Ǵalym salǵan jol

Akademık Ǵabdyǵapar Seıtqasymov týraly oı Búginde Astanadaǵy Qazaq ekonomıka, qarjy jáne halyqaralyq saýda ýnıversıtetin basqaryp otyrǵan akademık Ǵabdyǵapar Seıtqasymov týraly onyń 70 jastyq mereıtoıy qarsańynda bir sát oılanyp kórdim. Sonda bul azamattyń únsiz júrip kóp sharýa tyndyrǵan eren eńbegi, ǵylymdaǵy jetistikteri aýyz toltyryp aıtýǵa turatyn, jazyp kópke jetkizsek jurtqa ónege bolarlyqtaı ekendigine kóz jetkizdim. Jalpy, Ǵabekeńniń elimizdiń qarjy, ekonomıka salasyn damytý men jetildirý jolyndaǵy jemisti eńbegin jáne atalmysh júıe boıynsha kóptegen bilikti mamandardy daıarlaǵan ustazdyq pen ǵylymı-shyǵarmashylyq ónegeli isterin men ǵana emes, óz ujymy, aınalasy, shákirtteri men áriptesteri árdaıym joǵary baǵalaıdy. Ol 1999 jyly búginde ózi basqaratyn ýnıversıtettiń negizin qalap, Astanada ekonomıkalyq sapaly bilim men biliktilikti ıgergen jastardyń ómirge joldama alýyna ólsheýsiz kóp úles qosty. Akademık Ǵabekeńniń jazyp, jaryqqa shyǵarǵan júzdegen zertteý maqalalary men oqýlyq kitaptary tek oqý prosesine ǵana emes, qarjy, ekonomıka júıesiniń praktıkasy úshin de, onda qyzmet etip júrgen myńdaǵan qarjyger mamandar úshin de bolashaqqa baǵyt silteıtin shamshyraq ispetti asa mańyzdy ekenin erekshe atap aıtý jón. Olaı deıtinim, onyń jazǵan eńbekteriniń ishinde bank sala­synyń problemalarymen qatar qarjy máselelerin taldaýdaǵy ustanǵan baǵdary men jasaǵan tujyrymy salanyń alǵa damýyna jol ashatyndyǵymen, mamandar­dyń biliktilikterin jetildirip qana qoımaı árkimniń óz isiniń sheberi bolýyna baýlıtyndyǵymen, álem­dik úrdiske saı ósýimizge laıyqty tetik bolatyndyǵymen erekshele­nedi. Endeshe, osyndaı tereń bilimi men ómirlik baı tájirıbesi bar jáne ony jas urpaqty tárbıeleý jolyna arnap, jan aıamaı ter tógip júrgen ǵalym baýyrymyz týraly aıtý paryz dep bildim. Qazaq aıt­paýshy ma edi “jaqsy­nyń jaqsy­lyǵyn aıt, nury tasysyn” dep. Iá, Ǵabekeńniń ómir joly bir qaraǵanda ózge zamandastary­myz­diki sekildi qarapaıym kóringeni­men ózindik ónegeli, úlgili tustary jeterlik. 1957 jyly Ǵabdyǵapar Saǵıtuly Ybyraı Altynsarın atyndaǵy Torǵaı orta mektebin bitirip, bir jyldaı Qyzylqoǵa kolhozynda shopannyń kómekshisi bolyp eńbek etedi. 1958 jyly S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq mem­lekettik ýnıversıtetine emtıhan­daryn sátti tapsyryp, ekonomıka fakýltetine qabyldanady. 1963 jyly “býhgalterlik esep” maman­dyǵy boıynsha oqýyn aıaqtap, týǵan jeri Torǵaı oblysyna joldamamen barady. 