Elimiz derbestikke ıe bolǵan jıyrma bes jyl bederinde jas memleket jetige kelgenshe jerden taıaq jeıtin bala sııaqty talaı qıyndyqty bastan keshti. Egemendik alǵan alǵashqy jyldary zaryǵa kútken jas sábıdiń dúnıege kelgenine júregi jaryla qýanǵandaı kúıde bolsaq, odan keıingi jyldary balanyń byldyrlap tili shyǵa bastaǵanyna táýbe keltirgendeı edik. Endi bir sátte aı sanap, jyl sanap emes, ertegilerdegideı saǵat sanap erjetken shaǵynda tyndyrǵan tańǵajaıyp isterimen álemdi tańdandyrǵan berekeli elge kýá bolyp otyrmyz.
Eger egemendiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy óndiris bitken turalap, jumyssyzdyq beleń alyp, ishki jalpy ónimniń jyldyq kóleminiń quldyraý qarqyny 25,4 paıyz bolyp, ınflıasııa sharyqtap (1992 jyly – 3061 paıyz, 1993 jyly – 2265 paıyz), adamdar jappaı sergeldeńge túsken kúızelis kezeńin eske alsaq jáne sol kezeńdegi jaǵdaıdy halyqtyń qazirgi turmysymen salystyrar bolsaq, ekeýiniń arasyndaǵy jer men kókteı aıyrma birden kózge urady. Osy kórinisterdi salystyrý arqyly-aq elimizdiń ósip-órkendeý joldaryn aıqyn ańǵarýǵa bolady.
Táýelsizdigimiz endi qolǵa tıgen jáne joǵaryda aıtylǵandaı qıyndyqtardy bastan keship jatqan el egemendiginiń almaǵaıyp jyldarynda Elbasymyz N.Á.Nazarbaev bylaı degen edi: «Zaman tynyshtyǵyn berse, búgingi daǵdarystan da shyǵarmyz. Táýelsiz Qazaqstan dáýletine sáýleti saı qýatty memleketke aınalar. Qazaq halqy álemdik órkenıetke qazirgiden de qomaqty úles qosar. Dalamyzda da, qalamyzda da shat tirlik ornar». Kóregen basshynyń aıtqany aınymaı kelip, aýyr kezeńderden súrinbeı ótken elimiz Elbasynyń basshylyǵymen 2000 jyldardyń basynan turaqty damý jolyna tústi.
Jalpy, respýblıkamyzdyń táýelsizdikke baǵyt alǵan jyldarynan bastap, kúni búginge deıingi shejiresin túzer bolsaq, onda Elbasy men táýelsizdiktiń ajyramas uǵym ekeni anyq baıqalady. Ol shejire, túptep kelgende, máńgi este qalar nebir aıtýly oqıǵalarǵa tunyp tur. Sol kezde Joǵarǵy Keńestiń depýtaty retinde respýblıka egemendigin bekemdegen talaı tarıhı sheshimderdiń kýási bolǵanymdy búginde maqtanyshpen eske alamyn.
1990 jyly 24 sáýirde balama saılaý barysynda alǵash ret demokratııalyq negizde saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńesi óziniń birinshi jumys kúninde «Qazaq KSR Prezıdenti qyzmetin bekitý jáne Qazaq KSR Konstıtýsııasyna (Negizgi zańǵa) ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańdy qabyldap, respýblıkada prezıdenttik bılik ınstıtýtyn engizdi. Joǵarǵy Keńes óz sessııasynda el Prezıdenti etip N.Á.Nazarbaevty saılady.
Memlekettegi joǵary qyzmetke taǵaıyndalǵan sátten bastap
N.Á.Nazarbaev Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq derbestigin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan batyl da belsendi qadamdar jasady. Sonyń biri qyryq jyl boıy halqymyzǵa sor bolyp jabysqan, atom qarýyn synaqtan ótkizetin Semeı polıgonyn jabý máselesi edi. Prezıdenttik bılik qolyna tıgen bettegi N.Á.Nazarbaevtyń alǵashqy pármenderiniń biri osy polıgonǵa baılanysty boldy. 1991 jyldyń 29 tamyzynda Nursultan Ábishuly Semeı mańyndaǵy ıadrolyq polıgondy jabý týraly jarlyqqa qol qoıdy.
Alysty boljaı otyryp, bolashaqta atqarylar isterdi búgingi kúni oryn alyp otyrǵan saıası jaǵdaılarmen sheber ushtastyra biletin Prezıdent N.Á.Nazarbaev qysqa merzim ishinde táýelsiz memlekettiń negizgi qurylymdary men ınstıtýttaryn qalyptastyryp úlgerdi. 1991 jyldyń 1 jeltoqsanynda ótken Qazaqstan tarıhyndaǵy alǵashqy memleket basshysynyń búkilhalyqtyq saılaýy el memlekettiligi jolyndaǵy jáne bir tarıhı mańyzdy kezeń edi. Nursultan Ábishuly Nazarbaev búkilhalyqtyq daýys berýge qatysqan respýblıkadaǵy barlyq azamattardyń 98,8 paıyz daýysyna ıe boldy. Bul Prezıdentke degen joǵary senimniń, ótpeli kezeńniń aýyr jyldarynda synnan ótken jetekshige óz taǵdyryn senip tapsyrǵan halyqtyń shynaıy tańdaýy edi.
