Komandalyq oıyn túrlerinde ilgerleýshilik nege joq?

Osy oraıda biz búgin koman­da­lyq sport túrlerinde alǵa tosar ta­bys­tarymyzdyń joq ekenimen qat­ar, olarda óner kór­se­tetin jer­gilikti ult ókilderi – qazaq­tar qa­­tarynyń tym azdyǵy haqynda áńgime qoz­ǵamaqpyz.

Áýeli álemde asa keń taraǵan koman­dalyq sport túri – vo­leıbol­dan bastaıyq. Erler qu­ra­masy tó­rt jylda bir ótetin álem chem­pı­onattarynyń irikteý syn­da­ry­na 1994 jyl men 2014 jyl aralyǵynda al­ty ret qatyssa, onyń tórteýinde irikteý syn­daryn baǵyndyrýǵa qaýqary jetpeı, tek ekeý­inde ǵana jahandyq jarysqa ba­­rý­ǵa joldama ala alypty. Jol­da­ma al­ǵan 2002 jylǵy chempıonat­ta 19-shy oryn­dy qanaǵat tutsa, 2006 jyly 21-orynmen kóshtiń soń­ǵy jaǵynda qalyp qoıǵan.

1993 jylǵy kúmisti aıtpaǵanda, Azııa chem­pıonattaryndaǵy kórset­kish­terimiz de mardymsyz. Azııa oıyndarynda bir márte 4-shi oryndy mi­se tutyppyz. Al Olım­pıadada óner kórsetý voleıbolshy jigit­te­ri­miz úshin ázirshe arman bolyp tur.

Áýelgi jyldary qurama sanyn­da qazaq­tar joqtyń qasy bol­sa, búginde shúkir der­lik, ıaǵnı kó­beıý úrdisi baıqalady. Eger naq­ty­laı tússek, 22 oıynshynyń be­seýi ózimizdiń qandastarymyz. Bi­raq árıne, elimizdegi ulttar men ulys­tar­dyń paıyzyna shaqqan­da áli de bol­­sa azdaý ekenin moıyndaýǵa tı­is­piz. Qysqasy búginde Oktıabr Ja­­ryl­ǵapovtyń deńgeıindegi izba­sar­­lar tóbe kórsete alar emes. «Do­ro­j­nıktiń» deńgeıinde óner kór­­­sete ala­tyn komandamyz da joq.

Salystyrmaly túrde alǵanda eli­miz­de­gi qyzdar voleıbolynyń deń­geıi sál joǵa­ry­laý deýge bolady. Qazaqstan quramasy 2005 jyly Azııa chempıonatynyń kúmis me­­daline, 2010 jyly Azıadanyń qo­la meda­lin­e qol jetkizse, 2012 já­ne 2014 jyldary Azııa kýbo­gy­nyń qola júldegeri atandy.

2006, 2010 jáne 2014 jylda­ry qata­rynan úsh márte Álem chem­pıonat­ta­ryna, 2008 jyly Beı­jiń­de ótken Olımpııa oıynda­ryna qa­tysty. Sońǵy jyldary Álemdik gran-prı básekelerinde de turaqty baq synap júr. Árıne bul ja­han­dyq jarystarda bizdiń qyzdary­myz­­­ǵa ázirshe joǵary oryndardyń aýy­ly tym alys ekenin de jasy­rý­dyń jóni joq. Al KSRO tusynda atoı salǵan Alma­tynyń ADK ko­man­­dasy kónekóz jan­kúıer­lerdiń esinde ekeni kúmánsiz. Sol ke­ńestik ke­zeńde qazaqstandyq voleıbol­shy qyz­dar KSRO ulttyq quramasy sa­pyn­da álem, Olımpıada chempıon­dary atan­ǵan­dary da umytyla qoı­ǵan joq. Biraq olar ózge ult­tyń ókilderi edi. Qazir de Qazaq­stan quramasy sapynda jalǵyz Sa­na Anarqulovadan basqa qandas­ta­rymyz kózge shalynbaı tur.

Qazaqstannyń basketboldan er­ler qurama komandasy da jan­kúıer­lerin qýanta al­maı kele­di. Azııa chempıonattaryndaǵy eń bıik nátıjesi 2007 jylǵy 4-shi oryn. 2002 jylǵy jazǵy Azııa oıyndarynda ǵaı­yptan taıyp qorjynǵa qola salýǵa qaý­­qary jetipti. Biraq osy ýaqytqa deıin Olı­mpıada men álem chempıonattaryna qa­tysyp kórgen joq. Qatyspaıyn demeı­di, irikteý syndarynan óte almaıdy. Azııa qurlyǵynan. Al Azııada álemdik bas­­ketboldyń alyptary oınamaıtyny ta­­ǵy aıan.

