Dúbir
Olımpıadaǵa 148 kún qaldy
TО́RTJYLDYQTYŃ BASTY BÁIGESI
Olımpııa oıyndary – jer júzindegi jarystardyń jarysy, tóresi bolyp sanalady. Qazirgi kezde kúlli adamzat qaýymy áli Olımpıadadan artyq, Olımpıadadan qyzyǵyraq jarys oılap tapqan joq. О́ıtkeni, osy tórt jylda bir keletin baıraqty doda búgingi kúni búkil dúnıe júzin biriktiretin, búkil halyqtyń armanyn bir jerge toǵystyratyn jarys bolyp tabylady.
Olımpıadaǵa 148 kún qaldy
TО́RTJYLDYQTYŃ BASTY BÁIGESI
Olımpııa oıyndary – jer júzindegi jarystardyń jarysy, tóresi bolyp sanalady. Qazirgi kezde kúlli adamzat qaýymy áli Olımpıadadan artyq, Olımpıadadan qyzyǵyraq jarys oılap tapqan joq. О́ıtkeni, osy tórt jylda bir keletin baıraqty doda búgingi kúni búkil dúnıe júzin biriktiretin, búkil halyqtyń armanyn bir jerge toǵystyratyn jarys bolyp tabylady.
Bul oıyndarǵa qurlyqtyq jarystardan irikteýden ótip, joldama alǵan elderdiń sportshylary qatysady. Sol sebepti onda bir aı boıy júzden júırik, myńnan tulpar shyqqan sportshylar ǵana kúsh synasatyn bolady. Jalpy, Olımpıada kúni keshe ǵana paıda bolǵan joq. Bul jarystyń tarıhyna qarasańyz, onyń irgetasy fransýz Per de Kýbertenniń usynysy boıynsha alǵash ret Afınada ótken oıyndarda emes, odan erterek, b.z.b. 776 jylda qalanǵanyn kórýge bolady. Iá, sol kezde ol alǵash ret Zevs qudaıynyń qurmetine Olımpııa qalasynda ótkizildi. Degenmen, osy kúnge deıin onyń naqty paıda bolý merzimi týraly eshbir jerde eshqandaı málimet joq.
Al jańaǵy Olımpıadanyń irgetasy b.z.b. 776 jyly qalanǵany bizge jetken ellınderdiń ańyzynan alynǵan málimet. Sóıtip, sol kezde ejelgi grekter Olımpııa qalasynda alǵashqy jarystaryn ótkizip, onda áskerı daıyndyq, dene shynyqtyrý ónerin kórsetý baıqaýlary, aqyndar men sheshenderdiń dástúrli aıtysy, ártúrli kórmeler uıymdastyrǵan. Al jarystary bes kúnge sozylyp, oǵan júgirý, kúres, at jarysy, qossaıys pen bessaıys sııaqty sport túrleri kirgen. Sol kezde jarystarda jeńimpaz atanǵan adamǵa záıtún aǵashynyń japyraǵynan órilgen alqa kıgizilip, qurmet kórsetilgen eken.
Taǵy bir ańyzda ejelgi Elladada tek bir ǵana sport túri – júgirýden ǵana jarystar ótip, ol Ellıs jáne Pısy qalalarynda ótken degen derek bar. Sodan keıin oıyndar tanymal bolǵan soń, oǵan grek qalalarynyń bári qatysa bastapty. Sol kezde Olımpıada jaqyndaǵan saıyn Elladada eldiń barlyq túkpirine «Qasıetti beıbitshilikti» habarlaıtyn jelaıaqtar jiberilip turǵan eken. Olar barlyq eldi mekendi óz erkimen aralap, soǵysty toqtatýǵa kóp jumys istegen. Olardy, qazirgi tilmen aıtsaq, eriktiler (volonterler) dep te aıtýǵa bolady. Mine, sol volonterlerdi barlyq jerde saltanatpen qarsy alyp otyrǵan. Olardy tek Ellada eli ǵana emes, Mysyr, Ispanııa, Qyrymda da erekshe saltanatpen qarsy alatyn bolǵan.
