“Nemis máshınesi” nesimen myqty?

12 qazanda Astanada fýtboldan Eýropa chempıonatynyń irikteý týrnırinde Qazaqstan-Germanııa quramalary kezdesedi Kezinde orys jýrnalısteriniń aýzymen aıtylyp, nemis jurty úzdik komandasynyń balama ataýy retinde jalpy álemge tarap ketken osynaý teńeýdiń astarynda talaı mán jatyr. Búginde Jer sharynda ózine kezekti sheshýshi shaıqastaǵy qarsylas bolyp Germanııa quramasy tap kelgende, júrekteri dir ete túspeıtin birde-bir bapker, birde-bir fýtbolshy joq shyǵar, sirá! Al “máshıne” degen ataýdyń ózi barlyq tetikteriniń qozǵalysy bir mezgilde birimen-biri úılesip jumys isteıtin, qımyl barysynda qate­likterge jol bere qoımaıtyn tutas mehanızm degen uǵymdy bildiredi. Bul rette osy “máshıne” ataýyn arqalap júrgen aq-qara jeıdeli jigitter ujymynyń asa baı tarıhy tóńireginde óte kóp syr shertýge bolar edi. Aıtatyny joq, nemis halqy osy kezge deıin bútin dúnıege ár kezeńderi fýtbol degen ónerdiń jetilgen úzdik úlgisin usynǵan juldyzdardyń qanshama shoǵyryn syılady. Olar, álbette, nemis fýt­boly men sportynyń namysy men aryna aınalyp, áldeneshe jeńisti joldardyń jalaýlaryn jelbiretti. Sonyń arqasynda “býndestım” qazirge deıingi 19 álem chempıonaty fınaldyq bóliginiń 17-sine qatysty. Osynyń ózi de ǵalamat kórsetkish! Germanııa bul jóninen tek barlyq birinshilikterdiń buıym­taı­shysy bola bilgen Brazılııa saıypqyrandaryn ǵana aldyna salyp, ıtalıandarmen birge ekinshi-úshinshi oryndardy bólisip tur. Al turaqty tabys bıiginen kóriný jóninen ekeýin de shań qaptyryp ketedi. Bul úshin qazirge deıingi jahandyq jarystarda 3 márte top jarǵan nemisterdiń sonyń syrtynda 4 kúmis, 4 qola medaldiń ıegeri atanyp, júldeniń uzyn sanyn 11-ge jetkizgenin, olarmen salystyrylyp otyrǵan álemniń 5 dúrkin chempıony Brazı­lııanyń sodan bólek 2 kúmis, 2 qola, barlyǵy 9 medal, 4 dúrkin jeńim­paz Italııanyń budan basqa 2 kúmis, 1 qola, jalpy jıyny 7 medal alǵandaryn aıtsaq ta jetkilikti. Nemister álem chempıonatyna 1934 jyly Italııada ótkizilgen ekinshi dodadan qatysa bastady. Osynda olar úshinshi oryn úshin talasta Chehoslovakııa quramasyn tize búktirip, eń birinshi júldeleri – qola medaldi qanjyǵaǵa baılady. Bul Italııa men Germanııada fashıstik rejim ornap, Gıtler men Mýssolınıdiń bir-birimen arqa-jarqa bolyp turǵan kezeń edi. Rasy kerek, sondyqtan eki eldiń serkeleri bir-birimen fınalda kezdesýge qatty qushtar-aq bolǵan. Degenmen, bul joly oryndalmaǵan arman týra 20 jyldan keıin, 1954 jyly Shveı­sarııada ótken besinshi chempıonatta “qaıyryn berdi”. Biraq, nemister qosymsha matchta Shveısarııadan 1:4 esebimen jeńilip, toptan shyǵa almaı qalǵan álemniń sol kezdegi eki dúrkin chempıony – Italııamen emes, jahannyń kelesi bir eki márte jeńimpazy Ýrýgvaıdy (buǵan deıingi 4 birinshilikte osy eki qurama ǵana chempıon atanǵan) jartylaı fınalda 4:2 etip joldan shyǵaryp tastaǵan “sıqyrshy madıarlarmen”, ıaǵnı Vengrııamen altyn tájdi talasqa saldy. Munda topta túrikter komandasyn 4:1 esebimen utyp, osy vengrlerden 3:8 esebimen kúıreı jeńilip, shırek fınalda ıýgoslav­tardy – 2:0, jartylaı fınalda Avstrııany 6:1 esepterimen utqan nemisterdiń joly bolyp ketti. Ba­synda madıar marqasqalary 2:0 ese­bimen jeńip turǵandarymen, sońynan 3 dop jiberip alyp, altyn medaldan qaǵyldy. Jalpy, chempıo­nat­tyń eń tamasha komandasy retinde ven­grler tanylǵanymen, aqtyq aı­qasta jeńiske laıyqty óner kór­set­ken nemister edi. Sondyqtan bul qu­ra­maǵa fınal ótken qalanyń atymen “Bern keremeti” degen aıdar