Tamyz máslıhaty qarsańynda

Aýyl muǵaliminiń jaı-kúıi oılandyrady

Elbasy N.Á.Nazarbaev halyqqa Joldaýynda eldiń taıaý bolashaqtaǵy damý baǵyttaryn aıqyndaıtyn qadaý-qadaý mindetterdi belgileı otyryp , bilim salasyna da qatysty keleli oılar aıtty. Joldaýda árbir azamattyń damýy – onyń jeke tabysy men jalpy qoǵamnyń alǵa órleýi ekenin taǵy da atap ótti. Sondyqtan bilim berýde zaman talaptaryna jaýap beretin jańasha jetistikter qajettiligi túsinikti. Elbasy elimiz memlekettiginiń negizi qalana bastaǵan tusta bilim berý mańyzdylyǵyna aıryqsha toqtalǵan edi.Jas urpaq tárbıesi sabaqtastyqty qajet etetin úzdiksiz prosess.Joldaýda aıtylǵan ózekti máseleniń biri balalardy mektepke deıingi tárbıemen qamtý. Bul baǵytta oblysymyzda maqsatty atqarylyp jatqan jumystar barshylyq. Oblys boıynsha mektepke deıingi uıymdar jelisin keńeıtý baǵytynda jańa ǵımarattar salý, burynǵy mektepke deıingi jáne beıimdelgen ǵımarattardy qaıta­ryp alý, bos turǵan ǵımaratty jón­deý arqyly jáne qaıta jańar­týdyń esebinen qalpyna keltirý, mektepterdegi bos oryndardy paı­dalaný arqyly az shyǵyndy mektepke deıingi uıymdardy ashý (“mektep-balabaqsha” shaǵyn orta­lyǵy), jeke balabaqshalar ashý jumystary júrgizilýde. Qazirgi tańda oblysymyzda 414 mektepke deıingi mekemeler jumys jasap, ótken jylǵa qaraǵanda olar­dyń sany 178 birlikke artyp otyr, onyń 131-i balabaqsha, 36-y “mektep – balabaqsha” kesheni, 247-i shaǵyn-ortalyqtar jumys jasap, mektepke deıingi tárbıemen qamtý 73% boldy.Jyl ótken saıyn bilim uıalarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazalarynyń nyǵaıýy, pán kabınetteri men aqparattyq tehnıkalyq quraldarmen jabdyq­ta­lýy oblys mektepterindegi oqytý men tárbıeniń mazmunyn ári sa­pa­syn kóterýge tolyq múmkindikter berýde. Oǵan dálel retinde jylma-jyl mektep túlekteriniń ulttyq biryńǵaı testileýden joǵarǵy bilim sapasyn kórsetýin aıtýǵa bolady. Mysaly, respýblıka boıynsha 49 túlek eń joǵarǵy 125 ball alsa, olardyń 9-y aqjaıyqtyqtar ekeni biz úshin úlken qýanysh. Qazirgi ýaqytta oblystyń bar­lyq mektepteri jańa oqý jylyna daıyndyq jumystaryn aıaqtaý qarsańynda. Aǵymdaǵy jyly 39 bilim berý nysanyn kúrdeli jóndeýge 2 305,0 mıllıon teńge qarajat bólinip, kúr­deli jóndeý jumystary aıaqta­lý­da. Kúrdeli jóndeýden ótetin 13 nysan – “Jol kartasy” jobasyn júzege asyrý aıasynda jóndelip ja­tyr. Bul maqsatqa 748,2 mıllıon teńge bólindi. 