Jalyndy baǵyndyrǵan

Janý – adamzattyń negizgi energııa kózi, adam paıdalanyp kele jatqan eń kóne tehnologııa. Arheologtardyń aıtýynsha, adamdar otty osydan 600 myń jyl buryn paıdalana bas­tady, alaıda, ony óndirýdi 300 myń jyl buryn, ıaǵnı paleolıt dáýirinde ǵana bastaǵan. Erte zamanǵy ańyzdar men mıfter otpen tyǵyz baılanysty, onyń bir mysaly Prometeı jaıyndaǵy grek ańyzy. Grek fılosoftary otty ǵalamnyń negizgi tórt elementiniń biri dep eseptedi. Qazaq dúnıetanymynda da ottyń alar orny erekshe, otty qasterleý, otpen alastaý dástúri bar, eń qymbat, eń jaqyn týystyq qarym-qatynas «otbasy, oshaq qasynda» qalyptasady. Elimizde janý qubylysyn ǵy­lymdyq deńgeıge kóterip, jalyndy zertteý arqyly jańa ónimder alyp, ǵylymda jańalyq ashyp júrgen kórnekti ǵalym, ulaǵatty ustaz, eli­mizdiń joǵary bilim berý isi men ǵy­lymyn talantty uıymdastyrýshy, bilikti basshy – hımııa ǵylymdarynyń doktory, Memlekettik syılyqtyń laý­reaty, Halyqaralyq Joǵary mektep Ǵylym akademııasynyń akademıgi, professor Zulqaıyr Aımuhametuly Mansurov. Hımııa fakýltetine oqýǵa barlyq pánnen tek «bes» degen baǵa alyp, joǵary konkýrstan ótkender ǵana túse alatyn edi. Osyndaı qatań konkýrstan ótip, sol kezdegi QazMÝ-dyń hımııa fakýltetiniń stýdenti atanady. Fakýltette oqyp júrgende Qazaqstanda hımııa salasynda jańa ǵylymı mektepterdiń negizin qalaǵan M.I. Ýsanovıch, M.T. Kozlovskıı, O.A.Songına, D.V.Sokolskıı sııaqty akademıkterdiń fılosofııalyq, klassıkalyq dáristerin tyńdaıdy. Birtýar dekan, hımıkterdiń ustazy atanǵan B.Birimjanovtyń tárbıesin alady... Sol jyldary dúnıege jańadan polımerlik zattar men buıymdar kelip, jasandy talshyqtardan jasalǵan materıaldar sánge aınala bastaıdy. Fakýltette 1963 jyly «Joǵary mo­lekýlalyq qosylystar hımııasy» kafedrasy ashylyp, stýdentterdi tarta bastaıdy. Jas stýdenttiń boıynda osy jańa salaǵa degen qyzyǵýshylyq týady. Biraq sol kezde fızıkalyq hımııa kafedrasynyń oqytýshysy G.I. Ksandopýlo óz laboratorııasyna shaqyryp, elektrondy paramagnıttik rezonans (EPR) ádisimen jalyn quramyndaǵy sýtegi atomy men bos radıkaldardy zertteýdi usynady. Kafedra meńgerýshisi retinde akademık M.I.Ýsanovıch te óz qoldaýyn bildiredi. Osydan bastap jas ǵalymnyń bolashaǵy, keıingi ómiri janý hımııa­sy, keıinnen hımııalyq fızıka dep atalǵan salamen tyǵyz baılanysty bolady. Ustazy G.I.Ksandopýlonyń jetekshiligimen ǵylym kandıdaty, sosyn doktory atanady. Ustazymen birge fakýltet dekany Batyrbek Birimjanovtyń, rektor О́mirbek Joldasbekovtiń qoldaýymen hımııa­lyq kınetıka jáne janý, qazirgi hı­mııa­lyq fızıka jáne materıaltaný kafedrasynyń, fızıka-hımııalyq zertteý ádisteri laboratorııasynyń negizin qalaýshylardyń biri bolady. Osy salada ǵylym men óndiristi damytyp kele jatqan Qazaqstandaǵy birden-bir ǵylym ordasy – Janý problemalary ınstıtýtyn qurýǵa at salysady. Ǵylymı-zertteýler júrgizý arqyly Keńes Odaǵynda hımııalyq fızıka salasynyń negizin qalaýshylar – úsh márte Sosıalıstik Eńbek Eri Iа.B.Zeldovıchpen, hımııa salasyndaǵy Nobel syılyǵynyń laýreaty, akademık