Táýelsizdik týraly Konstıtýsııalyq zańdy qabyldaý kezinde de aıtys-tartys az bolmady. Zań jobasynyń kirispesindegi «Qazaq halqynyń ózin-ózi bıleý quqyn rastaı otyryp» degen sóılemnen «qazaq» degen sózdi alyp tastaý kerek degen pikirdi talqylaýdyń ózi bir saǵatqa sozyldy. Aqyry ol sóz kirispede qaldyryldy. Joǵarǵy Keńestiń biraz depýtattary munan da árige baryp, «erteń Qazaqstandaǵy 17 mıllıon halyqtyń jartysyna jýyq orys halqy bóten memlekette qalyp júrmeı me? Bizdiń respýblıkamyzdyń erekshelikterine oraı bul másele referendýmǵa shyǵarylýy kerek. Biz kimnen jáne neden egemendik almaqpyz? Orys ımperııasynyń ornyna qazaq ımperııasyn ornatqymyz kele me?» degen sııaqty qıturqy sózderimen basqa depýtattardyń kóńilin alańdatýmen boldy.
Zań jobasyn talqylaý úsh kúnge sozyldy. 14 jeltoqsanda zań jobasy qyzý talqylanǵan túski úziliske deıin 30 depýtat sóılep, Zań jobasynyń redaksııasyn tolyqtyrý týraly 16 adamnan komıssııa quryldy. 15 jeltoqsanda zań jobasyn talqylaý odan ári jalǵasty. 16 jeltoqsandaǵy keshki otyrysta «Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań jobasyn daıyndaıtyn komıssııa tóraǵasy depýtat S.Sartaev baıandama jasady. Komıssııa usynǵan zań jobasy talqylanyp, 48 depýtat shyǵyp óz usynystaryn aıtty. Talqylaý barysynda Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev 3 ret sóz sóıledi. Osyndaı uzaqqa sozylǵan pikirtalastan keıin Tóraǵa keshki saǵat 18:00-de «Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań jobasyn daýysqa qoıdy. Kópshilik daýyspen zań qabyldandy. Depýtattar, Úkimet músheleri, shaqyrylǵan shetel elshileri, qonaqtar, jýrnalıster, barlyq qatysýshylar oryndarynan turyp, uzaq dý qol shapalaqtady. Respýblıkanyń Ánurany oryndaldy. Barlyq qatysqandardyń kóńili erekshe tolqýda boldy. Men ózim júregim dúrsildep, erekshe tolqyp, kózim jasqa tolyp ketti. Jan-jaǵyma qarasam, barlyq depýtattar da tolqyp, kózderin súrtip jatqanyn baıqadym.
Mine, osy tarıhı oqıǵadan keıin respýblıkanyń táýelsiz elge tán bolýǵa tıis nyshandaryna qatysty, Qazaqstannyń egemendigin bekemdeı túsetin jáne basqa zańdar birinen keıin biri qabyldanyp jatty.
Sóz retine qaraı táýelsizdikti, egemendikti baıandy etetin zańdar qabyldaýdyń ońaıǵa túspegenin aıta ketken jón. Buǵan deıin qandaı sheshim qabyldasa da, aldymen Máskeýge jaltaqtap, solardyń yǵyna jyǵylyp úırengendikten bolar, respýblıkanyń egemendigine baılanysty máseleler qozǵala bastasa-aq óre túregelip, áldeqandaı bir apatqa tap bolǵandaı nemese tap bolatyndaı minez tanytyp, órekpip ketetin depýtattar basym edi. Ondaı halyq qalaýlylary daýryqpalyqqa salynyp, kún tártibine qoıylǵan máseleden qandaı da bir astar izdep, áriptesterin mezi qylatyn. Jáne ondaılar ádette jalǵyz-jarym emes. Sondyqtan ózderinshe shep quryp alyp, árbir otyrys saıyn búırekten sıraq shyǵarýmen shuǵyldandy. Munyń ózi egemendigimiz úshin aýadaı qajet zańdardyń der kezinde qabyldanýyna aıtarlyqtaı kedergi keltirdi.
Mine, osyndaı qıyn jaǵdaıda Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qandaı da bir máselege baılanysty bolmasyn, dáleldi de tegeýrindi pikirleri depýtattyq korpýstaǵy Salyq Zımanov, Jabaıhan Ábdildın, Sultan Sartaev, Ábish Kekilbaev, О́mirbek Joldasbekov, О́mirbek Baıgeldıev, Oralbaı Ábdikárimov sııaqty jáne basqa úlken ǵalym, bilikti mamandardyń oılarymen astasyp, ortaq iske oń áserin tıgizetin. О́ıtkeni, álgindeı jer astynan jik shyqty, eki qulaǵy tik shyqty deıtindeı bósteki daýryqpalyqtarǵa Prezıdent N.Á.Nazarbaev óziniń bultartpas dáleldi pikirlerin qarsy qoıyp, býynsyz jerge pyshaq urýshylardyń kóńilderi sý sepkendeı basylyp otyrdy. Sonyń nátıjesinde, respýblıkamyzdyń egemendigin baıandy etetin kóptegen zańdar der kezinde qabyldanyp, ómirge joldama aldy. Qazir sol kezde osyndaı zańdardyń qabyldanýyna qarsy daýys bergen depýtattar sanynyń edáýir bolǵanyna kóp adamdardyń senbeýi múmkin. Biraq ol solaı boldy. Biz ony kózimizben kórdik. Qoǵamnyń ala-qulalyǵy, basym kópshiliktiń keńestik kezeńde baýyr basqan ádetterden aryla almaı júrgeni anyq baıqalatyn.
