Turlaýly tarıhtyń qoınaý-qoltyǵynda qalyp bara jatqan sol aýysý men almasýdyń kúrdeli kezeńi eske oralǵan saıyn meniń jadymda jańǵyratyn on san oqıǵalardyń biri – Daıyrbekov esimdi qatardaǵy tis dárigeriniń taǵdyry. Ortalyqtyń arnaıy tapsyrmasyn jeleý etip, «qoldan mıllıoner» jasap, arnaýly oryndardyń ony qýdalaýǵa qalaı salǵany, kimderdiń salǵyzǵany, sońǵy shırek ǵasyrdan asyp jyǵylar merzim ishinde san márte jazyldy... Qoldan jasalǵan jalǵan daqpyrt, jazyqsyz jazalaý jalpaq jurt esimin kóp bile bermeıtin Músilim Daıyrbekov degen azamattyń atyn bir-aq kúnde aıdaı álemge jaıdy. «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń betinde jarııalanǵan «Antıpody» deıtin kóshqulash maqala Almatynyń aǵysy qatty ómirine endi-endi aralasa bastaǵan qyryqtyń qyrqasyna jańa ilikken jas jigittiń adam shoshyrdaı «jaman atyn» shyǵardy. «Altyn tis», «Altyn adam» degen aıdar taǵyldy. Bolmadyny boldy qyp, almadyny aldy qyp, Daıyrbekovti tuqyrtý arqyly iriler irilermen alysyp, esep aıyrysyp jatty. Aıyby tolyq dáleldenbegen tis dárigeri «sovet mıllıoneri» degen, ol dáýir úshin asa aýyr qylmys sanalar, aýyr sózdi arqalap, túrmege jabyldy...
Ol kezde qazirgideı jeldeı eser áleýmettik jeli de, ınternet te joq. Biraq qoǵamdaǵy pikirlerden buljytpaı aqparat berer «jipsiz telefon», «uzynqulaq» deıtin bolatyn. Sol «jipsiz telefon» men «uzynqulaq» isti bolǵan azamat ómiriniń kúngeıli qyrlaryn aıta bastady. Músilim Daıyrbekovtiń jomarttyǵy men márttigi, kisiligi men kishiligi, qınalǵandarǵa qolushyn berip, qamqorlyq kórsetýge ázir turatyn elgezektigi jaıly ańyzǵa bergisiz aqıqattar el ishin kezdi.
Sondaı kúnderdiń birinde men bir aqsaqalmen saparlas boldym. Áńgime jol qysqartady. Kýpede qatar otyrǵan saparlas kisim aty-jón surasqannan soń maǵan:
– Shyraǵym, qalam ustaǵan adam ekensiń... Sender osy tasqa túsken sózdiń arty nege alyp baratynyn oılaısyńdar ma? – dep oıly kózin qadady.
Men óz oıymdy aıttym. Ol kisi óz pikirin shegeleýge tyrysty. Sózdiń aqyry sol kezde «el qulaǵyn elý» etip, Qazaqstandy qydyryp júrgen Músilim Daıyrbekov haqyndaǵy áńgimege oıysty. Kúdigi men kúmáni, obaly men saýaby kóńildi alańdatyp júrgen taqyryp bolǵandyqtan, aqsaqaldyń áńgimesin bar ynty-shyntymmen tyńdadym.
– Músilimdi kórip pe ediń?
– Joq.
– Endeshe... Kórgen kisiniń, Músilimdi bala kúninen biletin kisiniń áńgimesin tyńda, – dedi. Dedi de aqsaqal «Antıpodtar» atty belgili maqalanyń keıipkeri haqynda áńgimesin bastady.
– Jadyńa toqyp al, inim!.. Men biletin Músilim ana gazettegi qap-qap altyn arqalaǵan Músilimge on qaınasa sorpasy qosylmaıdy. Bul – jala! Qoldan jasalǵan jala! Imansyzdardyń isi! Alladan – ádil, Qudaıdan qudiretti kúsh joq. Bárin retteıdi áli... Músilimdi jórgegine orap, besigine bólegen ata-anasyn bilemin. Bireýdiń ala jibin attaýdy bilmeıtin áýlet...