N.N.Semenovpen, akademık A.G.Merjanovpen tyǵyz qarym-qa­tynas jasaıdy. Almaty qalasynda ótken VI Búkilodaqtyq janý jáne jarylys boıynsha sımpozıýmda, I Búkilodaqtyq makroskopııalyq kınetıka jáne hımııalyq gazodına­mıka boıynsha sımpozıýmda, I ha­lyqaralyq ózdiginen taralatyn jo­ǵary temperatýralyq sıntez bo­ıynsha sımpozıýmda aty máshhúr ǵa­lymdarmen kezdesip, aqyl-keńes alady. Deńgeıi dúnıejúzilik sıpattaǵy osynaý ǵylymı jıyndardyń elimizde ótýi – sol kezdegi respýblıkadaǵy hı­mııalyq fızıka mektebiniń órkendep, qarqyndaı damyǵanynyń kórinisi. Ǵylymı mekteptiń qalyptasýynyń taǵy bir dáleli – elimiz táýelsizdik alǵannan keıingi ǵylym men tehnıka salasyndaǵy alǵashqy Memlekettik syılyq 1992 jyly janý prosesteriniń hımııalyq negizderi boıynsha 1971 – 1991 jyldary júrgizgen irgeli zertteýleri úshin G.I.Ksandopýlo, B.Iа.Ko­lesnıkov, Z.A.Mansurov, A.A.Sa­­ǵyndyqovqa berilgen edi. Kómirsýtekter jalynyn zertteı júrip Zulqaıyr Aımuhametuly ja­lyndaǵy kúıe túzilý máselesine den qoıady. Bul máseleniń eki jaǵy bar, paıdaly jaǵy – kúıe boıaý, toltyrǵysh, sorbent retinde jaqsy materıal bola alady, al teris jaǵy janýda túzilgen kúıe komponentteri qorshaǵan ortaǵa, adam densaýlyǵyna zııan keltiredi. Kúıeniń burynnan belgili joǵary temperatýrada ǵana emes, tómen temperatýrada «sýyq jalyn» dep atalatyn rejımde túziletindigin anyqtaıdy. Bul qubylys ǵylymdaǵy jańalyq retinde tirkelip, onyń avtorlary – Z.Mansurov áriptesterimen birge jańalyqtardy tirkeıtin halyqaralyq assosıasııadan dıplom alady. Osy jańalyq avtorlary 2002 jyly elimizdegi ǵylym salasyndaǵy ataýly syılyq – birinshi dárejeli Q.I.Sátbaev syılyǵymen marapattalady. Ǵylymda, basshylyq qyzmette júr­se de Zulqaıyr Aımuhametuly oqytýshylyq qyzmetten qol úzgen emes. Kafedrada dosent, professor, meńgerýshi retinde oqý prosesine de tyń ıdeıalarymen, jańa bastamalarymen úles qosty jáne qosyp keledi. Stýdentterge arnap «Fızıkalyq zert­teý ádisteri», «Hımııalyq fızıka», «Janý teorııasy» jáne basqa da pánder boıynsha elimizdegi osy baǵyttaǵy birden-bir oqýlyqtar men oqý quraldaryn shyǵardy. Fakýltette «Jarylǵysh zattar men pırotehnıkalyq quraldardyń hımııalyq tehnologııa­sy», «Hımııalyq elektrotehnologııa jáne plazmohımııa», «Tirshilik qaýipsizdigi», «Nanomaterıaldar men nanotehnologııalar» sııaqty jańa ma­mandyqtardyń ashylýyn qolǵa aldy. Jańa mamandyqtar úshin «Nano­tehnologııa negizderi» atty oqýlyq shyǵaryp, «Qupııasyz nanotehnologııalar», «Nanohımııa konsepsııalary» atty oqýlyqtardy qazaq tiline aýdarýda jumys tobyn basqardy. Joǵary mektep salasynda bilim berý isindegi eńbegi de eskerilip, 2010 jyly «Joǵary oqý ornynyń úzdik oqytýshysy» memlekettik grantyn ıelendi. Zulqaıyr Aımuhametuly jan-jaqty ǵalym. Ol osy rette uly Abaı eńbekterin erekshe qadirleıdi. Máselen, óziniń mamandyǵy hımık jáne «Janý máseleleri ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń» bas dırektory bolǵandyqtan, janý máselesin Abaıdyń «Qara sózderinen» izdestirgen. Izdegenin Abaıdyń «Otyz segizinshi qara