1963-1969 jyldar aralyǵynda Qostanaı oblysy, Jangeldın aýdany, Shıli, Rechnoı sovhozdarynda bas eko­nomıst bolyp qyzmet atqara­dy. Sonaý bir jyldary Qostanaı oblysynda kolhozdardyń sovhoz­darǵa aýysýy júrip jatqan. Aǵa býyn ókilderiniń jadynda bolsa, tyń jáne tyńaıǵan jerlerdiń ıgerilip jatqan tusy. Kóptegen shaǵyn kolhozdardyń negizinde 260-tan astam sovhoz ashyldy. Osy ýaqytta sovhoz jumysyn júrgizý spesıfıkasyn biletin bilikti mamandar tapshy bolatyn. Ǵabdyǵapar Saǵıtuly oblys­tyń aýyl sharýashylyǵy salasyn­da joǵary bilimi bar 15 bas ekono­mıstiń qatarynda bolyp, aýdan sovhozdary ekonomıkasynyń aıaǵy­nan turyp, qalyptasýyna aıtarlyqtaı úles qosty. Ol túrli deńgeıdegi aýyl sharýashylyǵy qyzmetkerleriniń jınalys­tarynda sóz sóılep, gazet bet­terin­de sovhoz óndirisiniń erek­sheligin, ony jos­parlaýdyń negi­zin, sharýashy­lyq esebin, eńbekaqy tóleý júıe­sin durys jolǵa qoıýdy túsindirdi. Bul onyń sol kezdiń ózinde azamattyq belsendiligi joǵary jigit ekendigin kórsetse kerek. Ol óndiriste jumys isteı júrip aýyl sharýashylyǵy sala­synda eńbekaqyny uıymdastyrý jáne josparlaý, ishki sharýashy­lyq esepti engizý barysynda sheshimin tappaǵan máselelerdi kóterdi. Jańa­shyldyqqa degen qyzyǵý­shylyq, ómirdegi bardy uqsata otyryp odan ári jetildirý, damyta túsýge degen talpynys ony Se­lınograd qalasyndaǵy Qazaq ǵylymı-zertteý ınstıtýty ekono­mıka jáne aýyl sharýashy­lyǵyn uıymdastyrýdyń Selın­nyı fılıalyna jetelep alyp keldi. 1969-1970 jyldary osy ıns­tıtýt­tyń aǵa ǵylymı qyzmet­keri, artynsha bólim meńgerýshisi boldy. 1970 jyly Almaty qalasyndaǵy osy ınstıtýttyń aspırantýra­sy­nyń kúndizgi bóli­mine túsip, ony 1973 jyly sátti aıaqtap, “Astyq ónimin daıyn­daýdy uıymdastyrý jáne ony josparlaýdy jetildirý” degen taqyrypta kandıdattyq dısser­tasııasyn qorǵap shyǵady. Sol jyldary jas ǵalymnyń zertteý jumysy óte ózekti boldy, dıs­ser­tasııanyń usynymy men túıini óndiriste paıdalanýǵa engizildi. Onyń iri ǵalym-ekonomıst jáne bilim men ǵylymnyń talant­ty uıymdastyrýshysy retinde qalyptasýy E.A.Býketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversı­tetindegi eńbek qyzmetimen tikeleı baılanysty. Bul ýnıversıtetke ol óziniń 20 jyl ǵylymı-pedagogtik ómirin arnady. 1973 jyldan 1993 jylǵa deıin ártúrli laýazymdy qyzmetter atqara júrip, ýnıver­sıtettiń ǵylymı áleýetiniń ósýin qalyptastyrýǵa bar kúsh-jigerin jumsady, ekonomıka kafedrasyn qurýshylardyń biri boldy. 1973-1993 jyldar aralyǵynda ol ýnıversıtette aǵa oqytýshylyqtan bastap, dosent, kafedra meńgerý­shisi, dekan, prorektor qyzmet­terine deıin kóterildi. Ol qandaı qyzmette, qandaı laýazymda otyr­masyn oqý prosesiniń uıymdas­ty­rylýyna úlken parasatpen, shy­ǵar­mashylyqpen, izdenispen qarady. О́zin kezinde qyzmetke qabyl­daǵan Evneı Arystanuly ol tusta Qaraǵandy memlekettik ýnıversı­tetiniń rektory bolatyn. Ensı­klo­pedııalyq bilimi tereń, úlken ǵalym, qazaq halqynyń maqtany­shy bolǵan atalmysh tulǵa jas maman­dardy pedagog ári ǵalym retinde daıyndaýǵa ákelik qamqorlyǵyn kórsete bilgen jan. Ǵabdyǵapar Saǵıtuly Keńes Odaǵynyń ár túkpirinen jınalǵan ekonomıka fakýltetiniń jas ujymyna engen birinshi kúnnen bastap oqý prosesine belsene aralasa bastady. Ol QarMÝ-de ǵylymı-ádistemelik jáne uıym­das­tyrýshylyq qyzmetterdi at­qarýda