Soǵystan keıingi eldiń óz qoly óz aýzyna jetpeı qınalyp turǵan tusy. Kóp balaly otbasynyń úlkeni bolǵan Músilim eńbekke erte aralasady. Ákesi men sheshesine bolysyp, nápaqa aıyrýǵa da erterek úırengen. Sondaı qara jumys atqaryp, eńbek naryǵyna alǵash barǵan kúni úıine bir kúlshe nan alyp qaıtqan. Nan týraly áńgimeni nan ustap turyp aıtsa da bolar edi... О́zi ashyǵyp júrgenine qaramaı, bala Músilim bir kúngi mańdaı terimen tapqan kúlshege tisin de tıgizbeı, bútin qalpy keshke anasyna ákelip tapsyrǵanyn aýyldastary jyr qyp aıtady... Keıin osy áńgimeni ózinen suraǵanymda: «Iá, kóke, aıtqanyńyz shyndyq. Ashyqqanym ras. Shyt kóılegimniń ishindegi kúlshege qolym tıgen saıyn, úıde ash otyrǵan baýyrlarym kózime elesteıdi. Jolymdy kútip, zaryǵyp otyrǵan anam elesteıdi... Bir kúlshe nandy baýyryma qysyp úıge jettim-aý! Kúlshe qolyna tıgen sáttegi anamnyń meıirlene qýanǵany kóz aldymnan ketpeıdi. Anamnyń mańdaıymnan ıiskep, kóziniń ushyndaǵy qos tamshyny saýsaǵynyń ushymen baıqatpaı súrtip turyp: «О́ziń ashyǵyp qaldyń-aý... Sharshap-shaldyǵyp jettiń be, shyraǵym!» dep baýyryna basqanyn qalaı umytaıyn?! Ákem únsiz kúrsindi. Sol sát men úshin álem únsiz qýanyp, únsiz kúrsinip turǵandaı kórinip edi... Iá, kóke, «uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń» dep qazaq atamyz bilip aıtqan ǵoı. Sol jolǵy ákemniń sózi, áldenýaq qasyna otyrǵyzyp, kózime kózin qadaǵany esimnen ketpeıdi. «El aman bolsa, eldiń irgesi berik bolsa, bári qalpyna keledi. Soǵys ta, soǵystyń el júregine salǵan jarasy da jazylady. Eldiń batasyn alǵan adamnyń joly qashanda ashyq. «Arýaqty jerden at úrkedi». Kim ekenińdi, qaıdan shyqqanyńdy umytpa, ulym! Sen Alash aýzyna qaraǵan Tóbe bıdiń tuqymysyń. Týra júr! Eshkimniń obalyn kóterme!» degen áke sózderi qaıda júrsem de qulaǵymda turady...» degen Músilimniń daýysy sońǵy kúnderi tynyshymdy alyp júr», dep kúrsinip edi aqsaqal qoshtasarynda.
Men úshin sol kúngi jańalyqtyń úlkeni – túrmede jatqan tis dárigeri Daıyrbekovtiń qalyń qazaq aýzyna qaraǵan Úısin Tóle bıdiń jetinshi urpaǵy bolǵany. Sony estip, bilip otyryp, ult tarıhynyń uly betterin «taıǵa basqan tańbadaı etip» aqyl-parasattarymen órip, bir bútin qazaqty úshke bólshektemeı, «Alqakól sulama, aqtaban shubyryndy» deıtin jońǵar atynyń tuıaǵy Uly Dalanyń arqasyn tepkilep, omyraýyn dal-dul jasaǵan qıyn dáýirde el eńsesin sózimen tiktep, isimen bútindegen ataqty úsh uly bıdiń biriniń tuqymy jazyqsyz túrmede otyr degen sóz arqamdy aıazdaı qarydy.
Sol kúni túsime úsh bı kirdi. Qaz daýysty Qazybek bı men Áıteke bı ekeýi eken deımin... Ekeýi eki jaqtap, Tóle bı babamyzdy ortaǵa alyp, sabyrǵa shaqyrǵandaı bolady... Qaısysy aıtqany esimde joq. Biri «Sabyr túbi – sary altyn» dese, ekinshisi, «Joǵalǵan tumaryń tabylady» deıdi... «Iá, Arýaq! Arýaq!» desken qalyń daýystan oıandym. Qara terge malshynyp jatyp oıandym...