Sóıtip, Olımpııa oıyndary kezinde soǵystar toqtatylyp, búkil elde «Qasıetti tynyshtyqty» ornatý dástúri bolǵan degen ańyz bar. Osy kezde búkil Ellada elinde bir aıdan úsh aıǵa deıin adamdarǵa bir-birine qarý jumsaýǵa, qylysh oınatýǵa, tipti jarystardy tamashalaýǵa qarý-jaraqpen kelýge tyıym salynatyn bolǵan. Mundaı dástúr qazirgi kezde de bar. Alaıda, Olımpıada kezindegi «Qasıetti tynyshtyqty» 2008 jyly Reseı men Grýzııanyń buzǵany kópshiliktiń kóńiline kirbiń túsirgeni belgili. Osyndaı jaǵdaı budan bylaı qaraı qaıtalanbasa eken deımiz.
Al Ellada elinen bizge jetken ańyzdarǵa qaraǵanda, sol alǵash ret Olımpııa qalasynda ótkizilgen jarys keıin b.z.b. 394 jyly Vızantııa ımperatory Feodosıı I-diń buıryǵy boıynsha toqtatylady. Sodan keıin HIH ǵasyrdyń orta sheninde Grekııada Olımpııa oıyndaryn qaıta jandandyrý maqsatynda biraz áreket jasalady. Sol kezde 1859, 1870, 1875 jáne 1889 jyldary Afınada sekirý, júgirý, dısk, naıza laqtyrý, gımnastıka sııaqty sport túrlerinen jarystar ótip, oǵan tek grek sportshylary ǵana qatysady. Mine, osyndaı Olımpıada qozǵalysyn jandandyrý maqsatynda istelgen jumystardyń nátıjesinde oıyndar búkil grek halqyn biriktiretin ulttyq ıdeıaǵa aınalady.
Bul oıyndardy uıymdastyrýda fransýz Per de Kýberten kóp eńbek sińirdi. Ol Olımpııalyq qozǵalysty jandandyrýǵa, qaıta tiriltýge 40 jyldaı ýaqytyn jumsady. 1892 jyly 25 qarashada Sorbonnanyń saltanat zalynda Per de Kýberten «Olımpıadany jańǵyrtý» taqyrybynda dáris oqydy. Osy jerde ol alǵash ret búkil álemde sportty jandandyrýdyń mańyzdylyǵyn, ol beıbitshilik pen qaýipsizdiktiń sımvoly bolýy kerektigin aıtyp, Olımpıadany ótkizý týraly usynys jasady. Alǵashqy kezde bul ıdeıa grekterdiń ózinen shyqqan bolatyn. Grekter burynǵy dástúrdi qaıta jańǵyrtý úshin ár tórt jylda astyq pen júzim jınaý maýsymynyń arasynda sporttyq jarystar ótkizý týraly sheshim qabyldaǵan edi. Sondaı otyrystardyń birinde grekter Olımpııalyq oıyndardyń biryńǵaı kúntizbesin bekitý ıdeıasyn aıtyp, oıyndardy bir kúnde ótkizý týraly usynys jasap, keıin ony bir aıǵa deıin uzartýǵa bolady degen sheshimge keledi.
Al Per de Kýberten sol ıdeıany zańdy negizde iske asyrǵysy kelip, Fransııanyń oqý aǵartý mınıstrine Olımpıadany ótkizý týraly usynysyn aıtady. Mınıstr bolsa, onyń bul ıdeıasy jaqsy ekenin, usynysyn qabyldaıtynyn, biraq bul máseleni halyqaralyq deńgeıde kóterip, oǵan dene tárbıesin damytý jónindegi halyqaralyq kongresti shaqyrýdy tapsyrady. Sodan 1894 jyly 24 maýsym kúni Sorbonnada kongress shaqyrylady. Oǵan 12 elden kelgen eki myń delegat qatysyp, Olımpııa oıyndaryn ótkizý úshin Halyqaralyq olımpıada komıtetin qurý týraly sheshim qabyldaıdy. Onyń tuńǵysh tóraǵasy bolyp grek Demetrıýs Vıkelas saılanady. Sol jerde shyǵys pen batysty baılanystyrý úshin eki órkenıettiń arasynda jatqan Afına qalasy alǵashqy Olımpıadany ótkizetin qala bolyp tańdalady. Arada eki jyl ótken soń, 1896 jyly Afına qalasy qazirgi zamanǵy Olımpııa oıyndaryn alǵash ret ótkizedi. Al eki jyl buryn kongreste Olımpıadany ótkizý týraly baıandama jasaǵan fransýz Per de Kýberten tarıhta Olımpıadany tiriltken, onyń bastamashysy bolǵan adam retinde qalady.