Basketbol quramasynda, qosal­qy oıyn­­shylardy qosa alǵanda, 12 sportshy bo­lady. Munda da qazaq­tar jetekshi ról at­qa­rady de­sek, qatelesemiz. Sebebi qura­ma sapyn­da Rústem Myrzaǵalıev de­gen jalǵyz qandasymyz ǵana óner kór­setedi. Sondyqtan sporttyń asa tanymal osy túrinen alar sy­­baǵamyzdy Áljan Jar­mu­ha­me­dov syndy sańlaqtar shoǵyry soq­­­talanyp shyqqansha keler kún­de­r­diń en­shisine qaldyrýǵa týra kelip tur.

Endi elimizdegi qyzdar basketboly týraly birer sóz. Jalpy, Qazaq­standa qyz­dar basket­boly­nyń dástúri, komandalar sapynda jer­gilikti ult ókilderi múldem joq­­­tyń qasy boldy demeseńiz, jaq­­sy qalyp­tasqan deýge negiz bar. KSRO kezinde QazMÝ-diń «Ýnı­ver­sıtet» dep atalǵan koman­dasy el birinshiliginiń joǵary to­byn­da óner kórsetkeni málim. Onyń qu­ra­mynda oınaǵan Nadejda Ol­ho­­vany sportsúıer qaýym jaqsy bi­­ledi. Eki dúrkin (1976, 1980 jyldar) Olımpıada chempıony, eki dúr­kin (1975, 1983 jyldar) álem chempıony, Eýropanyń alty dúrkin jeńimpazy.

Biraq ol – Reseıdiń Altaı ólke­siniń týmasy. QazMÝ-di bitir­gen. Qazir Kıevte tu­ra­dy degen má­­li­met bar. Keńes ýa­qytynda, ko­­man­dalyq sporttyń qandaı tú­ri ekenine qaramastan, odaqtas res­­pýb­lıkalarda qurylǵan ko­man­­da­lardyń arasyndaǵy kúsh te­­­pe-teńdigin birshama saqtaý maq­sa­­tynda ortalyqtan oıynshylar jiberý dástúri bar bolatyn. N.Olhovanyń da Almaty komanda­sy­na sondaı jolmen kelgeni anyq. Al sol shaqta «Ýnıversıtet» sapynan «mynaý qazaq» dep kórsetetin oıyn­shyny tabýdyń ózi qıynǵa so­ǵatyn.

Qazaqstannyń qazirgi qyzdar bas­ket­bo­lyn­daǵy jaǵdaı da osy­ǵan uqsas. Qurama sapyn­daǵy 12 oıyn­shynyń ishindegi qa­zaq qyz­da­rynyń sany ekeýden asyp kór­mep­ti. Nátıjesine kelsek, ulttyq qu­rama qu­rylǵan shırek ǵasyrǵa jý­yq ýaqytta ne Olımpııa oıynda­ryna, ne álem chempıo­nat­taryna qa­tysa alǵan joq. Osynaý ja­han­dyq jarystarǵa joldama be­retin irik­teý týrnırleri qazaq­stan­dyq qyz­d­ar úshin ázirshe alynbas tas qa­­mal bolyp tur. Qurlyqtyq deń­geı­degi túrli jarystardan da qor­jy­nymyz ylǵı bos qaıtyp júr.

Elimizde biraz jurt qyzyǵa ta­mashalaı­tyn komandalyq oıyn tú­ri – hokkeı. Bul sporttaǵy ta­bys­­tarymyzdyń tam­sa­nar­lyq­taı emes ekenine qaramastan, Qur­­­lyqtyq hokkeı lıgasy men Jo­ǵary hok­keı lıgasynda, Jastar hok­keı lıgasy men Qazaqstan chempıonatynda óner kór­setetin ko­mandalar úshin aıtarlyqtaı qar­jy qa­rastyrylǵan. Muny bir jaǵynan bola­shaq­qa salynyp otyrǵan ınvestısııa deýge de bolar. Biraq ázirshe álemdik deń­geıdegi kórsetkishterimiz kóńil kón­shiterlikteı emes. Bul sózimizge al­daǵy jyldyń basyn­da bolatyn Olım­pııa oıyndaryna qa­ty­sýǵa jol­dama beretin irikteý synynan óte almaǵanymyz dálel. Sondaı-aq álem chem­pı­onatynyń «A» tobynda turaqtap qalýǵa qaý­qar tanyta almaı kelemiz. Turaqtap qa­la al­ma­ǵanymyz óz aldyna, «V» tobynan «A» tobyna qaıta oralamyz de­gen sońǵy umtylysymyz sátsiz aıaq­taldy.