Araǵa bir jyldan astam ýaqyt salyp, Músilim Daıyrbekov túrmeden shyǵypty degen qýanyshty habar keldi.
«Halyq aıtsa, qalt aıtpaıdyǵa» qulaq assaq, búgingi áńgimemizge arqaý bolǵan qazaq jurtynyń tebingili, tekti uldarynyń biri týraly, onyń stomatologııa salasyndaǵy ushan-teńiz eńbegi men osy salada daıyndaǵan shákirtteri jaıly jazylǵan maqalalar, suhbattar, áńgimeler jetip artylady. Jýrnalıster... Kásibı mamandar... Boksshylar... Kosmonavtar... Ártister... Bıznesmender... Depýtattar... Akademıkter... Jazýshylar... Aqyndar... Músilim Daıyrbekov jaıly «alystan tolǵap, jaqynnan terbep» jyr jazǵan aǵa býyn, ini býyn aqyndardyń ózi bir tóbe. Basqasyn aıtpaı-aq, Alash jurtynyń abyroı-bedelin álemge jaıǵan qazaqtyń qaısar minezdi uly aqyny Oljas Súleımenovtiń Daıyrbekov týraly, basyn báıgege tigip júrip, Keńester Odaǵy tusynda arasha surap, joǵarǵy bılikke áldeneshe ret barǵanynyń ózi nege turady?! Ol jazyqsyz japa shekken zamandas-dosy týraly bir emes, birneshe márte maqala jazdy. О́tkir, óristi, ónegeli maqalalar. Ol maqalalarda Keńes Odaǵy tusyndaǵy keıbir solaqaılyqtar men solaqaı basshylar ashy synǵa alynǵany esimizde.
Ýaqyt deıtin uly synshy dúnıedegi artyq-kem qubylystyń bárin túbi óz ornyna qoıatynyna kózimiz jetip keledi. Osyndaı keleli áńgimege tartqan bir tusta ol kisi biraz únsiz otyryp baryp:
– Nureke, jasyńyz kishi bolǵanmen, jolyńyz úlken azamatsyz ǵoı... – dep sózin bastady: – Olaı deıtinim siz keshegi arystar men alyptar óz qoldarymen qurǵan qarashańyraqty basqaryp otyrsyz. Keshegi Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafınder otyrǵan tórde otyrsyz. Qazaqtar – sheshen tildi, kósem minezdi halyq. Tilimiz qandaı qunarly, kórkem, beıneli. Keıde sol tilde kósile shaýyp, erkin sóıleıtin azamattardy kórgende qýanamyn. Shúkir! Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevty tórtkúl dúnıe tanyp, moıyndaıdy. Qazaqty da, Qazaqstandy da álem biledi. Mysaly, myna men – kásipkermin. Álemdi kóp aralap, ulttyq stomatologııany jetildirý úshin tynymsyz áreket jasaımyn. Biraq, moıyndaý kerek, biz – kesheginiń adamdarymyz. Kesheginiń kásipkerlerimiz. Búgingi bıznes qulaǵynda júrgen jastar alǵa ketti. Ekonomıkamyz da ozyp barady. Durys! Ýaqyt bárin ornyna qoıatynyna senemin. Degenmen... Meniń kókiregimde qaıyrylǵan maıdaı bolyp kilkip turatyn bir nárse bar. Ol – til. Qazaq tiliniń búgini, bolashaǵy! Sóz joq, úsh tildi biletin urpaq el erteńi úshin aýadaı qajet. Áýeli memlekettik tilde erkin sóılep, erkin oılap, erkin ómir súrýimiz qajet! Jazýshylar, ǵalymdar, qoǵam qaıratkerleri, bılik qulaǵynda otyrǵan azamattar til taǵdyryna asa yjdahatty bolýy kerek dep oılaımyn... – degeni esimde.
Ýaqyt degennen shyǵady...