Munyń bárin táptishtep aıtyp otyrǵan sebebim – táýelsizdikti baıandy etý kim-kimge de ońaı tıgen joq. Qınalǵan kezde tyǵyryqtan shyǵar jol izdeý barysynda ártúrli kelispeýshilik oryn aldy. Eń bastysy, osyndaı kelispeýshilikterdi daǵdarysqa ulastyrmaı, ýaqtyly sheship otyrý, el bolashaǵyna qatysy bar durys sheshimder qabyldaı bilý kóregendikti, damý zańdylyqtaryn eskere otyryp dál sheshim qabyldaýdy talap etetini sózsiz. Bul oraıda, Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń saıası upaı jınaýdan góri ekonomıkany jolǵa qoıýdy birinshi orynǵa shyǵaryp, qandaı isti qolǵa alsa da, osy baǵytty ustana otyryp is-qımyl jasaýy jasandy kedergilerden oıdaǵydaı ótýge múmkindik týǵyzdy.
Prezıdent ne istese de, neni qolǵa alsa da, eń aldymen onyń elge tıgizetin paıda-zııanyn qatar bezbendep, ábden ólshep-piship, elep-ekshegennen keıin ǵana jurtshylyqtyń talqysyna usynady. Máselen, Astana qalasyn alaıyq. Elordany munda kóshirýdiń astarynda, meniń oıymsha, resmı derekterde aıtylatyn málimetterden de basqa, halqynyń qamyn tereńnen oılaǵan kemeńgerdiń sheksiz mahabbaty men asyl armany jatyr. Soltústik oblystardaǵy jergilikti halyqtyń sany astanany kóshirer qarsańda 15-20 paıyzdyń ol jaq, bul jaǵy ǵana bolatyn. Qazaqtyń osy bir quıqaly ólkesine ishten de, syrttan da kóz alartýshylardyń az bolmaǵanyn nesine jasyramyz. Mine, osyndaı almaǵaıyp sátte Prezıdent qabyldaǵan shuǵyl sheshim búginde óz nátıjesin eseleı túsip otyr. Bir kezde tyń ólkesiniń astanasy atanǵan Selınograd kóshelerinen qazaqty kezdestirý neken-saıaq bolsa, búgingi elorda turǵyndarynyń basym kópshiligi – jergilikti ult ókilderi.
Búginde Saryarqa tósindegi alyp qurylys alańyna aınalǵan Astananyń kelbetine qarap, súısinetinder de, tańyrqap, bas shaıqaıtyndar da jeterlik. Súısinetin sebebi, aınaldyrǵan 17-18 jyl bederinde qala adam tanymastaı ózgerip, ondaǵy jupyny ǵana tirshilik, kóz aldyńda qulpyrǵan ǵajap kóriniske ulasty. Tańyrqaıtyn sebebi, osynyń bári mınýt, saǵat saıyn ósip, aı, jyl ótkende alyp bolyp shyǵa keletin ertegidegideı qysqa merzimde júzege asty.
Elimizdiń táýelsizdik jyldarynda qol jetkizgen tabystary qomaqty. Sanamalaı bastasaq, kóńil marqaıar sátter barshylyq. Al 2010 jyldyń jeltoqsan aıynda ótkizilgen EQYU-nyń Astana sammıti el halqynyń ómirinde este qalar aıtýly oqıǵa boldy. Túrki tildes memleketter arasynda, musylman memleketteri arasynda tuńǵysh ret EQYU-ǵa tóraǵalyq etý mártebesine ıe bolǵan Qazaqstan EQYU-ǵa múshe 56 memlekettiń basshylaryn Astanada toqaılastyryp, on bir jyldan beri ótkizilmegen keleli jıynnyń joǵary dárejede ótýine uıtqy bola bildi. Bul úlken mártebe. Bul – Qazaqstannyń jeńisi. Bul – osyndaı mártebeli uıymǵa Qazaqstannyń tóraǵalyq etýin óziniń dúnıe júzi moıyndaǵan bedelimen qamtamasyz etken, sonan soń sol bedeliniń arqasynda on bir jyl boıy bastary qosylmaǵan memleket basshylaryn elorda tórine jınaǵan, sóıtip, Qazaqstandy, qazaq degen halyqty dúnıe júzine keńinen tanystyrǵan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń jeńisi ári halqyna tartqan syıy.