1 tamyzǵa 6 bilim berý nysanynyń kúrdeli jóndeý jumysy aıaqtaldy. Olar – Aqja­ıyq aýdanynyń “Aq shaǵala” saýyqtyrý lageri, Aqjaıyq aýdanynyń 3 balalar baqshasy, Jańaqala aýdanynyń Jańaqala aýylyndaǵy balalar baqshasy, Bókeı ordasy aýdanynyń Saıqyn aýylyndaǵy №18 kásiptik lıseı. “Jol kartasy” jobasyn júzege asyrý aıasynda Oral gaz, munaı jáne salalyq tehnologııalar jáne Bórli aýylsharýashylyq kolledj­de­­ri­ de kúrdeli jóndelýde. Aǵymdaǵy jóndeý jumystaryna 310 mıllıon teńge bólindi. Oblys boıynsha kúzgi jáne qys­qy mezgilderde bilim oshaqtary­nyń úzdiksiz qyzmetin qamtamasyz etý úshin 15 190 tonna qatty otyn men 3632 tonna suıyq otyn qajet. Búgingi tańda bilim berý mekeme­le­ri­ne qatty jáne suıyq otyndy ta­symaldaý jumystary júrgizilýde. Sondaı-aq, bıyl tabıǵı gaz tar­tyl­ǵan Qaratóbe, Terekti jáne Shyń­ǵyrlaý aýdandarynyń birqa­tar bilim berý nysandaryn jylytý maýsymynyń bastalýyna deıin gazdandyrý jumystary da belgi­len­gen merzimde aıaqtalmaqshy. Jer­gi­likti bıýdjet esebinen Terekti aýda­nynyń Jaıyq aýylynda 96 oryn­dyq, Shyńǵyrlaý aýdany Qýaǵash aýylynda 108 oryndyq mektepter salynyp paıdalanýǵa berildi. Aldaǵy kúnderi Qaratóbe aýy­lynda 100 oryndyq ınternat pen 300 oryndyq jańadan salynǵan mektep qurylysy aıaqtalyp paıda­la­nýǵa beriletin bolsa, osyndaı jobadaǵy mektep qurylysy Tas­qa­la aýylynda júrgizilýde.Ústimizdegi jyly Oral qalasynda 600 oryn­dyq Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh Prezıdentiniń mektebi men “Samal” shaǵyn aýdanynda 320 oryndyq jáne Kaztalov aýylynda 280 oryndyq balalar baqshalary­nyń qurylystary bastaldy. Oral qalasynyń Jelaev ken­tin­de 140 oryndyq balalar baqsha­syn salýǵa qajetti qarajat másele­si sheshildi. Sońǵy jyldary tez qarqynmen turǵyn úı qurylysy sa­lynyp jatqan oblys ortalyǵy­nyń shaǵyn aýdandaryna 320 oryn­dyq balalar baqshasy men 1200 oryn­dyq mekteptiń jobalaý-smetalyq qujattary daıarlanýda. Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵ­darlamasy jobasynda qazaq­stan­dyqtardyń jańa urpaǵyn qa­lyp­tastyrý úshin bilim berýdiń tıim­di júıesin jasaqtaý qajettiligi atap kórsetilgen. Osyǵan oraı ótetin dástúrli tamyz keńesterinde batysqazaqstandyqtar da ótken oqý jylyna jan-jaqty taldaý jasaı otyryp, jańa oqý jylynda atqa­ry­latyn keleli mindetterdi aıqyn­damaqshy. Osy rette aıta ketetin ózekti másele, memlekettik baǵdarlama jo­basynda tárbıe máseleleri múl­dem qarastyrylmaı qalǵan. Jeke tulǵany qalyptastyrýda onyń máni men mańyzy joǵary. Sondyqtan da mekteptegi tárbıeniń “kóleńkelik” sıpatta qalyp qoıǵany oqý-tár­bıe úrdisin keshendi júrgizýge onyń birtutastyǵyn qamtamasyz etýge saqynyn tıgizbek. Aldaǵy tamyz máslıhatynda aıtylar usynystyń biri de osy jáıtterden týyndamaq. Sońǵy jyldary qoǵamymyzda muǵalim mamandyǵy mártebesiniń tómendep ketkeni kim-kimge de ja­sy­ryn emes. Negizinde, buǵan – pe­dagogtarǵa qoıylatyn talaptardyń bir jaqty kúsheıip, al olardyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaılary tómen kúıinde qalyp qoıǵany se­bepshi dep bilemiz. Mundaı kórinis olardyń shyǵarmashylyqpen ju­mys jasaýlaryna úlken qol baı­laý. Sondaı-aq, pedagogtar eńbek­aqy­synyń azdyǵy men materıal­dyq-moraldyq yntalandyrýdyń jetkiliksizdigi de muǵalim márt­e­besin bıiktete almaıdy. Baǵdarlama jobasynda pedagog kásibiniń bedelin arttyrý boıynsha birkelki jaǵdaılar ońtaıly qaras­tyrylǵanymen, aýyl muǵaliminiń áleýmettik turǵydan qorǵalýyna jete nazar aýdarylmaı qalǵan. Sebebi, pedagog kásibı qyzmetimen qatar óziniń jeke sharýashylyq jumysyn birge júrgizýge májbúr. Ol óz kezeginde muǵalimniń kásibı ósýine tejeý salady. Sonymen bir­ge onyń mádenı, rýhanı damýyna da kedergi keltiredi. Sondyqtan tamyz máslıhattarynda pedagogty zańdy turǵyda memleket tarapynan áleýmettik qajetti resýrstarmen qoldaýdy jetildirý máseleleri keńinen sóz bolǵanyn qalar edik. Qoryta aıtqanda, batysqazaq­stan­dyq pedagogtar men tárbıe­shiler jańa oqý jyly qarsańynda jas urpaqqa búgingi zaman talabyna saı bilim berýge aıryqsha nazar aýdaryp otyr.Olar sonymen birge tálimdi tárbıe máselelerine de den qoıýda. Qazirgi ýaqytta jalpy bilim beretin qazaqstandyq mektepterde kóptildi jáne kópmádenıetti orta­ny qalyptastyrý mańyzdy mánge ıe. Bul turǵyda da batysqazaq­stan­dyq aǵartý qyzmetkerleri irgeli izdenisterdiń bel ortasynda keledi. Marat TOQJANOV, Batys Qazaqstan oblystyq bilim basqarmasynyń bastyǵy. ORAL.

* * *

BASTAMA NÁTIJESIMEN QUNDY

О́rkenıetke bastar joldyń bastaýy – mektep. Mektep qabyrǵasyndaǵy oqýshylardyń bilim sapasyn kóterý úshin bilim bólimi tarapynan birqatar ister atqarylýda. Bıylǵy jyly josparǵa sáıkes bilim bólimi tarapynan 40 mektepke jappaı tekserýler júrgizilip, 10 mektep attestasııadan ótkizildi. Tekserý barysynda birinshi kezekte oqýshylardyń bilim sapasy, memlekettik bilim berý standarty talaptarynyń oryndalý barysy qadaǵalandy. Sonymen qatar, aýdan boıynsha 15 mektepte  ártúrli pánderden tereńdetilip oqytylatyn synyptar jumys istese, 23 mektepke fakýltatıvtik saǵattar, 24 mektepke ártúrli úıirmeler berildi. 2007 jylǵy kórsetkishke qaraǵanda, 2009 jyly pánderdi tereńdetip oqytý 9- dan 15-ke ósti. Aýdandyq bilim berý bóliminde oblystyq “Daryn” ortalyǵymen ótkiziletin is-sharalar únemi basty nazarǵa alynyp, birlesken túrde túbegeıli jumys istep keledi. “Daryn” ortalyǵy tarapynan ót­kizilgen oblystyq, respýblıkalyq, halyqaralyq saıystarǵa aýdan mektepteriniń daryndy oqýshylary qatysyp, óz bilimderin dáleldep