taǵyldy. Budan keıingi eki chempıonatta sátsiz óner kórsetken GFR quramasy 1966 jyly Anglııada alań ıelerimen sońǵy shaıqasqa shyqty. Oıynnyń negizgi merzimi 2:2 esebimen teń aıaqtaldy. Al qosymsha ýaqytta aǵyl­shyndar eki dop soǵyp, alǵash jáne ázirge sońǵy ret álem chempıony atandy. Osynda brıtandyqtar salǵan kúmándileý úshinshi goldy arbıtr Got­tfrıd Dınt pen keńestik laınsman Tofık Bahramov sanap jibermegende, matchtyń qalaı bitetini belgisiz edi. Nemister 1970 jyly Meksıkada ótken doda qorytyn­dy­synda da júldesiz qalǵan joq, taǵy qola medalǵa qol jetkizdi. Budan keıin 1974 jyly Germanııanyń óz jerinde órnek tizgen chempıonatta ne­mister ekinshi márte álem chem­pıony degen mártebege ıe boldy. Munda Gollandııa jasaǵy naǵyz chempıonǵa tán óner kórsetkenimen, aqtyq synda almandar aldynda abdyrap qaldy. Esep – 2:1! Al Germanııa quramasynyń sol tustaǵy quramy shynynda da ǵalamat edi. Sol sapta saıran salǵan Zepp Maıer, Frans Bekkenbaýer, Hans-Georg Shvarsenbek, Paýl Braıtner, Ýlı Heness, Bertı Fogts, Gerd Mıýller syndy sańlaqtardyń esimderin atap shyǵýdyń ózi bizdiń kóńilimizdi marqaıtady. Tap osy jolǵydaı juldyzdar shoǵyryn german tań­daýly toby buǵan deıin de, budan keıin de bir ujymnyń uıasyna uıystyra alǵan joq. Kelesi birinshilikti qur jibergen nemister 1982 jáne 1986 jyldary taǵy fınalǵa deıin jetip, kúmis medalǵa qol artty. Olardyń úshinshi ret jahan jeńimpazy atanýy 1990 jylǵa tuspa-tus keledi. Osy joly Italııada ótken chempıonatta nemis komandasy munyń aldyndaǵy birinshilik fınalynda Argentına quramasyna jibergen esesin qaıtara bildi. “Býndestım” 2002 jyly alǵash ret Azııa qurlyǵynda oryn alǵan dúbirli dúrmekte taǵy kúmis medaldi oljalady. Onyń esesine 2006 jyly óz eli – Germanııada adym jazǵan alamanda úshinshi orynnan artyqqa bara almady. Bıyl jazda ótken chempıonatta taǵy da qola júlde qolǵa qondy. Sol kezeńderde Germanııa Eýropa birinshilikterinde úsh ret top jaryp úlgerdi. Bul jeńister 1972, 1980 jáne 1996 jyldary tirkeldi. Taǵy úsh ret – 1976, 1982 jáne 2008 jyl­dary kúmis medalǵa qol jetkizdi. О́tken ǵasyrdyń 70-shi jyl­dary Frans Bekkenbaýer shabýylǵa sátti qosylyp ketip turatyny arqyly tazalaǵysh-qorǵaýshy róli jóninde uǵymdy qatty ózgertip, álemniń eń myqty qorǵaýshylarynyń birine aınaldy. Quramada oınaǵan 62 matchynda 68 dop soqqan Gerd Mıýllerge “gol soqqysh máshıne” degen ataý tańyldy. Olardyń sol kezderi bastap berip ketken úlgili úrdisterin sońyra Karl-Haıns Rýmmenıge, Lotar Matteýs, Rýdı Feller, Tomas Hessler, Iýrgen Klınsmann, Matıas Zammer jáne Iýrgen Koller syndy álem fýtbo­lynyń juldyzdary jarasty jalǵastyrdy. Al qazir Fılıpp Lam, Bastıan Shvaınshtaıger, Mıhael Ballak, Mıroslav Kloze, Lýkas Podolskı, Kakaý jáne Mesýt О́zıl syndy oıynshylar kópshiliktiń nazaryna iligip júr. Germanııa quramasyn 2006 jyldan beri belgili maman Ioahım Lev jattyqtyrady. Ol – nemis fýtbol mektebiniń klassıkalyq ókili. Al “nemis fýtbol mektebi” degen  uǵym eń aldymen oıyndy temirdeı tártipke, sońǵy teri sorǵalap túskenshe alańda baryn salyp oınaýǵa, is-qımyldyń óte jatyq úılesimdiligine, qorǵanysta asa muqııat áreket etýge, dopty áripteske barynsha dál berýge baǵyndyryp uıymdastyrý degenge saıady. Bir kezderi aǵylshyn fýtboly­nyń jaryq juldyzy Garrı Lıneker ázil-shyny aralas: “Fýtboldy 22 adam oınaıdy, biraq qashanda nemister jeńedi”, – degen edi. Bul sózdiń tap osy joly qanshalyqty oryndalatynyn aldaǵy seısenbide ótetin kezdesý kórsetedi. Serik PIRNAZAR. Astana.