Qazaqstannyń muz qatatyn aı­maq­ta­ryn­daǵy aýyl-qalalarda ba­la kezinde qoly­na ımek taıaq usta­maǵandar kemde-kem bo­lar. Olar­dyń arasynda qazaq balala­ry da az kezdespeıtin. Biraq osy sport tú­ri jaqsy jolǵa qoıylǵan jalqy q­a­la О́s­kemen edi. Talaı túlegi KSRO chem­pı­onatynyń joǵary to­byn­da óner kór­se­tetin komanda­lar sapynda oınady. Bo­rıs Alek­san­drov syndy Olımpıada chem­pı­ony da shyqty. Aǵaıyndy Koresh­­kov­tar­dy Magnıtogordyń «Me­tal­lý­rg»
komandasynyń jan­kúıe­rl­eri áli kún­ge qurmet tutady. Vı­talıı Eremeev Máskeý­diń «Dınamosynyń» qaqpasyn uzaq jyl qu­lypta ustady. Nıkolaı Antropov kúni ke­shege deıin Ult­tyq hokkeı lıgasynda oınady. Man­sabynyń sońynda eki-úsh jyl «Barys­tyń» namysyn da qorǵap úl­gerdi. Aıta bersek, О́skemennen shyq­qan sheber hokkeıshiler jet­kilikti.

Shyǵys óńirimizde ózge ulttar­dyń ókilderi basym turǵan­dyq­tan ekeni daýsyz, ulty qazaq hokkeı­shiler múldem az kórindi. Shy­ny­myzdy aıtsaq, esimizge Erlan Saǵyn­baev pen Talǵat Jaılaýovtan bas­qa eshkimdi túsire almaı otyrmyz. Aıtpaqshy, tafgaılyǵymen aty shyqqan Damır Ryspaev ta óske­mendik. Onyń bir áleýmettik jeli­ge bergen suhbatynda túrli jas­taǵy komandalar sapynda bar-jo­ǵy 2-3-aq qazaq balasy bolǵany kóldeneń tartylady.

Árıne qazirgi kezde Qazaqstan­nyń qaı oblys ortalyǵy men iri qala­laryn alsańyz da hokkeımen aı­na­l­ysatyn nemese oınaıtyn qa­zaq balalary men jastaryn kez­des­tirýge bolady. Joǵary hokkeı lı­gasy men Jastar hokkeı lıgasyn­da jáne el chempıonatynda óner kór­setetin jastar da bar. Biraq ta­ry ishinde bir bıdaı degendeı, óte az. Máselen, Qazaqstannyń 2017 jylǵy álem chempıonatyna («V» toby) qatysqan ulttyq qu­ramasy sapynda birde-bir jer­gilikti ult ókili bolǵan joq. Sol kezdegi bas bapker Edýard Zan­koves tipti búginde «Barys» sapyn­da táp-tá-
ý­ir oıyn kórsetip júr­gen Tal­ǵat Jaılaýovtyń ózin qura­ma­ǵa laıyqty oıynshy dep tappa­dy. Ese­sine ulttyq quramany ush­paqqa shy­ǵarady dep qoldan ta­bı­ǵı­lan­dyrylǵan sheteldik hokkeı­shil­erdiń qarasy (Kevın Dallmen, Dastın Boıd, Brendon Bochenskı, Naıdjel Doýs, Marten Sen-Per) kóp boldy. Soǵan qaramastan Qazaqstan quramasy ne álem chem­pı­onatynyń «A» tobyna shyǵa al­mady, ne Olımpııa oıyndaryna jol­damany jeńip alýǵa qaýqary jet­pedi.

Árıne balǵyn hokkeıshiler qarap boı túzeıtin sheber sheteldik hok­keıshiler kerek. Olar tipti óz oıyn­shylary jetip-artylatyn asa myqty Reseı komandalarynda da bar. Al Qazaqstan jaǵdaıyna kelsek, sheteldik legıonerlerdiń Astananyń «Barys» komandasy­na sińirip kele jatqan eńbegi ushan-teńiz. Solardyń kómegimen
bı­yl «Barys» QHL-dyń «Shyǵys» konferensııasynda kósh bastaýshy komandalar leginde keledi. Bir ókinishtisi Nursultan Belgi­baev, Madııar Ibraıbekov, Álı­han Ásetov sekildi talapty hok­ke­ı­shi­ler ázirshe ulttyq qu­ra­­ma túgili, «Barystyń» negizgi qu­­ramynda turaqtap qala almaı otyr.