tynymsyz ter tókti. Sol kezde mamandardyń jetispeýshi­liginen oǵan býhgalterlik esep, sharýashylyq qyzmetterdi sarap­taý, damý jáne baqylaý, KSRO-daǵy nesıe jáne aqsha aınalymy sııaqty birneshe pánderdi qatar júrgizýge týra keldi. Professor Ǵ. Seıtqasymov oqý prosesine sıtýasııalyq tapsyr­malardy sheshýge baǵyttalǵan, sonyń nátıjesinde stýdentterdiń shyǵarmashylyq oılaýyn qalyp­tastyratyn oqytýdyń jańa túrin engizýge kóp kúsh-jigerin sarp etti. Arada úsh jyl ótken soń ol “Aqsha aınalymy jáne nesıe” kafedra­syn qurady. Endi barlyǵyn basy­nan bastaýǵa týra keledi, óıtkeni ol kafedradaǵy jalǵyz ǵylym kandıdaty bolatyn. Bank isi bo­ıyn­sha mamandar, pedagog kadrlar tapshy. Ǵabdyǵapar Saǵıt­ulynyń aıanbaı jáne júıeli jumys isteýi­niń nátıjesinde ózi­nen túlep ushqan talantty túlekter kafedra­da qalyp, ǵylymı dáreje­leri bar jańa adamdar kelip orta toldy. ­Jas meńgerýshi kafedranyń kalyptasýy úshin óziniń túlekteri men qyzmetkerlerin Almaty men Máskeý qalalaryndaǵy joǵary oqý oryndarynyń aspırantýrasy­nyń kúndizgi bóliminde oqýǵa joldady. Osynyń nátıjesinde on jyldyń ishinde Máskeýdiń qarjy ınstıtýtynyń aspırantýrasynda 3 oqytýshy bilim alyp, kandıdattyq dıssertasııalaryn qorǵasa, Más­keý ınstıtýtynda 6 oqytýshy, Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda (qazirgi T.Rysqulov atyndaǵy QazEÝ) 4 oqytýshy kandıdattyq dıssertasııalaryn qorǵap shyqty. Olardyń ishinde A.V.Zaıas, N.K.Kýchýkova, Z.D.Ys­qaqova, A.A.Mýsına, N.K.Rýseeva, N.B.Rýbenkova, I.A.Omarova, D.M.Majıtov, J.M.Mataev, R.D.Akashev, N.I.Parýsımova, A.A.Ilııasov, K.J.Sadýaqasova jáne t.b. bar. Osy ýaqytta kafedra 90% ǵylymı dárejesi bar QarMÝ-diń eń úzdik kafedralarynyń birine aınaldy, ýnıversıtet kafedra­lary­nyń arasyndaǵy baıqaýda birneshe ret aldyńǵy orynǵa shyqty. Osy ýaqyt aralyǵynda kafedra meńgerýshisiniń sýreti birneshe jyl Qurmet taqtasynan mártebeli oryn aldy. Bul ýaqyt kafedranyń myńdaǵan jas maman­dardy túletip ushyrǵan kezeńi, qazir olar respýblıka­myzdyń qar­jy-bank mekemelerin­de, olardyń ishinde iri kommer­sııalyq bank­terdiń jetekshileri de bar, Qarjy mınıstrligi jáne memle­kettik kiris jáne basqa da ekonomıkalyq vedomstvolarda qyzmet etse, keıbireýleri belgili ǵalymdar, elimizdiń memlekettik qaı­ratker­leri. Ol qarapaıym mamannan bastap búginde táýelsiz Qazaq­stannyń ekonomıkalyq gúldenýine úlesterin qosyp júrgen ǵalym ekonomısterdi, qarjyger­lerdi, bankırlerdi tárbıelep shyǵarý jolynda aıanbaı eńbek etip keledi. Kez kelgen ǵalym óziniń zert­teý eńbegin ákimshilik jáne oqytýshylyq qyzmetpen sátti baılanystyra almaıdy. UǴA-nyń akademıgi Ǵabdyǵapar Saǵıtuly Seıtqasymov ǵylym men qyzmetti qatar alyp júrgen erekshe tulǵa. Ol óziniń kásibı qyzmetinen bastap QarMÝ-diń prorektory laýazymyna deıingi eńbek jolynda qazaqstandyq qarjyger­ler men bankırler mektebiniń negizin salýshylardyń alǵashqy­lary­nyń biri