Shırek ǵasyr ishinde Qazaqstannyń ishki jalpy ónimi AQSh dollarymen eseptegende 20 ese, ortasha eńbekaqy 17 ese ósti. 2 mln jýyq jumys orny ashyldy. Kedeıshilik deńgeıi qysqardy. Eger 90-jyldary elimizde árbir úshinshi adam kedeıshilik deńgeıinde ómir súrse, búgin ol 3 paıyz kóleminde ǵana. Táýelsizdik jyldarynda 1400 mektep pen 1300 densaýlyq saqtaý nysany salyndy. Áleýmettik sala shyǵyndary jalpy ishki ónimniń 6 paıyzynan 10 paıyzyna deıin ósti. Qazaqstandyqtardyń ortasha ómir jasy 72-ge ulǵaıdy. 100 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Respýblıkalyq mańyzy bar 11 myń shaqyrym avtomobıl joldary salyndy.
Búgingi tańda eldiń halyqaralyq rezerviniń kólemi, Ulttyq qor qarjylaryn qosa alǵanda, 95 mlrd qurap, jalpy ishki ónimniń 50 paıyzyna deıin artyp otyr. Táýelsizdik jyldary elimizge 255 mlrd shetel ınvestısııalary tartyldy. 180 mln astam halqy bar 5 eldi biriktiretin EAEO aıasynda birlesip jumys isteýdemiz. Elimiz DSU-ǵa tolyqqandy múshe boldy. Kúni keshe jáne bir tarıhı oqıǵanyń kýási boldyq. Elimiz Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine saılandy. Endigi jerde respýblıkamyz aldaǵy eki jyl boıy halyqaralyq isterge BUU-nyń bıik minberinen aralasatyn bolady.
2015 jyldan bastap elimizde asa mańyzdy 5 ınstıtýttyq reforma júzege asyryla bastady. Bul jańǵyrtýlar kásibı memlekettik apparat qurýǵa, zańnyń ústemdigin qamtamasyz etýge, ındýstrııalandyrý men ekonomıkalyq ósimge, qazaqstandyqtardy bolashaqtyń birtutas ultyna toptastyrý men memlekettiń ashyqtyǵy men eseptiligin qamtamasyz etýge baǵyttalyp otyr. «100 naqty qadam» Ult jospary qabyldanyp, ony júzege asyrý úshin zańnamalarǵa ózgerister engizildi. Bizdiń eldiń basty maqsaty – asa damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylý.
Elimizde ómir súretin san ult ókilderiniń teń dárejede damýyna qolaıly jaǵdaı týǵyza otyryp, qazaq halqynyń óz jerinde tiliniń, dininiń, mádenıetiniń órkendeýine qol jetkizdik. Bir kezderi óz elindegi sany 29 paıyzǵa deıin quldyraǵan halqymyzdyń sany qazirgi kezde respýblıka turǵyndarynyń 70 paıyzyna jaqyndady. Ulttyq mádenıetimizdi qaıta túletý úshin «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy jasaldy. Osynyń bári – halqymyz bıyl 25 jyldyǵyn kóterińki kóńil kúıde atap ótkeli otyrǵan táýelsizdiktiń arqasy. Túıip aıtqanda, Táýelsiz Qazaqstan Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń basshylyǵymen nebir qıyn-qystaý kezeńderden súrinbeı ótip, tolaǵaı tabystarǵa jetti, qarqyndy damý jolyna tústi. El de, zaman da, qoǵam da, adam da jańardy. N.Á.Nazarbaev qazaq elin, qazaq halqyn, Táýelsiz Qazaqstandy búkil álemge tanytty.
Buryn biz kim edik, qazir kimbiz? Árbir qazaqstandyq ózine osy suraqty qoıyp, oılansa, bizdiń eldiń búgingi jetistikteri kóz aldymyzǵa keledi, kókiregińdi óz elińe degen, Elbasyǵa degen rızashylyq sezim men maqtanysh kerneıdi.
Bir sát Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń: «Dúnıede táýelsiz qazaq eli bar. Álemde egemen Qazaqstan bar. Onyń kóp ultty, tatý, yntymaqty halqy bar. Qýatty ekonomıkasy, senimdi saıası júıesi bar. Eń bastysy, búginnen nurly, búginnen jemisti bolashaǵy bar», degen sózderi eske túsedi. Keýdeńdi qýanysh pen shattyq, óz elińe degen, Elbasyǵa degen maqtanysh sezimi kerneıdi. Jasa Qazaqstan! Jasa halqynyń baǵy úshin týǵan Elbasy!
Qýanysh AITAHANOV,
Parlament Senatynyń depýtaty
Elimiz derbestikke ıe bolǵan jıyrma bes jyl bederinde jas memleket jetige kelgenshe jerden taıaq jeıtin bala sııaqty talaı qıyndyqty bastan keshti. Egemendik alǵan alǵashqy jyldary zaryǵa kútken jas sábıdiń dúnıege kelgenine júregi jaryla qýanǵandaı kúıde bolsaq, odan keıingi jyldary balanyń byldyrlap tili shyǵa bastaǵanyna táýbe keltirgendeı edik. Endi bir sátte aı sanap, jyl sanap emes, ertegilerdegideı saǵat sanap erjetken shaǵynda tyndyrǵan tańǵajaıyp isterimen álemdi tańdandyrǵan berekeli elge kýá bolyp otyrmyz.