Biz barlyq komandalyq sport tú­rin túgendep shyǵýdy maqsat et­ken joqpyz. О́ıtkeni joǵaryda aı­tylǵan máseleler basqa sport túr­leriniń de basynda bar ári egiz qozydaı uqsas. Tek sózimizdiń so­ńyna qaraı komandalyq sport túr­lerine jatpaıtyn, biraq keı­bir jaǵdaılarda ujymdyq kúsh-jigerdi de talap etetin eki-úsheýine qysqasha toqtala ketkendi jón kór­dik. Solardyń biri – sporttyń padı­shasy sanalatyn jeńil atletıka. Munda da ózge ulttardyń ul-qyzyna ǵana ıek artyp otyr­ǵa­nymyzdy aıtpasqa amalymyz joq. Kezinde Ǵ.Qosanov, Á.Tuıaqov syn­dy aǵalarymyzdyń qazaqtyń «je­ńil» sport túrinde de jeldeı esip alar úlesi bar ekenin dálel­de­gen­derine qaramastan qazirgi ahýal osylaı qalyptasyp otyr.

Sózimizge aıǵaq kerek bolsa aı­taıyq. Ústimizdegi jyly jeńil atletıkadan Úndistanda ótken Azııa chempıonatyna barǵan 31 qazaqstandyq jeńil atletshiniń úsheýi ǵana qandasymyz boldy. Erlerdiń arasynda tipti birde-bireýi bolǵan joq.

Shańǵy sportyndaǵy jaǵdaı­y­myzben de maqtana almaımyz. Bul sport túrlerinde azdy-kópti ta­bys­­tarymyz bolsa, olardyń bári de ózge ult ókilderiniń esimimen baı­lanysty jáne olardyń ara­syn­da basqa da talapty jas­tar ósip kele jatqanyn aıtýǵa tıis­piz. Qazir ásirese bıatlonshy G.Vısh­nevskaıadan úmit kútiledi. Sol sekildi shańǵymen júgirýshi A.Pol­toranın Olımpıadadan ol­ja­ly oralsa degen ıgi tilegimiz bar. Bul oraıda túrli jarystarda eli­mizdiń namysyn abyroımen qorǵap júrgen frıstaılshy Iý.Galy­shevanyń esimin qurmetpen ata­ǵanymyz jón.

Elimizdi jahanǵa jarııa etedi dep erteńge úmitpen qaraıtyn sport túrleriniń biri – úlken ten­nıs. Qazaqstan quramasynyń bas bap­keri D.Dosqaraevtyń aıtýy­na qaraǵanda, búginde Otany­myz­da osy sport túrine degen qy­zy­­­ǵýshylyq úlken, ıaǵnı onymen aına­lysatyn óskinder sany kóp­tep ósip keledi... Al ázirshe túrli ja­rys­­tarda elimizdiń atynan tú­gel der­lik reseılik tennısshiler shy­ǵyp júr. Bul jerde «derlik» dep otyr­ǵanymyzdyń máni mynada: úl­ken tennıstiń álippesin alǵash Chehııada úırengen qandasymyz Zarına Dııas qazir Almatyda tu­rady jáne jarystarǵa Qazaqstan atynan shyǵyp júr. Qalǵan tennısshi ul-qyzdarymyzdyń eresekteri osy sport túrindegi alǵashqy qa­da­m­­daryn endi jasap jatyr ári ázir­she aıtarlyqtaı tabystarǵa qol jetkize qoıǵan joq.

Qoryta aıtqanda, sporttyń ko­man­dalyq, sondaı-aq joǵaryda az-kem toqtalǵan basqa da túrlerinen oza shapqan qazaq ázirshe kózge tú­ser emes. Bir qýantatyny, jyl ót­ken saıyn el halqynyń ál-aý­qaty artyp keledi. Qala qazaq­ta­rynyń sany da kóbeıdi. Osyǵan sáı­kes, sport seksııalaryna baratyn balalardyń qatary qalyńdaı tús­ti. Al sannan sapa shyǵatyny esh kúmán týǵyzbaıdy.

Samat MUSA,
«Egemen Qazaqstan»