sózinen» tapqan. Naq osy ǵaqlııasyn túgeldeı derlik ǵylym-tanymǵa baǵyshtaǵan Abaı: «Bul hakimder uıqy, tynyshtyq, áýes qyzyqtyń bárin qoıyp, adam balasyn paıdaly is shyǵarmashylyǵyna, ıaǵnı, elektrııany taýyp, aspannan jaıdy buryp alyp, dúnıeniń bir shetinen qazir jaýap alyp turyp, ot pen sýǵa qaılasyn taýyp, myń adam qyla almastaı qyzmetter istetip qoıyp turǵandaǵy ýahsýsan (erekshe) adam balasynyń aqyl-pikirin us­tartyp, haqpenen batyldyqty aıyr­maqty úıretkendigi – barshasy nafıǵlyq (paıdaly) bolǵan soń, bizdiń olarǵa mindetkerligimizge daý joq», – dep tabıǵattyń ózeginde jatqan energetıkalyq qýatty adam paıdasyna jaratýdyń jetistikteri ǵylymmen kelgendigin, onyń adal izdenistiń nátıjesi ekendigin tap basyp aıtqan. Osy sózder Zuqańnyń da júregin qozǵaýy qandaı ǵanıbet. Ǵalym-ustazdyń uıymdas­ty­rý­shy­lyq talanty, kóshbasshylyq qabileti ál-Fa­ra­bı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetinde 15 jyldan asa ýaqyt ǵylym jónindegi prorektor, birinshi prorektor bolyp qyzmet atqarǵan jyldary aıqyn kórindi. Tek ózi ǵana jumysqa berile qyzmet etip qoımaı, aınalasyndaǵy qyzmetkerlerin de ýnıversıtet abyroıy men bedeli úshin jumyla eńbek etýge jumyldyra bildi. Ýnıversıtet patrıoty retinde etken eńbeginiń nátıjesin sol jyldary birge qyzmet etken áriptesteri árdaıym erekshe iltıpatpen eske alyp otyrady. Elimiz táýelsizdik alǵan jyldardan keıin ekonomıkamyz áli aıaǵynan qaz turyp kete almaı jatqanda, memleket tarapynan ǵylymǵa az kóńil bólindi, ǵylym kadrlaryn qalaı saqtap qalamyz degen másele týyndady. Sol jyldary Z.Mansurov ýnıversıtette alty ǵylymı-zertteý ınstıtýty­nyń, ǵylymı-tehnologııalyq parktiń, birneshe ǵylymı ortalyqtardyń qu­­rylýyna kóp eńbek sińirdi, sol kezdegi osy bastamanyń iske asýynyń arqasynda ýnıversıtet ǵylymı ále­ýetin saqtap qala aldy. Ǵylymnyń 16 salasy boıynsha «QazUÝ habarshysy» serııa­ly jýr­naldarynyń dúnıege kelýine yqpal etti. Halyqaralyq yntymaqtastyq úshin qalyptastyrǵan eńbekteri bir tóbe – Qa­zaqstan-Úndi aqparattyq tehnologııa­lar ortalyǵyn, Qytaı tili ortalyǵyn ashty, elimizdiń bilimi men ǵylymyna jańadan engen PhD doktorlaryn daıyndaý baǵdarlamasyn basqardy, «Qazaq ýnıversıteti» baspasynyń jumysyn jandandyrdy. Ýnıversıtettiń damýy men joǵary jetistikterge jetýine qosqan eren eńbegi Úkimet tarapynan joǵary baǵalanyp, elimizdiń joǵary bilimi men ǵylymynda qol jetken eleýli tabystary úshin 2004 jyly «Qurmet» ordenimen marapattaldy. Qazirgi ýaqytta da Zulqaıyr Aı­muhametuly ýnıversıtettiń Aq­sa­qaldar keńesi tóraǵasynyń orynbasary retinde osy keńes jumysynyń jarqyn, mándi de maǵynaly sıpatta ótýine qyzmet etip keledi. «О́negeli ómir» serııasy kitaptarynyń, «Amanat» jınaqtarynyń josparly túrde baspadan shyǵýyn qadaǵalap, árbir kitaptyń tusaýkeserin bıik deńgeıde ótkizýge úlken úles qosýda. «Ustaz talantty bolsa, shákirti talapty bolady» deıdi halyq danalyǵy. Zulqaıyr Aımuhametuly ǵalym retinde ózine qandaı talap qoısa, shákirtterine de sondaı talap qoıa biledi. Bul ustazdyń jastardy