Eger egemendiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy óndiris bitken turalap, jumyssyzdyq beleń alyp, ishki jalpy ónimniń jyldyq kóleminiń quldyraý qarqyny 25,4 paıyz bolyp, ınflıasııa sharyqtap (1992 jyly – 3061 paıyz, 1993 jyly – 2265 paıyz), adamdar jappaı sergeldeńge túsken kúızelis kezeńin eske alsaq jáne sol kezeńdegi jaǵdaıdy halyqtyń qazirgi turmysymen salystyrar bolsaq, ekeýiniń arasyndaǵy jer men kókteı aıyrma birden kózge urady. Osy kórinisterdi salystyrý arqyly-aq elimizdiń ósip-órkendeý joldaryn aıqyn ańǵarýǵa bolady.
Táýelsizdigimiz endi qolǵa tıgen jáne joǵaryda aıtylǵandaı qıyndyqtardy bastan keship jatqan el egemendiginiń almaǵaıyp jyldarynda Elbasymyz N.Á.Nazarbaev bylaı degen edi: «Zaman tynyshtyǵyn berse, búgingi daǵdarystan da shyǵarmyz. Táýelsiz Qazaqstan dáýletine sáýleti saı qýatty memleketke aınalar. Qazaq halqy álemdik órkenıetke qazirgiden de qomaqty úles qosar. Dalamyzda da, qalamyzda da shat tirlik ornar». Kóregen basshynyń aıtqany aınymaı kelip, aýyr kezeńderden súrinbeı ótken elimiz Elbasynyń basshylyǵymen 2000 jyldardyń basynan turaqty damý jolyna tústi.
Jalpy, respýblıkamyzdyń táýelsizdikke baǵyt alǵan jyldarynan bastap, kúni búginge deıingi shejiresin túzer bolsaq, onda Elbasy men táýelsizdiktiń ajyramas uǵym ekeni anyq baıqalady. Ol shejire, túptep kelgende, máńgi este qalar nebir aıtýly oqıǵalarǵa tunyp tur. Sol kezde Joǵarǵy Keńestiń depýtaty retinde respýblıka egemendigin bekemdegen talaı tarıhı sheshimderdiń kýási bolǵanymdy búginde maqtanyshpen eske alamyn.
1990 jyly 24 sáýirde balama saılaý barysynda alǵash ret demokratııalyq negizde saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńesi óziniń birinshi jumys kúninde «Qazaq KSR Prezıdenti qyzmetin bekitý jáne Qazaq KSR Konstıtýsııasyna (Negizgi zańǵa) ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańdy qabyldap, respýblıkada prezıdenttik bılik ınstıtýtyn engizdi. Joǵarǵy Keńes óz sessııasynda el Prezıdenti etip N.Á.Nazarbaevty saılady.
Memlekettegi joǵary qyzmetke taǵaıyndalǵan sátten bastap
N.Á.Nazarbaev Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq derbestigin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan batyl da belsendi qadamdar jasady. Sonyń biri qyryq jyl boıy halqymyzǵa sor bolyp jabysqan, atom qarýyn synaqtan ótkizetin Semeı polıgonyn jabý máselesi edi. Prezıdenttik bılik qolyna tıgen bettegi N.Á.Nazarbaevtyń alǵashqy pármenderiniń biri osy polıgonǵa baılanysty boldy. 1991 jyldyń 29 tamyzynda Nursultan Ábishuly Semeı mańyndaǵy ıadrolyq polıgondy jabý týraly jarlyqqa qol qoıdy.
Alysty boljaı otyryp, bolashaqta atqarylar isterdi búgingi kúni oryn alyp otyrǵan saıası jaǵdaılarmen sheber ushtastyra biletin Prezıdent N.Á.Nazarbaev qysqa merzim ishinde táýelsiz memlekettiń negizgi qurylymdary men ınstıtýttaryn qalyptastyryp úlgerdi. 1991 jyldyń 1 jeltoqsanynda ótken Qazaqstan tarıhyndaǵy alǵashqy memleket basshysynyń búkilhalyqtyq saılaýy el memlekettiligi jolyndaǵy jáne bir tarıhı mańyzdy kezeń edi. Nursultan Ábishuly Nazarbaev búkilhalyqtyq daýys berýge qatysqan respýblıkadaǵy barlyq azamattardyń 98,8 paıyz daýysyna ıe boldy. Bul Prezıdentke degen joǵary senimniń, ótpeli kezeńniń aýyr jyldarynda synnan ótken jetekshige óz taǵdyryn senip tapsyrǵan halyqtyń shynaıy tańdaýy edi.
