oblys ákimi bul máseleniń bir sheshimi bolatynyna sendirdi. Aýdandaǵy “Nur-Otan” HDP jastar qanatynyń tóraǵasy N.Dúıi­sov oblys ákiminiń yqpalymen 1-2 jyl buryn Lokomotıv jóndeý deposyna tıesili 44 páterli turǵyn úıdi jóndeýge oblys bıýdjetinen qar­jy bólinip, ol úı jas otbasylar­dyń ıgiligine berilgenin aıta kelip, Shalqardaǵy SMP qalashyǵyndaǵy 5 qabatty úsh úıge jóndeý júrgizip, ony jas otbasylarǵa berý máselesin sheshýdi surady. Turǵyndar jol máselesin de qozǵady. Oblys ákimi aldymen Elbasy­nyń Joldaýynda belgilengen min­det­ter men tapsyrmalarǵa toqtala kelip, turǵyndardy oblysta 2020 jylǵa deıingi damý baǵdarlamasy boıynsha atqarylatyn aýqymdy is­termen tanystyrdy. Oblys eko­no­mı­kasynyń jedel qarqynmen damyp kele jatqanyn tilge tıek etti. – Kóterilip otyrǵan barlyq má­­se­le túgeldeı sheshiletin sharýa. Qa­zir Shalqar ǵana emes, kóptegen óńir úshin úlken problema bolyp otyrǵan aýyz sý jaǵdaıyn Elbasy 2015 jylǵa deıin tolyq sheshý qajettigin aıtqan bolatyn. Biraq, Aqtóbe ob­lysynda bul máseleni 2015 jylǵa deı­in sozbaı, erterek bitirýge múm­kin­dik bar. Osy ýaqytqa deıin oblys boıynsha 70 eldi meken aýyz sýmen qam­tamasyz etildi, endi aldaǵy 2-3 jyl­da 50 eldi mekenniń aýyz sýǵa muq­tajdyǵy máselesi sheshiledi dep otyrmyz. Bir-eki jylda Shalqar kóliniń tabany tazaryp, tehnıkalyq maqsat­ta kól sýy paıdalanylsa, aýyz sý únem­deletin bolady. Shalqar qala­sy­nyń kóshelerin jóndeýge kelesi jyly 500 mln. teńge bólinedi. “Aq­tóbe-Shalqar” jergilikti poıyzyna ázirge eki vagon tirkeımiz, eger ony ıgere alsańdar, oǵan taǵy vagondar qosý máselesin sheshetin bolamyz. Al aýdan ortalyǵyndaǵy 5 qabatty úılerdi jóndeýge kelesi jyly qa­rajat bólemiz. Shalqar áli-aq úlken shahar bolady. Buıyrsa, Shalqar-Beıneý temir joly tartylady dep otyrmyz, bul iri óndiris oryndaryn ashýǵa múmkindik beredi, ıaǵnı Shal­qarǵa ınvestorlar keledi. О́ndiris bolsa, ekonomıka kúsheıedi. Munyń barlyǵy aldaǵy ýaqytta jasalady, biraq biz óz tarapymyzdan týǵan je­ri­mizdiń mádenıetin kóterýge, aýyl-aımaqty taza ustaýǵa, turǵan jeri­mizdi gúldendirýge, birlesip eńbek etip, halyqty jaqsy isterge uıym­dastyrýǵa tyrysýymyz kerek, — dep túıindedi oıyn oblys ákimi. Tústen keıin E.Saǵyndyqov Aqtoǵaı selolyq okrýginiń ortalyǵy Qotyrtas aýylyna atbasyn tirep, os­yndaǵy selolyq dárigerlik ambý­latorııany, Aqtoǵaı orta mektebin aralady. Jergilikti turǵyndarmen kezdesti. Aqtoǵaılyqtar negizinen bir máseleni alǵa tartty – aýylǵa kó­gil­dir otyn qajet. Oblys ákimi kó­gil­dir otynnyń mindetti túrde aý­yl­ǵa keletinine turǵyndarǵa ýáde berdi. Qashanda búgingi isteletin sha­rýany erteńge qaldyrmaıtyn oblys basshysy shalǵaı aýdannyń eldi mekenderiniń búginimen tanysyp qa­na qoımaı, biraz máseleni qolma-qol sheship te ketti. Sondaı-aq, aldaǵy ýaqytta qandaı jumystar atqarý qajettigine óz usynystaryn bildirip, aýdan basshylaryna baǵyt-baǵdar da siltedi. Kózben kórip, kóńilge túıgen máselelerdi sheshýdiń joldaryn da kór­setti. Oblys basshysynyń bul ju­mys sapary shynynda da qaıta­rym­dy boldy. Satybaldy SÁÝIRBAI. Meıramgúl RAHATQYZY, jýrnalıst. Aqtóbe oblysy.