Músilim Daıyrbekov – uly mártebeli Ýaqyt deıtin uly synshynyń tarazy-talqysyn bir adamdaı kórgen, qyzyǵyn da bir adamdaı kórip kele jatqan adam. Ol – Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qaıratkeri, «Eńbek Qyzyl Tý», «Qurmet», «Parasat» ordenderiniń ıegeri. Ondaǵan álemdik marapattar men medaldardyń ıegeri... Uly Jaratýshy – ádil! Munyń bári búgingi kúnniń shýaq-nury... Anasynyń jasyǵyn jubatyp, balalaryn shyryldatyp, jan jary Nelıa esimdi aıaýly qazaq qyzynyń júzine syzyq salyp, shashyna qyraýdy erte qondyrǵan jyldar ana ǵasyrda qalyp barady... Azamattyń aryn taptap, súıegine tańba salǵysy kelgender men jigerin qum etkisi kelgenderdiń kóbi qazir aramyzda joq... Ana shyn dúnıede ne kúterin bilmeıtin jumyrbastyń myna jalǵan dúnıedegi pendelik álsizdigin bir Qudaıǵa tapsyrǵannan basqa ne deýge bolady?!.
Bir adamnyń taǵdyryn bylaı qoıyp, ulttar men ulystardyń taǵdyry tálkekke túsken dáýir týraly ne deýge bolady?! Jıyrmasynshy ǵasyrdyń qońyr tústi qyrǵyny men qyzyl tústi súreńinen tolyq qorytyndy shyǵarmaǵan urpaq sanasyn shań basyp bara jatqany bizdi alańdatady...
О́tken ótti, ýaqyttyń qaıta oralmas betteri tarıh qushaǵyna ketti desek te... Kesheginiń keleńsizdikteri men kerenaýlyqtaryn elektep otyryp, Músekeńniń adam balasynda asa sırek bolatyn keńdigi men keshirimpazdyǵyna ishteı tańyrqap, tańdanyp, rıza bolasyz. Bálkim Daıyrbekovti aman saqtaǵan da, saqtap kele jatqan da sol qasıetteri bolar?!
2000 jyldardyń basynda Qadyr Myrzalynyń qalamynan týǵan jyr joldaryn oqyǵanym bar. Búgin de osy maqalany jazý ústinde qazaq deıtin keıýana minezdi keńpeıil halyqtyń sol uly aqyny aıtqan tórt jol til ushyna oralyp otyr.
«Qasıetin qadirleıtin kisiniń,
Jeri ǵajap, seri qazaq Músilim.
Qoladan da, mystan da emes kádimgi
Jaqsylyqtan quıa salǵan músinin!»
– degen tamyryn tereńnen tartar, adam boıyndaǵy kózge shalyna bermes kisilik qasıetter men tulǵa portretin, baıqaısyz ba, aqyn bas-aıaǵy bir-aq shýmaq jyrǵa sheber syıǵyzyp jibergen. Qadyr aǵamen kezdeskende ózine osy oıymdy aıttym.
– Taýyp aıtqansyz, – dedim.
– Aǵańnyń tappaı aıtqan kezi bar ma? – dedi ázil men sózden súriný bilmeıtin qaıran Qadekeń... – Músilimdi buryn bilmeıtin edim. Biletinim sol – el aýzyndaǵy áńgime. Keńes Odaǵyna baılyǵynyń unamaǵany. Qýdalaý kórgeni. Alty jyl túrmede bolǵany... Jomarttyǵy. Jaqsylyq jasaýǵa beıimdiligi...
Bir kúni bir ortada Músilimmen túrmede birge bolǵan bir azamatpen tanystym. Músilim jaıly áńgime aıtty. Sonshama bir qurmetpen, rıza sezimmen aıtty... Álgi adamnyń áńgimesinen soń, anda-sanda, toı-tomalaqta kórip júretin Músilimim kóz aldymda ózgerip, azamattyq sıpaty túrlenip, suńǵaq tartyp shyǵa keldi... Quddy bir túrme jaıly amerıkalyq fılm kórgendeı kúıge tústim...