Táýelsizdik týraly Konstıtýsııalyq zańdy qabyldaý kezinde de aıtys-tartys az bolmady. Zań jobasynyń kirispesindegi «Qazaq halqynyń ózin-ózi bıleý quqyn rastaı otyryp» degen sóılemnen «qazaq» degen sózdi alyp tastaý kerek degen pikirdi talqylaýdyń ózi bir saǵatqa sozyldy. Aqyry ol sóz kirispede qaldyryldy. Joǵarǵy Keńestiń biraz depýtattary munan da árige baryp, «erteń Qazaqstandaǵy 17 mıllıon halyqtyń jartysyna jýyq orys halqy bóten memlekette qalyp júrmeı me? Bizdiń respýblıkamyzdyń erekshelikterine oraı bul másele referendýmǵa shyǵarylýy kerek. Biz kimnen jáne neden egemendik almaqpyz? Orys ımperııasynyń ornyna qazaq ımperııasyn ornatqymyz kele me?» degen sııaqty qıturqy sózderimen basqa depýtattardyń kóńilin alańdatýmen boldy.
Zań jobasyn talqylaý úsh kúnge sozyldy. 14 jeltoqsanda zań jobasy qyzý talqylanǵan túski úziliske deıin 30 depýtat sóılep, Zań jobasynyń redaksııasyn tolyqtyrý týraly 16 adamnan komıssııa quryldy. 15 jeltoqsanda zań jobasyn talqylaý odan ári jalǵasty. 16 jeltoqsandaǵy keshki otyrysta «Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań jobasyn daıyndaıtyn komıssııa tóraǵasy depýtat S.Sartaev baıandama jasady. Komıssııa usynǵan zań jobasy talqylanyp, 48 depýtat shyǵyp óz usynystaryn aıtty. Talqylaý barysynda Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev 3 ret sóz sóıledi. Osyndaı uzaqqa sozylǵan pikirtalastan keıin Tóraǵa keshki saǵat 18:00-de «Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań jobasyn daýysqa qoıdy. Kópshilik daýyspen zań qabyldandy. Depýtattar, Úkimet músheleri, shaqyrylǵan shetel elshileri, qonaqtar, jýrnalıster, barlyq qatysýshylar oryndarynan turyp, uzaq dý qol shapalaqtady. Respýblıkanyń Ánurany oryndaldy. Barlyq qatysqandardyń kóńili erekshe tolqýda boldy. Men ózim júregim dúrsildep, erekshe tolqyp, kózim jasqa tolyp ketti. Jan-jaǵyma qarasam, barlyq depýtattar da tolqyp, kózderin súrtip jatqanyn baıqadym.
Mine, osy tarıhı oqıǵadan keıin respýblıkanyń táýelsiz elge tán bolýǵa tıis nyshandaryna qatysty, Qazaqstannyń egemendigin bekemdeı túsetin jáne basqa zańdar birinen keıin biri qabyldanyp jatty.
Sóz retine qaraı táýelsizdikti, egemendikti baıandy etetin zańdar qabyldaýdyń ońaıǵa túspegenin aıta ketken jón. Buǵan deıin qandaı sheshim qabyldasa da, aldymen Máskeýge jaltaqtap, solardyń yǵyna jyǵylyp úırengendikten bolar, respýblıkanyń egemendigine baılanysty máseleler qozǵala bastasa-aq óre túregelip, áldeqandaı bir apatqa tap bolǵandaı nemese tap bolatyndaı minez tanytyp, órekpip ketetin depýtattar basym edi. Ondaı halyq qalaýlylary daýryqpalyqqa salynyp, kún tártibine qoıylǵan máseleden qandaı da bir astar izdep, áriptesterin mezi qylatyn. Jáne ondaılar ádette jalǵyz-jarym emes. Sondyqtan ózderinshe shep quryp alyp, árbir otyrys saıyn búırekten sıraq shyǵarýmen shuǵyldandy. Munyń ózi egemendigimiz úshin aýadaı qajet zańdardyń der kezinde qabyldanýyna aıtarlyqtaı kedergi keltirdi.
Mine, osyndaı qıyn jaǵdaıda Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qandaı da bir máselege baılanysty bolmasyn, dáleldi de tegeýrindi pikirleri depýtattyq korpýstaǵy Salyq Zımanov, Jabaıhan Ábdildın, Sultan Sartaev, Ábish Kekilbaev, О́mirbek Joldasbekov, О́mirbek Baıgeldıev, Oralbaı Ábdikárimov sııaqty jáne basqa úlken ǵalym, bilikti mamandardyń oılarymen astasyp, ortaq iske oń áserin tıgizetin. О́ıtkeni, álgindeı jer astynan jik shyqty, eki qulaǵy tik shyqty deıtindeı bósteki daýryqpalyqtarǵa Prezıdent N.Á.Nazarbaev óziniń bultartpas dáleldi pikirlerin qarsy qoıyp, býynsyz jerge pyshaq urýshylardyń kóńilderi sý sepkendeı basylyp otyrdy. Sonyń nátıjesinde, respýblıkamyzdyń egemendigin baıandy etetin kóptegen zańdar der kezinde qabyldanyp, ómirge joldama aldy. Qazir sol kezde osyndaı zańdardyń qabyldanýyna qarsy daýys bergen depýtattar sanynyń edáýir bolǵanyna kóp adamdardyń senbeýi múmkin. Biraq ol solaı boldy. Biz ony kózimizben kórdik. Qoǵamnyń ala-qulalyǵy, basym kópshiliktiń keńestik kezeńde baýyr basqan ádetterden aryla almaı júrgeni anyq baıqalatyn.