oty­rady. Oǵan oblysta ótken “Asyl tas”, “Aınalaıyn”, “Tul­par”, “Malahıt”, “Aqbota”, taǵy bas­qa, ıntellektýaldyq olımpıa­da­larǵa aýdan mektepteriniń bu­rynǵy jyldarǵa qaraǵanda kóp qatysyp, jaqsy oryndar alýy dálel bola alady. Bundaı baıqaý­larǵa Gorkıı, Altynsarın, Qa­ra­bulaq, Krýpskaıa, Qarabuta, Naı­manbaı orta mektepteriniń oqýshy­lary qatysyp, joǵary bilim deńgeılerin kórsetti. Muǵalimderdiń ádistemelik, kásiptik bilimder men daǵdylaryn, ıkemdilikterin shyńdaý maqsatynda osy oqý jylynda oblystyq bilim jetildirý ınstıtýtynyń uıymdas­ty­rýy­men Úrjar aýdanynda dene tárbıesi, bastaýysh, ózin-ózi taný kýrsy, tehnologııa páni muǵalim­de­riniń oblystyq kýrsy bolyp ótti. Sonymen qatar, О́skemen qalasyn­da 200-deı muǵalim ártúrli pán­derden óz bilimderin kóterip qaıtty. Osy eńbekterdiń jemisin MAB, UBT qorytyndysynyń nátıje­sinen kórgendeımiz. Bıylǵy jyly Úrjar aýdany boıynsha test tapsyrý naýqany bel­gilengen tártip sheńberinde, ta­lapqa saı óz dárejesinde ótti. Mek­tep oqýshylaryna barlyq jaǵdaı­lar jasaldy. Aýdan boıynsha 45 orta bilim berý mekemelerinen 1002 túlek bitirip shyqty. Olardyń 984-i (98%) UBT-ǵa qatysty, 18-i dás­túrli emtıhan tapsyrdy, al 5 oqý­shy densaýlyq jaǵdaıyna baıla­nysty UBT-dan bosatyldy. UBT eki lekpen ótildi. 1-lekke 428, 2-lekke 556 bala qamtyldy. UBT-nyń qorytyndysy boıyn­sha oblys boıynsha Úrjar aýdany ekinshi orynǵa ıe boldy, respýb­lıkada 5 qatarǵa endi. Aýdan boı­yn­sha 13 oqýshy 120-dan joǵary ball aldy. Eń joǵarǵy 124 baldy Krýpskaıa men Gorkıı orta mektepteriniń oqýshylary alyp, óz bilimderin dáleldep shyqty. Bul jerde mektep muǵalim­deriniń sińirgen eńbekteri de zor ekendikterin aıta ketý kerek. Bilim berý salasyn zaman talabyna saı órkendetý — elimizdiń aldynda turǵan eń mańyzdy mindetterdiń biri. Osy mindetterdi oryndaý úshin mektep muǵaliminiń aldyna qoıylatyn jaýapkershilik te úlken. Búgingi kúnniń muǵalimi shyǵarmashylyqpen jumys isteı alatyn, pedagogıkalyq qyzmettiń barlyq keleńdi-keleńsiz jaqtaryn zerttep, meńgerýge yntaly, óz pánin jetik biletin, kez kelgen pedagogıkalyq jaǵdaıdy óziniń bilimdiligimen, mádenıetimen jáne iskerligi arqasynda sheshe alatyn, pedagogıkalyq úrdistiń nátıjesin jaqsartýǵa umtylatyn parasatty jan bolýy kerek. Sonda ǵana bizdiń isimiz nátıjeli bolmaq. Búgingi tańda Úrjar aýdanynda osyndaı ustazdarymyzdyń qatary kóptep sanalady. Mysaly, atap aıtatyn bolsaq, Naýaly orta mektebiniń tarıh pániniń muǵalimi Ásııa Ýmırova, Krýpskaıa atyndaǵy orta mek­tebiniń matematıka pániniń muǵalimi Janar Omarova, Turly­hanov atyndaǵy orta mektebiniń bıologııa pániniń muǵalimi Gúlbaný Kýbe­ge­nova, Gorkıı atyndaǵy orta mektebiniń qazaq tili men áde­bıet pániniń muǵalimi Raıhangúl Tursynǵo­janova, M.Áýezov atyn­daǵy orta mektebiniń tarıh pániniń muǵalimi Janargúl Nuǵymanova, Naımanbaı atyndaǵy orta mektebi­niń tarıh pániniń muǵalimi Juldyz Ospa­nova. Bul ustazdar óz mek­tebiniń maqtanyshy. Sonymen qa­tar óz tájirıbelerin taratyp, úne­mi izdenis ústinde júretin muǵa­limderimizdiń de qatary mol. Bıylǵy jyly oblysta ótken “Úzdik pán muǵalimi” baıqaýyna Kishkenetaý orta mektebiniń fızıka pániniń muǵalimi Tursyn­bek Shakenov qatysyp, 1-oryn alyp, oblys ákiminiń qabyldaýynda bolyp qaıt­ty. Oblys kóleminde ınterak­tıvti taqtany paıdalaný arqyly Krýpskaıa orta mektebiniń tarıh pániniń muǵalimi Irına Kýrakova  10 synyptar arasynda, Gorkıı orta mektebiniń orys tili men áde­bıeti pániniń muǵalimi  Roza Danabekova 5 synyptar arasynda ashyq sabaq ótkizip, is-tájirıbeleri oblys kólemine taratyldy. Budan basqa oblysta ótken “Eń úzdik bas­taýysh pánder birlestigi” baı­qaýyna Abaı orta mektebiniń bas­taýysh synyptar birlestigi qaty­syp 2-oryn, Aqtanberdi orta mektebiniń qazaq tili men ádebıeti pánder birlestigi qatysyp, bas júldeni jeńip aldy. Jeltoqsan aıynda Almaty qalasynda ótken “Jalpy bilim beretin mektepterde qazaq tili men ádebıetin oqytýdyń ózekti máseleleri” atty halyqara­lyq konferensııaǵa Gorkıı orta mek­tebiniń muǵalimi Gúlsim Nurǵalıeva, Seıfýllın orta mektebi qazaq tili páni muǵalimi Roza Omarǵazına, Abaı orta mektebiniń qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi Gúlmıra Musına qatysyp, oqyǵan baıan­damalary arnaıy jınaqqa shyǵyp, is-tájirıbeleri respýblıka kólemine taratyldy. Jeke tulǵaǵa rýhanı adamgershilik tárbıe berý” atty eńbegi “Otansúıgishtik jáne azamat­tyq tárbıe berý, jaǵdaıy, máse­leleri” atty taqyrypta Alma­ty qalasynda ótken halyqaralyq ǵylymı praktıkalyq konferen­sııa­ǵa Aqtanberdi orta mektebiniń oqý isiniń meńgerýshisi Jylqaıda­rova Aınash qatysyp, jumysy ar­naıy basylymǵa shyǵyp, is-tájirıbesi respýblıka kólemine taratyldy. Budan basqa aýdandyq bilim bóliminde “Jańashyl ustaz” “Eń úzdik ádis­temelik birlestik”, “Jyl muǵalimi”, “Jyl synyp jetekshisi-2010”, “Úzdik dırektor”, “Úzdik kitaphanashy” baı­qaýlary ótkizilip otyrady. Táýelsiz el atanyp, atymyzdy álemge tanytyp jatqan kezde, osyn­daı ustazdar qatarynyń kó­beıýi shart. О́ıtkeni, muǵalim qandaı bolsa, mektep te sondaı bolmaqshy. Sonda ǵana, jan-jaqty jetilgen, bilimdi, sanaly, eline, jurtyna adal qyzmet ete alatyn óreli urpaq tárbıeleı almaqpyz. Zýhra TÝRAPOVA, Úrjar aýdany ákiminiń baspasóz hatshysy. Shyǵys Qazaqstan oblysy.