boldy. Onyń jetek­shiligimen shákirtteri tek qarjy sektorynyń ǵylymı-ádistemelik máselelerin zerttep qana qoıǵan joq, sonymen qatar ǵylymı jobalardyń irgetasyn qalady. Bul ýaqytta ol bank isi boıynsha ­oqýlyqtar men oqý quraldaryn jaryqqa shyǵarý isinde belsendi jumystar atqarady. Osy jyldar ishinde kafedra músheleri pro­fessor Ǵ. Seıtqasymovtyń bas­qarýymen eńbekke degen keremet qabiletterin kórsetti, sonyń arqasynda kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııalaryn qor­ǵady, ekinshi jaǵynan ǵylymı maqalalar jazdy, nátıjesinde bul maqalalar respýblıkamyzdaǵy jańa ekonomıkalyq oılaýdyń qalyptasýy úshin negiz boldy. Ǵabdyǵapar Saǵıtulynyń jaryqqa shyqqan kitaptaryn barshaǵa jáne jeke adamǵa arnalǵan kitaptar dep qaraýymyzǵa týra keledi. Onyń eńbekteri – ózgeshe aına, oǵan biz ekono­mıkalyq shyndyqty taný úshin júginemiz. Buǵan qazaq jáne orys tilderinde shyqqan “Bank isi” oqýlyǵyn jatqyzýǵa bolady. Kez kelgen zattyń beriktigi ýaqyt óte kele bilinedi, al bul kitaptyń beriktigi ýaqytpen tarazyǵa salynǵan, sondyqtan bul oqýlyq­ty respýblıkamyzdaǵy oqý oryn­darynyń ekonomıkalyq fakýl­tetinde oqıtyn barlyq stýdentter keńinen paıdalanady. Búginde uıymnyń oqý pro­sesinde segiz kafedra qyzmet etetin “Ekonomıka jáne bıznes”, “Esep jáne qarjy” degen eki fakýltet qazaq jáne orys til­derinde bilim berýde. Bul fakýl­tetterde stýdentter men ma­gıs­trant­­tardyń bilim alýy úshin qa­zir­gi kredıttik tehnologııa talap­taryna saı barlyq jaǵdaılar jasalǵan. Ýnıversıtettiń ómirindegi erekshe oqıǵa ol ýnıversıtetke ǵylym kandıdattary men doktor­laryn daıyndaý úshin úsh túrli ekonomıkalyq mamandyqtar boıynsha qorǵalatyn “14.08.01 OD” dıssertasııalyq keńesiniń ashylýy boldy. Osy az ýaqyttyń ishinde 6 adam qorǵap úlgerdi. Ýnıversıtet tarıhyndaǵy mańyzdy oqıǵanyń biri oqý ornynyń “Ýnıversıtet jarshysy” ǵylymı jýrnaly men “Ulaǵat. News” degen gazettiń jaryq kórýi. Budan basqa, ýnıversıtet rektory oqý ornynyń jaqyn jáne alys shet elderdegi oqý oryndarymen baılanys ornatýyna úlken mán beredi. Sońǵy 10 jyl ishinde Orynbor memlekettik ýnıversı­teti­men, Oral memlekettik ekono­mıkalyq ýnıversıtetimen, Beılor ýnıversıtetimen (AQSh, Tehas shtaty), Grýzııa tehnıkalyq ýnı­versıtetimen (Tbılısı), Eýropa jara­tylystaný ǵylymdar akade­mııasymen (Germanııa, Ganno­ver), Borntmýt ýnıversı­tetiniń menedj­menttik qyzmet jáne bıznes mek­tebimen (Ulybrıtanııa), Lessıng atyndaǵy shet tilder akademııa­symen (Germanııa, Gannover) jáne basqa da TMD, Eýropa men Azııa elderiniń uıymdary jáne joǵary oqý oryndarymen ǵylym men bilim salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim-shart jasasty. Ǵabdyǵapar Saǵıtulyn men óz isiniń joǵary bilikti mamany, ǵalym-ekonomıst, pedagog, uıymdastyrýshy jáne maqtanysh etýge turatyn áriptes iri tulǵa retinde baǵalaımyn. Kenjeǵalı SAǴADIEV, Parlament Májilisiniń depýtaty, akademık.