Munyń bárin táptishtep aıtyp otyrǵan sebebim – táýelsizdikti baıandy etý kim-kimge de ońaı tıgen joq. Qınalǵan kezde tyǵyryqtan shyǵar jol izdeý barysynda ártúrli kelispeýshilik oryn aldy. Eń bastysy, osyndaı kelispeýshilikterdi daǵdarysqa ulastyrmaı, ýaqtyly sheship otyrý, el bolashaǵyna qatysy bar durys sheshimder qabyldaı bilý kóregendikti, damý zańdylyqtaryn eskere otyryp dál sheshim qabyldaýdy talap etetini sózsiz. Bul oraıda, Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń saıası upaı jınaýdan góri ekonomıkany jolǵa qoıýdy birinshi orynǵa shyǵaryp, qandaı isti qolǵa alsa da, osy baǵytty ustana otyryp is-qımyl jasaýy jasandy kedergilerden oıdaǵydaı ótýge múmkindik týǵyzdy.
Prezıdent ne istese de, neni qolǵa alsa da, eń aldymen onyń elge tıgizetin paıda-zııanyn qatar bezbendep, ábden ólshep-piship, elep-ekshegennen keıin ǵana jurtshylyqtyń talqysyna usynady. Máselen, Astana qalasyn alaıyq. Elordany munda kóshirýdiń astarynda, meniń oıymsha, resmı derekterde aıtylatyn málimetterden de basqa, halqynyń qamyn tereńnen oılaǵan kemeńgerdiń sheksiz mahabbaty men asyl armany jatyr. Soltústik oblystardaǵy jergilikti halyqtyń sany astanany kóshirer qarsańda 15-20 paıyzdyń ol jaq, bul jaǵy ǵana bolatyn. Qazaqtyń osy bir quıqaly ólkesine ishten de, syrttan da kóz alartýshylardyń az bolmaǵanyn nesine jasyramyz. Mine, osyndaı almaǵaıyp sátte Prezıdent qabyldaǵan shuǵyl sheshim búginde óz nátıjesin eseleı túsip otyr. Bir kezde tyń ólkesiniń astanasy atanǵan Selınograd kóshelerinen qazaqty kezdestirý neken-saıaq bolsa, búgingi elorda turǵyndarynyń basym kópshiligi – jergilikti ult ókilderi.
Búginde Saryarqa tósindegi alyp qurylys alańyna aınalǵan Astananyń kelbetine qarap, súısinetinder de, tańyrqap, bas shaıqaıtyndar da jeterlik. Súısinetin sebebi, aınaldyrǵan 17-18 jyl bederinde qala adam tanymastaı ózgerip, ondaǵy jupyny ǵana tirshilik, kóz aldyńda qulpyrǵan ǵajap kóriniske ulasty. Tańyrqaıtyn sebebi, osynyń bári mınýt, saǵat saıyn ósip, aı, jyl ótkende alyp bolyp shyǵa keletin ertegidegideı qysqa merzimde júzege asty.
Elimizdiń táýelsizdik jyldarynda qol jetkizgen tabystary qomaqty. Sanamalaı bastasaq, kóńil marqaıar sátter barshylyq. Al 2010 jyldyń jeltoqsan aıynda ótkizilgen EQYU-nyń Astana sammıti el halqynyń ómirinde este qalar aıtýly oqıǵa boldy. Túrki tildes memleketter arasynda, musylman memleketteri arasynda tuńǵysh ret EQYU-ǵa tóraǵalyq etý mártebesine ıe bolǵan Qazaqstan EQYU-ǵa múshe 56 memlekettiń basshylaryn Astanada toqaılastyryp, on bir jyldan beri ótkizilmegen keleli jıynnyń joǵary dárejede ótýine uıtqy bola bildi. Bul úlken mártebe. Bul – Qazaqstannyń jeńisi. Bul – osyndaı mártebeli uıymǵa Qazaqstannyń tóraǵalyq etýin óziniń dúnıe júzi moıyndaǵan bedelimen qamtamasyz etken, sonan soń sol bedeliniń arqasynda on bir jyl boıy bastary qosylmaǵan memleket basshylaryn elorda tórine jınaǵan, sóıtip, Qazaqstandy, qazaq degen halyqty dúnıe júzine keńinen tanystyrǵan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń jeńisi ári halqyna tartqan syıy.
Shırek ǵasyr ishinde Qazaqstannyń ishki jalpy ónimi AQSh dollarymen eseptegende 20 ese, ortasha eńbekaqy 17 ese ósti. 2 mln jýyq jumys orny ashyldy. Kedeıshilik deńgeıi qysqardy. Eger 90-jyldary elimizde árbir úshinshi adam kedeıshilik deńgeıinde ómir súrse, búgin ol 3 paıyz kóleminde ǵana. Táýelsizdik jyldarynda 1400 mektep pen 1300 densaýlyq saqtaý nysany salyndy. Áleýmettik sala shyǵyndary jalpy ishki ónimniń 6 paıyzynan 10 paıyzyna deıin ósti. Qazaqstandyqtardyń ortasha ómir jasy 72-ge ulǵaıdy. 100 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Respýblıkalyq mańyzy bar 11 myń shaqyrym avtomobıl joldary salyndy.
