Tipti qazir qalalarda jarnamasy jer jaratyn oqý ortalyqtary jumys isteıdi. Olar kóp jaǵdaıda úsh aıda til úıretip, az ýaqytta UBT-ǵa ázirleımiz deıdi. О́ner jolyna baýlyp, sheber etip shyǵaratynyn aıtady. Mentaldi arıfmetıka degen jáne bar. Árıne, balanyń qabiletine qaraı daıyndap jatsa, esh qarsylyq joq. Daıyndaımyz degendi jeleý etip, top-top balany jınaý barlyq ýaqytta nátıjeli bolmasy belgili. Alǵashynda balalaryn aptyǵa basyp aparǵandardyń keıin meseli qaıtqanynan habardarmyz. Bes-alty jastaǵy balalarǵa shahmat úıretemin deýshiler de tabylyp jatady. Eger sonyń bári júıeli júrgizilse, ár balanyń alymyna qaraı tııanaqty jumys jasalsa, nátıjesi qýantary haq. Qazaqtyń ataqty rejısseri Satybaldy Narymbetov kıno túsirý jumysynda túrli jaǵdaılardyń bolatynyn, arzanqol fılmderdiń jaryqqa shyǵyp, kórermenderdi mezi etetinin, óziniń alǵa qoıǵan maqsaty «...zerdeli kórermen tárbıeleý» ekenin aıtyp, keıbir kıno túsiretinder týraly «ofısıant rejısserler» baryn tilge tıek etip, olar: «Sizge laǵman kıno kerek pe? Mine! Jylatatyn fılm qalasańyz, ishine burysh salyp bereıin» deıtinin alǵa tartady. Sol sekildi repetıtorlyq jasaýshylar da sondaı tásilge ketip jatqan joq pa degen oı mazalaıdy. О́tken jyldary mentaldi arıfmetıkaǵa oqytamyz degender kóbeıip ketken edi. Oǵan da ata-analar aqshasyn tólep balalaryn aparyp jatty. Bul týraly daryndy matematık, akademık Asqar Jumadildaev: «Budan júz jyl buryn eshqandaı kompıýter, kalkýlıator bolmaǵan. Sol kezde japondar men qytaılardyń oılap tapqan óneri. Onda eki tańbaly sandy eki tańbaly sanǵa kóbeıtedi. Siz ony bir mınýt kóbeıtesiz, ol otyz sekýnd, al ne bolypty? Ony kalkýlıatormen esepteı salǵan ońaı emes pe?» deıdi de, «Bul – bireýdiń Amerıkadan alyp kelgen franshızasy... aqsha tabýdyń joly. Mynaý da sol sııaqty. Kóshege shyǵyp saýsaqtaryńmen búıtip-búıtip, tez-tez eseptep beresiń», deıdi de, tásil ǵylymnyń mańaıyna da jolamaıtynyn eske salady.
Qaıtalap aıtamyz, qosymsha bilim kerek. Naryqty jeleý etip, birinshi kezekke teńgeni shyǵarý qatelikke uryndyrady. Alda aıtqanymyzdaı aldymen repetıtorlar pán boıynsha balanyń qabiletin bilip alýy tıis. Sodan keıin ǵana júıeli túrde daıyndasa, jumys nátıjeli bolady. Árıne, repetıtorlardyń bári birdeı deı almaımyz. Aqshadan góri adam taǵdyryn oılaıtyn azamattar barshylyq. Jalpy, qandaı ortalyq bolsa da bilim isin otandyq standartqa beıimdeýi kerek. О́zgelerdiń jetistigi dep bárin tyqpalaý, tyrashtaný bolady. Onyń paıdasynan zııany mol. Keıbir ata-analar balanyń bolashaǵynan buryn qulaǵynyń tynyshtyǵy úshin repetıtorlardyń bilim-biligine qaramaı, jarnamaǵa senip, al daıynda dep bere salatyny bar. Bala olarǵa emes, ata-anaǵa kerek. Sondaı jaǵdaılardan balalardyń arasyndaǵy tártipsizdik oryn alyp jatatynyn da esten shyǵarmaǵan jón. Qalaı desek te, mekteptegi bilim men daıyndyq ortalyqtaryndaǵy ázirlik oqýshyny ekiudaı oıǵa qaldyrmaýy kerek. Qandaı bilim bolsa da táýelsiz eldiń bilim zańyna saı bolýy tıis. Mıllıondaǵan urpaqtyń bolashaqta saýatty da sanaly bolyp ósýi úshin memleketimiz ár jyl saıyn mıllıardtaǵan qarjy bólip, barlyq jaǵdaıdy jasap keledi. Osyny eskersek, utylmaımyz. Osy arada myna bir nárseni eske sala ketsek deımiz. Bir kezderi ult muǵalimi atanǵan Qanıpa Bitibaeva mektepten tys oqýshylardy daıyndaıtyndar jaıly túıindi pikirlerin aıtqany este. Ol ásirese, on bir jyl boıy bilim bergen oqýshylar UBT-ǵa ázirleýshiler bir aıdyń ishinde bilimdar etip shyǵardyq deıtinin, olardyń bári báıgeden júlde ala bermeıtinin, ol úshin biraz ata-ananyń ókinetinin, al ozyp kelgenderdiń áke-shesheleri muǵalimderge: «Sender durys bilim bermedińder. Mine, balamnyń baǵyn jaqqan ana azamat, ne azamatsha», dep dóńaıbat kórsetetinin nazarǵa salyp, muny durys jolǵa qoıý kerektigin alǵa tartqan bolatyn. Ondaılarǵa ruqsat bergen kezde jan-jaqty taldaýlar jasaýdy usynǵan edi.
Bul kúnderi qosymsha oqytamyz dep balanyń balalyq dáýirinen ajyratatyn ata-analar barshylyq. Iá, oqytý kerek. Biraq oqytamyz dep ul men qyzdyń bilimge yntasyn tómendetip almaǵanymyz jón. Sózimiz jalań bolmas úshin bir dáıek keltirer bolsaq, akademık Muhtarbaı О́telbaev birinshi kýrsqa kelgen stýdentterdiń arasynda qala balalarynyń kóp jaǵdaıda oqýdan, tehnıkalyq quraldardan jalyqqanyn, ózderin bostandyqqa shyqqandaı sezinetinin aıtqany bar edi. Endeshe, ortalyqtarda bolmasa, repetıtorlyqpen bala oqytý isin jetildiremiz dep memlekettik mektep pen onda qyzmet etip jatqan ustazdardyń bedelin túsirip almaýdy birinshi kezekte oılastyrý qajet. Damyǵan elderde bul is ózindik arnasymen damyp keledi. Ol elderdegi muǵalim bedeli ózge mamandyqtardan bıik turatynyn esten shyǵarmaǵanymyz lázim. О́zgeniń ozyǵy men ózimizdiń ulttyq bilim júıesin ushtastyrsaq qana utylmasymyz aıdaı anyq.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