1896 jyly Afına Olımpıadasy 6-15 sáýir aralyǵynda ótedi. Baǵdarlamasyna kúres, gımnastıka, jeńil jáne aýyr atletıka, júzý, nysana kózdeý, tennıs, semserlesý sııaqty sport túrleri kirgen Olımpıadaǵa 13 elden 311 sportshy qatysady. Osy jyly Olımpıada alaýy jaǵylady. Sodan beri ol tórt jylda bir ret qoldan qolǵa, shekaradan shekaraǵa ótip, Olımpıadany qabyldaıtyn qalanyń tórine kelip, úlken qazandyqta tutanady. Al Olımpıadanyń emblemasy 1913 jyly jasalady. Ondaǵy 5 sheńber – 5 qurlyqty beıneleıdi. Olımpıadanyń týy – aq mataǵa salynǵan logotıp. Aq tús – oıyn kezindegi beıbitshilikti bildiredi. Ony qoldaný 1916 jyly josparlanǵanymen, tek 1920 jyly ǵana Belgııada alǵash ret júzege asady.
Mine, Olımpıada sııaqty tarıhı jarystarǵa bizdiń elimiz táýelsiz memleket retinde tek 1996 jyldan beri qatysyp keledi. Al odan buryn, ıaǵnı Keńes Odaǵy kezinde de qazaq jastary Olımpıadaǵa alyp eldiń qol astynda qatysqanyn bilemiz. Qazaq jastarynyń alǵashqy júlde alǵan kezi de sol KSRO tusynda bolatyn. Ǵusman Qosanov 1960 jyly Rımde ótken Jazǵy HVII Olımpıadada 4h100 metrlik estafetashylar jarysynda kúmis júlde aldy. Al qazaqtan shyqqan tuńǵysh Olımpıada chempıony – basketbolshy Áljan Jarmuhamedov. Ol aǵamyz KSRO quramasynyń sapynda 1972 jyly Olımpıada chempıony atandy. Sodan keıin 1980 jyly grek-rım kúresinen Jaqsylyq Úshkempirov pen Shámil Serikov Olımpıada chempıony ataǵyna ıe boldy.
Degenmen, odan erterek taǵy bir talantty sportshymyz, bıyl 75 jasqa tolǵan Ámın Tuıaqovtyń 1964 jyly Tokıoda ótken Jazǵy HVIII Olımpıadada júlde alatyn jóni bar edi. Ol kezinde 100, 200 metrge júgirýden jáne 4h100 metrlik estafetashylar jarysynda KSRO rekordshysy bolǵan. 1963-1965 jyldary 200 metrlik jarysta KSRO halyqtary spartakıadasynyń eki dúrkin jeńimpazy, eki márte chempıony, 100 metrlik qashyqtyqta Odaqtyń birneshe dúrkin chempıony atanǵan. Al 4h100 metrlik estafetashylar synynda Eýropa kýbogynyń jeńimpazy, KSRO chempıonatynyń bas júldesin ıelengen.
Biraq, birneshe jyl qatarynan halyqaralyq jarystar men Odaq kólemindegi báıgelerde top jaryp, juby jazylmaı júrgen Tuıaqov, Ozolın, Qosanov, Polıtıko tórttigi Tokıo Olımpıadasyna baryp tursa da aıaq astynan ózgeriske ushyrady. KSRO-nyń bas bapkeri Tuıaqovtyń ornyna estafetashylar komandasyna Savchýkti qosty. Nátıjesinde KSRO quramasy estafetada márege tórtinshi bolyp jetti. Bas júlde AQSh quramasynyń ýysynda ketti.
Alaıda kelesi jyly KSRO men AQSh arasynda tarıhta «Ǵasyr matchy» degen atpen qalǵan kezdesýde 4h100 metrlik estafetada keńestik tórttik eseni qaıtaryp, bas báıgeni jeńip aldy. Biraq bul Olımpıadadaǵy jeńis emes edi…
Bul endi, árıne, múldem basqa áńgime.
Dastan KENJALIN.
Sýrette: Per de Kýberten.