Búgingi tańda eldiń halyqaralyq rezerviniń kólemi, Ulttyq qor qarjylaryn qosa alǵanda, 95 mlrd qurap, jalpy ishki ónimniń 50 paıyzyna deıin artyp otyr. Táýelsizdik jyldary elimizge 255 mlrd shetel ınvestısııalary tartyldy. 180 mln astam halqy bar 5 eldi biriktiretin EAEO aıasynda birlesip jumys isteýdemiz. Elimiz DSU-ǵa tolyqqandy múshe boldy. Kúni keshe jáne bir tarıhı oqıǵanyń kýási boldyq. Elimiz Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine saılandy. Endigi jerde respýblıkamyz aldaǵy eki jyl boıy halyqaralyq isterge BUU-nyń bıik minberinen aralasatyn bolady.
2015 jyldan bastap elimizde asa mańyzdy 5 ınstıtýttyq reforma júzege asyryla bastady. Bul jańǵyrtýlar kásibı memlekettik apparat qurýǵa, zańnyń ústemdigin qamtamasyz etýge, ındýstrııalandyrý men ekonomıkalyq ósimge, qazaqstandyqtardy bolashaqtyń birtutas ultyna toptastyrý men memlekettiń ashyqtyǵy men eseptiligin qamtamasyz etýge baǵyttalyp otyr. «100 naqty qadam» Ult jospary qabyldanyp, ony júzege asyrý úshin zańnamalarǵa ózgerister engizildi. Bizdiń eldiń basty maqsaty – asa damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylý.
Elimizde ómir súretin san ult ókilderiniń teń dárejede damýyna qolaıly jaǵdaı týǵyza otyryp, qazaq halqynyń óz jerinde tiliniń, dininiń, mádenıetiniń órkendeýine qol jetkizdik. Bir kezderi óz elindegi sany 29 paıyzǵa deıin quldyraǵan halqymyzdyń sany qazirgi kezde respýblıka turǵyndarynyń 70 paıyzyna jaqyndady. Ulttyq mádenıetimizdi qaıta túletý úshin «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy jasaldy. Osynyń bári – halqymyz bıyl 25 jyldyǵyn kóterińki kóńil kúıde atap ótkeli otyrǵan táýelsizdiktiń arqasy. Túıip aıtqanda, Táýelsiz Qazaqstan Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń basshylyǵymen nebir qıyn-qystaý kezeńderden súrinbeı ótip, tolaǵaı tabystarǵa jetti, qarqyndy damý jolyna tústi. El de, zaman da, qoǵam da, adam da jańardy. N.Á.Nazarbaev qazaq elin, qazaq halqyn, Táýelsiz Qazaqstandy búkil álemge tanytty.
Buryn biz kim edik, qazir kimbiz? Árbir qazaqstandyq ózine osy suraqty qoıyp, oılansa, bizdiń eldiń búgingi jetistikteri kóz aldymyzǵa keledi, kókiregińdi óz elińe degen, Elbasyǵa degen rızashylyq sezim men maqtanysh kerneıdi.
Bir sát Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń: «Dúnıede táýelsiz qazaq eli bar. Álemde egemen Qazaqstan bar. Onyń kóp ultty, tatý, yntymaqty halqy bar. Qýatty ekonomıkasy, senimdi saıası júıesi bar. Eń bastysy, búginnen nurly, búginnen jemisti bolashaǵy bar», degen sózderi eske túsedi. Keýdeńdi qýanysh pen shattyq, óz elińe degen, Elbasyǵa degen maqtanysh sezimi kerneıdi. Jasa Qazaqstan! Jasa halqynyń baǵy úshin týǵan Elbasy!
Qýanysh AITAHANOV,
Parlament Senatynyń depýtaty
Sońǵy jańalyqtar
Kóktemgi egiske daıyndyq pysyqtaldy
Qoǵam • Búgin, 00:07
Indonezııa elshisi oraldyq ǵalymdarmen kezdesti
Ǵylym • Keshe
Balabaqshalarda sıfrlyq baqylaý tájirıbesi júrgizilip jatyr
Aımaqtar • Keshe
Jelidegi jelpiný: Jazbany óshirý úshin aqsha suraǵandar isti boldy
Aımaqtar • Keshe
Elimizdiń bes óńirinde sý tasqyny qaýpi joǵary
Qazaqstan • Keshe
40 gradýsqa deıin aıaz: Elimizge arktıkalyq sýyq keledi
Aýa raıy • Keshe
Astana áýejaıynyń ushý-qoný jolaǵy ýaqytsha jabylady
Elorda • Keshe
Álemdik ekonomıkanyń jańa kartasy: Qazaqstan qaı orynda?
Ekonomıka • Keshe