qoldap, ǵylymǵa tartyp, olardyń árqaısysyna belgili bir maqsat qoıyp, soǵan jetkize bilýi – ómirlik ustanymyna aınalǵandaı. Osy kúnge deıin Z.Mansurovtyń jetekshiligimen 8 ǵylym doktory, 39 ǵylym kandıdaty, 10 PhD doktory dıssertasııa qorǵap, tálim-tárbıe aldy. Ǵylymǵa umtylǵan qazaqtyń talaı talantty jasynyń tusaýyn kesip, janamyn degen talaı júrekke ot berdi. Ǵylym kandıdaty, sosyn doktory atanǵan shákirtteriniń biri retinde meniń de ǵylym jolyna túsýime Zulqaıyr Aımuhametuly úlken yqpal etti. Ǵalym retinde Zulqaıyr Aımuhame­t­ulynyń erekshelikteriniń biri – ár­qashanda jańa baǵytta jumys ja­saýǵa qushtar, jasalǵan jumystarǵa óte joǵary talap qoıýy. Kez kelgen jumystyń deńgeıin sol salada álem­de jasalyp jatqan jumystardyń deń­geıine jetkizýge tyrysady. Buǵan, árıne, halyqaralyq konferensııalarǵa, sımpozıýmdarǵa qatysyp, baıandama jasaý, sheteldik ýnıversıtetterde taǵylymdamadan ótý úlken serpin beredi. 1981 jyly London kolledj-ýnıversıtetinde alǵashqy lekte on aı boıy sheteldik taǵylymdamadan ótedi. Halyqaralyq Soros, INTAS, DAAD, MNTS qorlary arqyly sheteldik ýnıversıtetterde tájirıbe jınaqtaıdy. Odan basqa, jyl saıyn dástúrli túrde ótkiziletin «Carbon», janý, jarylys, nanotehnologııa jáne basqa da ózekti ǵylymı máselelerdi qarastyratyn dúnıejúzilik jıyndarǵa qatysyp, ǵylymı-zertteý jumystarynyń aý­qymyn keńeıtip keledi. Osyndaı halyqaralyq yntymaqtastyqtyń keń qanat jaıýynyń nátıjesinde Janý problemalary ınstıtýtynyń ǵylymı jobalarynyń qarjy kólemi de jyl ótken saıyn ósý ústinde. 2013 jyldan beri ınstıtýt jobalarynyń qar­jy kólemi 1 mlrd. teńgeden asty, bıýd­jeti mundaı ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń biren-saran ekendigi kópshilikke málim. Instıtýt sońǵy jyldary ǵylymı jumystardyń nátıjelerin kommersııalandyrýǵa basa nazar aýdaryp, jańa óndiris ýchaskeleri men ortalyqtaryn ashyp jatyr. Instıtýt quramyndaǵy «Jalyn» ǵylymı-prak­tıkalyq tehnıkalyq ortalyǵy, Innovasııalyq ortalyq arqyly otqa tózimdi qaptamalar, elektr kabelderi, «INGO» markasymen nanokómirtekti sorbentter naryqqa usynylyp, daıyn taýar retinde satylymǵa shyǵarylýda. Ǵalym-ustaz tek hımııa jáne tehnologııa salasynda ǵana emes, bıologııa, ekologııa, fızıka, aqparattaný, áleýmettik-gýmanıtarlyq baǵytta da zertteýler júrgizip, qalam tartyp júr. Hakim Abaıdyń eńbekterin de zerttep, kókeıge túıgen oılaryn buqaramen bólisýde. Abaıdyń 45-sózinde «Biz janymyzdan ǵylym shyǵara almaımyz, jaralyp, jasalyp qoıǵan nárselerdi sezbekpiz, kózben kórip, aqylmen bilip» dep jazylǵandaı, Zulqaıyr Aımuhametuly da osy sózderge to­lyq mán berip, ǵumyry men shy­ǵarmashylyǵyn ǵylymǵa arnap keledi. «El tulǵasy» ulttyq jobasynyń «Ǵy­­lym» nomınasııasynda jeńimpaz atanǵan ǵalym-ustazdyń, Shal aqyn «Elý – erdiń jasy, jetpis – ottyń basy» dep aıtsa aıtqandaı, elimizdiń ǵylymy men bilimine bereri mol ekendigi haq. Erdos OŃǴARBAEV, hımııa ǵylymdarynyń doktory, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń hımııa jáne hımııalyq tehnologııa fakýltetiniń dekany ALMATY