Paryz

Qazaqstan memleketiniń qalyptasý jyl­darynda kóptegen adamdar erek eńbek etti. Olar elimizdiń aıaǵynan qaz turyp jan-jaqty damýy úshin barlyq baǵytty qam­typ, ár salanyń órkendeýine qomaqty úles qos­ty. Sóıtip, arǵysyn aıtpaǵanda, ótken ǵasyr­dyń jıyrmasynshy jyldarynan ber­gi memleket úshin qyzmet etken­derdiń eńbegi, qaıratkerlik isteri tarıhta qaldy. Al olardyń esimderi el jadynan eshýa­qyt­ta umytylmaıtyny anyq. Sondaı jandar­dyń biri, elimizdiń eń birinshi ıýstısııa mınıstri bolǵan Myrzaqadyr Nurbaev desek artyq aıtqandyq emes.

Qazaqstan memleketiniń qalyptasý jyl­darynda kóptegen adamdar erek eńbek etti. Olar elimizdiń aıaǵynan qaz turyp jan-jaqty damýy úshin barlyq baǵytty qam­typ, ár salanyń órkendeýine qomaqty úles qos­ty. Sóıtip, arǵysyn aıtpaǵanda, ótken ǵasyr­dyń jıyrmasynshy jyldarynan ber­gi memleket úshin qyzmet etken­derdiń eńbegi, qaıratkerlik isteri tarıhta qaldy. Al olardyń esimderi el jadynan eshýa­qyt­ta umytylmaıtyny anyq. Sondaı jandar­dyń biri, elimizdiń eń birinshi ıýstısııa mınıstri bolǵan Myrzaqadyr Nurbaev desek artyq aıtqandyq emes.

Men bul kisini bala kezimnen bilemin. О́ıt­keni, sonaý 1941-1943 jyldary Qazaq SSR Joǵarǵy sotynyń tóraǵasy, 1943-1946 jyl­dary ıýstısııa halyq komıssary bolyp, sodan komıssarıat Iýstısııa mını­s­trligi bolyp qaıta qurylǵan soń onda taǵy 1952 jyl­ǵa deıin qyzmet atqarǵan Myr­zaqadyr Nur­baev meniń altynshy atadan qosylatyn aǵam edi.
Ol kisini birinshi ret 1955 jyly men 1-synypta oqıtyn kezimde kórgem. Bizdiń úıge ákeme sálem berýge kelipti. Uzyn boıly, aqquba, qımylynda bir baısaldylyq bar, túri muńdylaý eken. Ákemmen eki-úsh saǵat­taı sóılesti. Meniń qyzyǵyp, aınal­soqtap júrgenimdi baıqap, ákem ymmen sha­qyryp alyp, janyna otyrǵyzdy. Ekeýiniń sóılesken sózderinen anyq esimde qalǵany eki-aq nárse: «Kóke, bilesiz, men oqý-bilimge qatty qushtar bolǵandyǵymnan úlken bıik­terge kóterildim ǵoı, bar esil-dertim oqý bolatyn. Sodan ǵoı aýyldan shyǵyp ketke­nim. Áskerge alynǵanda óte ozyq adamdar­dyń, orystardyń, evreılerdiń ishin­­de boldym, olardan kóp nárse úırendim, solardyń ozyqtyǵyn kórip, qalaıda tereń bilim alýym kerek dep talpyndym. Áskerden kelgen soń Maqtaaral raııspolkomy bastyǵynyń orynbasary sekildi úlken qyzmet bergenine qaramadym, áýeli Almatyǵa, sosyn Mos­kvaǵa kettim, ózińiz bilesiz, otyzdan asqanda Joǵarǵy sottyń predsedateli boldym» – dep sál entigip baryp toqtady. Sharshap qalǵandaı bolyp kórindi, kózi bir núktege qadalyp, úndemeı biraz otyrdy da: «Otyzymda ózińiz aıtqandaı, orda buzdym, qyrqymda qyr astym, ómirge eshbir ókpem joq, men júrgen ortada menen eshkim ozǵan joq, ol maqtanysh emes, bir ǵana ókinishim bar, aýyldan oqý izdep eki-aq bala keldi, sonyń ekeýi de armanshyl edi, alar asýy bıik bolar dep edim, biraq Kárim Almatyda qal degenimdi tyńdamaı aýylǵa kelip esepshi ǵana bolyp júr, al Zamanbaı stýdent kezinde mıy tasyp, basyna operasııa jasatty da, ári qaraı oqı almaı aýylǵa qaıtty. Solardan basqa artymnan ergen, bilim qýǵan eshkim bolmady. «Aqtóbedegi» júz úı aǵaıynnan, basqa kolhozdardaǵy týystardan eshkim ózdiginen bilim izdep kel­medi, men de sony qunttamadym ba, bil­medim», dedi.
Ol kezde Myrzaqadyr kókem jańadan ashylǵan Jetisaı aýdanynda jańa quryl­ǵan Telman atyndaǵy kolhoz tóraǵasy bolyp júrgen. Qaıtýǵa jınalyp, ornynan turǵan soń kerýet ústinde jatqan paltosyn alyp berdim. Paltony kıip turyp: «Saǵan osy paltony berip keteıin be?» dedi jymıyp. Paltosy qońyr qoshqyl tústi eken, aldyń­ǵy jaǵynda túımeleri eki qatar, ondaıdy buryn kórmegem. «Myna­nyń túımesi nege eki qatar?» dep suradym. «Eki qatar bolatyn sebebi, bir jaǵy sán úshin bolsa, ekinshi jaǵy erkekter men áıelderdiń syrt kıimderin bir-birinen aıyrý úshin jasalǵan. Mynany qarashy, erkekter túımelegende oń qolymen qaýsyryp, sosyn túımeleıdi, al áıelder sol qolymen qaýsyrady. Nege olaı deısiń be? Olaı bolatyny áıel adamnyń oń qoly eshbir ýaqytta bos bolmaıdy, oń qolynda bala bolady, túıinshek bolady. Sondyqtan áıel sol qolymen qaýsyryp baryp túımeleıdi», dep osy kúnge deıin esimnen shyqpaıtyn bir ónegeni úıretti. Menen: «Oktıabrıatsyń ba?» dep surady. Iıa, – dedim. «Pıonerge ótýge daıynsyń ba?» dedi. «Daıynmyn» dedim. Osy saýaldardy qoıyp, meni balasynbaı, teń adamsha sóılesýi, sura­ǵan saýalyma erin­beı túsinik berýi, búgingi turǵy­dan qarasam, zııalylyq eken.
Osydan keıin ol kisi aýylǵa taǵy bir ret keldi, «Tashkent qalasyna issaparǵa kelip edim, sodan aýylǵa soǵa keteıin de­dim», dep otyrdy. Sol kúni keshke bizdiń úıge Musa aqyn Jumanazaruly kelýi tıis edi. Ákem: «Shyraǵym, Musanyń óleńderin tyńdap ket, reti kelip ústine túsip qaldyń», dedi. Bizdiń úıimiz sol kezde aýyldaǵy eń úlken úıler­diń biri bolatyn, sol úıge adam syımaı ketti. Molda Musa tań asyryp jyr-qıssa­lardy birinen-soń birin tógiltti. «Zarqum», «Sal-sal», «Sııar-Shárip» degen jyrlardan bastap sharshaýsyz, anda-sanda sháı soraptap, bir tizesiniń astyndaǵy jumarlanǵan jastyqty ózine qaraı tartyp qoıyp jyrdyń bulaǵyn aǵytty. Otyrys basynda ákem: «Museke, eńbegińizdiń óteýi bizden, aýyldastarǵa arnaý sóz aıtýǵa ýa­qyt ketir­meńiz», dep qoıǵan. Myrzaqadyr aǵam ózi­niń týǵan aǵasy Myrzabaı men meniń ákem­niń ortasynda jarqyrap otyrdy, jyrlardy uıyp tyńdady. Anda-sanda janyna jaqyndaý otyrǵan Musa aqynnyń inisi Ádı­den: «Myna jerde qalaı dedi?» dep keı shýmaqtardy jazyp alyp otyrdy.
Bizder eseıdik, Musa Jumanazaruly da, Myrzaqadyr aǵam da dúnıeden ótti.
Myrzaqadyr aǵamyz qaıtys bolǵanda ony jerleý rásimi bizdiń aýylda – Ońtústik Qazaqstan oblysy, Kırov aýdanynyń HH partsezd sovhozynda, ıaǵnı burynǵy Aqtóbe kolhozynda ótti. Ol kezde men 14 jasqa kelip qalǵan kezim, bári esimde. Aýyl shetindegi úıdiń tóńiregi mashınaǵa toldy. Kelýshiler óte kóp boldy. Myrzabaı kóke­miz inisin jas ketti dep qaıǵyryp qatty jylady. Keıinirek kisi aıaǵy basylǵanda ákem ekeýi ońasha qalǵan bir sátte ákeme bir qaǵaz ustatyp: «Esińde me, byltyr ekeýmiz Myrzaqadyrdyń úıine kóńilin suraýǵa baryp edik qoı, myna hat balasyna jazǵan sońǵy haty eken, ekeýmizdi jazyp qoıyp­ty», dedi. Ákem maǵan oqytty, onda birta­laı sózder bar eken, túgeldeı esimde joq, esimde qalǵany: «Úıge Kamal, Myrzabaı, Kárimder kelip ketti», degen sózder ǵana. Kamal degeni – meniń ákem, ony jurttyń kóbisi solaı ataıtyn, aıtylýy ońaı ma, joq, basqa sebebi bar ma, bilmedim. Kárim degeni baǵanaǵy Almatyda qalmaı aýylǵa qaıtyp ketken esepshi aǵamyz. Myrzabaı – óz aǵasy.
Segizinshi-toǵyzynshy synypta oqyp júr­genimde ákem jylqy fermasyn basqar­dy. Sol kezde jylqylardy qaraıtyn Bazar degen kókemiz boldy. Ol kisi Myrzaqadyr aǵamen mektepte birge oqyǵan. Odan Myr­zaqadyr aǵam týraly kóp áńgime estidim. «Ol jas kezinen zerek boldy, bala qusap balalarmen esh oınamaıtyn. Oıynǵa qyzy­ǵyp kele qalǵannyń ózinde, shette bir orynda turyp qarap turatyn. Eshkimmen talasyp, sózge kelmeıtin, urysý-tóbelesý degen atymen joq. Biraq óz namysyn jibermeýshi edi. Sabaq aıtqanda basyn joǵary kóterip turyp, daýsyn mánerlep aıtatyn. Men oılaıtynmyn: Myrzaqadyr sabaqtan qalmaı­tyn bolǵan soń ózin osylaı ustaıdy-aý dep», degen edi bir áńgimeleskende.
Taǵy birde: «Myrzaqadyr aýylǵa jyl aralatyp bolsa da kelip turdy. Sol kezderi úlken-kishi demeı bárimizge erkeleıtin, qyr basyna shyǵyp alyp yldıǵa qaraı domalap aýnaıtyn edi. «Jeńeshe, kel kúreseıik», dep qarýlylaý, adýyndaý jeńgelerimen kúreske túsip ketetin. Almatydan kelse, úlkendigi balanyń basyndaı qyp-qyzyl alma ala keletin, sol almanyń dámi kúni búginge deıin aýyzymnan ketpeıdi», dep edi.
Degenmen, ókinishke oraı, sońǵy kezderi osyndaı jandardyń kezindegi eńbegin ele­meýshilik kórinisteri baıqalyp júr. Máse­len, osy oraıda aıta ketetin bir jaǵdaı: Ádilet mınıstri Berik Imashev 2012 jyly 28 qyr­kúıekte zań qyzmetkerleri kúnine arnalǵan merekelik shara aıasynda bolǵan jıynda «1960 jylda Bekaıdar Júsipov ıýs­tısııa mınıstri bolǵannan soń baryp ondaǵan jyldardan beri toqtap qalǵan ıýstısııa mınıs­trliginiń qyzmeti qaıtadan bastaldy», deıdi. Sonda mınıstr áýeli eki jyldaı Qazaq SSR Joǵarǵy sotynyń tóraǵasy bolyp, 1943-1952 jyldary ıýstısııa halyq komıssary bolǵan Myrzaqadyr Nurbaevty, 1952-1960 jyldary Iýstısııa mınıstri bolǵan Qylyshbaı Sul­tanovty qalaı esepke almaǵan? Sol Myrza­qadyr Nurbaevtyń kezinde ıaǵnı, 1946 jyly Iýstısııa halyq komıssarıaty qazirgi ataýyna ıe bolyp Iýstısııa mınıstrligi bolyp qaıta qurylǵan edi … sonda 9 jyl ıýstısııa ha­lyq komıssary jáne eń birinshi ıýstısııa mınıs­tri bolǵan adamdy qazirgi mınıstrdiń bil­meýi qalaı? Iýstısııa komıssarıaty bir kezderi respýblıka prokýrorynyń qyzme­tin de óz sapynda ustaǵany, onyń mártebesi búgingiden anaǵurlym aýqymdy bolyp, búgingi Qaýip­­­­sizdik Keńesiniń, Joǵarǵy Sot Keńesiniń jaýap­­­­kershiligin óz mindetine al­ǵan mekeme bolǵanyn bilý qıyn emes, oǵan qosa mundaı durys emes málimet qu­­qyq qorǵaý organda­rynyń qyzmetin zert­­teý­shiler­di adastyrady. Olar mınıstrdiń sózi­ne senip, Stalın kezinde 1939 jyldan 1952 jylǵa deıin kommýnıstik partııanyń búkil­­odaqtyq seziniń bolmaǵany sııaq­­­tanyp, ádilet salasynda da joǵarǵy organ­dardyń qyzmeti toqtatylyp qoıylǵan eken dep oılap qalýy da múmkin.
Joǵarǵy Sot qabyrǵasynda buryn-soń­dy tóraǵa bolǵandardyń sýreti bar ekenin kór­dik. Biraq olardyń da keı málimetteri Ádilet mınıstrliginen onsha alysqa qon­bapty: http://supcourt.kz/rus/history/preds_suda.html degen saıtyndaǵy M.Nurbaev jónindegi berilgen anyqtamada: «V 1952 g. otpravlen v ssylký v Ýzbekıstan, v mestechko Myrzashol» degendi oqyp jaǵamyzdy usta­dyq. Birin­shiden, «Myrzashól» dep sońynan atalǵan «Iirjar» kenti 1963 jylǵa deıin Qazaq­­stannyń Shymkent oblysy Ilıch aýdany­nyń aýmaǵynda bolǵan. О́zbekstan memleke­tine 1963 jyly berilgen úsh aýdannan, keıinnen 4,1 mıllıon gektar jer О́zbek­stan­da qalyp, tek aýdandardaǵy qazaqtar tyǵyz ornalasqan jerler ǵana 1971 jyly Qazaq­stanǵa qaıtyp kelgende «Myrzashól aýdany» dep aýdan ashyp alǵan ózbek eli, ondaǵy turǵyndardyń basym bóligi qazaqtar bolǵa­nyna qaramastan, ol aýdandy basqa jańadan ashylǵan aýdandarmen birge bermeı alyp qalǵan. Búginde de ol aýdannyń basym bóli­gin quraıtyn qazaqtar basqa memlekettiń azamattary bolyp, balalaryn latynsha jazýmen oqytyp, eline jete almaı otyr. Demek, M.Nurbaev 1952 jyly О́zbekstanǵa jer aýdarylǵan degen sóz artyq aıtylǵan.
Ekinshiden, Myrzaqadyr Nurbaev týǵan jerine, ashylǵanyna bir jyldaı bolǵan, jumysy nashar júrip jatqan kolhozǵa bas­tyq etip jiberilgen. Bul jalǵyz Nur­baevtyń basynda bolǵan jaǵdaı emes, arhıvke úńilsek eki aıdan bir jylǵa jet­peıtin ýaqytqa deıin ǵana basshy bolǵan halyq komıssarlary, mınıstrler, prokýrorlar, Joǵarǵy Sot tór­aǵalary birtalaı ekeni kórinip tur. Olardyń kóbi qyzmetinen bosaı sala repressııaǵa ushyraǵan, atylǵan. Aman qalǵandary qatar­­daǵy qyzmetterdi mise tutyp júre bergen. Ol kezde búgin­­­gideı kresloǵa jabysyp aıryl­maýǵa tyrysý, bılik ornyn baıý kózi etý áli jolǵa qoıylmaǵan bolsa kerek. Aǵartý úshin aıt­saq ta, Myrzaqadyr Nurbaev eki joǵarǵy bılik tutqasyn 11 jyl ustaǵan azamat.
Sondyqtan, bul anyqtama jańartylyp túzetilýge jatady.
Jalpy, ótken tarıhty umyta berýge bol­maıdy, qaıtkende de shyndyq anyqta­lyp, hatqa túskeni jón. Osy oraıda buryn­­­ǵy ıýstısııa mınıstrleriniń izdeý­shileri men zertteýshileri bolsa, redaksııa arqyly osy joldardyń avtoryna hat-habar jiberse, ony ınternetke salý, múmkin kitap etý jaǵyn oılastyrýǵa bolar edi dep oılaımyn.
Myrzageldi KEMEL.