«Ulty bólek bir sodyr, ásirese qazaq jigitterine kún kórsetpeıtin. Qorlyq pen zorlyqtyń neshe túrin jasaıtyn... Bir kúni aramyzǵa shymyr deneli qaratory qazaq jigit kelip qosyldy. Álgi sodyr kelgen jigitti birden ılep alǵysy keldi. Soqtyqty. Shymyr jigit yqpastan, túrmeni ashsa – alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustap kelgen teksiz nemeni kóz aldymyzda sulatyp saldy... Sulatyp saldy da ústinen attap ótip, jaıyna kete bardy. Sol kúnnen bastap Shymyr jigit túrme bıligin qolyna aldy. Kózimiz ashyldy... Músilim dese, Músilim! Ol qara kúsh qana emes, jaqsy kórgen adamyna kól-kósir qurmetin de aıamaıtyn aqyldy, ustamdy jigit bolyp shyqty. О́zim degenge ózegin sýyryp beretin adaldyǵy men iriligi bárimizge unady» degen álgi jigittiń áńgimesinen soń osy óleń jazyldy. Qaıta tanystyq. О́leńdi oqyp shyǵyp, balasha qýandy. Tórine shyǵardy. Sóıtip dos-baýyr adamǵa aınaldyq».
Qadyr Myrzalynyń qalamynan týǵan bul óleń keıin ánge aınaldy. Elge tarady.
Ańyzǵa aınalǵan aqıqat týraly búgingi meniń shaǵyn sózim – burynǵylardyń jalǵasy.
Jerdiń keremetine, kóktiń qudiretine sengen rýhy myqty adamdar ǵana álgindeı temir tordan kisilik qalybyna kóleńke túsirmeı, adamshylyq asyl qasıetterin saqtap shyǵýy múmkin?! Oılańyzdarshy... Moınyna 22 túrli jalǵan aıyp taǵylyp, Keńes Odaǵynyń kúlli túrmelerin adaqtap shyqqan, «Matroskanyń» meńireý bólmeleri men «Býtyrkanyń» azaby men tozaǵyn kórgen jannyń týǵan eline qaıta oralyp, Táýelsizdik jolyna túsken jurtymen birge bolyp, jańa dáýirdiń – asaý dáýirdiń jalyna jarmasyp, óz qoǵamynyń aldynan kórinýin qalaı ǵana erlikke jorymaýǵa bolady? Bul – ózine sengen, eline sengen, qudireti kúshti Jaratýshynyń ádildigine sengen adamnyń ǵana qolynan keler is!
«Bilip eń maqsatyńa jeterińdi,
Juldyzyń qaıta kókke kóterildi.
Úıińnen altyn izdep tappaǵandar
Uqpaǵan – Altyn óziń ekenińdi»,
– dep talantty qazaq aqyny Júrsin Erman aıtqan óleń tilindegi aqıqat – sol ómir aqıqaty ekeni anyq!
Músilim Daıyrbekov – jaratylysynan kópshil, halyqshyl, qoǵamshyl tulǵa. Ol – joqtyń da, bardyń da qadirin biletin, aınalasyna adal dos jınaıtyn adam. О́tken ómiri qalaı ańyzǵa, ashy shyndyqtarǵa toly bolsa, eli-jurtyn bereke-birlikke shaqyryp, urpaǵyna bata-tilegin jańylmaı aıtar seksenniń seńgirine kóterilgen búgingideı jasynda da boıynan kúreskerlik rýh pen bolashaqqa degen senimniń oty lapyldaǵan jan. Ol ózi qolymen qurǵan bir ǵana «Shıpa-dent» klınıkalyq ortalyǵymen shektelip qalmaı, áldeneshe qoǵamdyq uıymdar men qorlardyń da tizginin qosa ustaǵap, áli kúnge aldyna kelgen adal jurtyna qyzmet etýmen, qamqorlyǵyn kórsetýmen keledi. Qurdastary qaljyńdap: «Músilimniń qamqorlyǵy «mıllıon» deıtin sanmen ǵana ólshenedi» deıdi.
«Elim» dep emirene biler adamnyń júrgen jeri – ańyz! Júrgen ortasy da, aralasqan adamdary da aqıqatty ańyzdaı qabyldap, ańyz ataýlyny aqıqatqa aınaldyratyndaı iri bitimdi, kesek tulǵalar. «Dostarym iri bolǵasyn, meniń usaq bolýǵa haqym joq» deıdi kúlkige sarań, meıirimge jomart iri qazaq.
Halyqty súıip, elge qyzmet etýde jannyń taza bolǵanyna, minezdiń iri bolǵanyna ne jetsin?!
Nurlan ORAZALIN,
aqyn, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty
