Qazaqtyń qaıratker qyzy

Ardaqty Názıpa degen hanym,

Gazet, jýrnal júzinde jurtqa málim.
Oqysa sondaı áıel shyǵar ed dep,
Oqyǵandar baǵalar sózdiń dámin.

Neshe kún qydyrsań da taba almassyń,

Ardaqty Názıpa degen hanym,

Gazet, jýrnal júzinde jurtqa málim.
Oqysa sondaı áıel shyǵar ed dep,
Oqyǵandar baǵalar sózdiń dámin.

Neshe kún qydyrsań da taba almassyń,

Semeıdiń odan óter adal janyn.
Aq kóńil, minezi ońdy, júzi jarqyn,
Yntasy jetkizbekke áıel halqyn.
Qazaqtyń ataqty aqyny Sultanmahmut Toraı­ǵyrov jyrǵa qosqan Názıpa kim? Qazaq tarıhyndaǵy qaıshylyqtar men ózgeristerge toly dáýirde ómir súrgen Názıpa Segizbaıqyzy Quljanova. HH ǵasyr basyndaǵy qazaq mádenıetiniń tarıhynda erekshe iz qaldyrǵan tulǵalardyń biri. Ol – aǵartýshy, ustaz, áleýmet qaıratkeri, jýrnalıst, jazýshy, aýdarmashy.
Názıpa Segizbaıqyzy Quljanova 1887 jyly 27 shildede Qostanaı oblysynyń Jankeldın aýdanynda dúnıege kelgen. Ol áýelde Torǵaı qalasyndaǵy prıhodskaıa shkolada oqyp, 1902 jyly Qostanaıdaǵy progımnazııany támamdaǵan. 1903-1904 jyldary Tor­ǵaıdaǵy áıelder ýchılıshesinde muǵalimdik qyzmet atqarǵan.
Erli-zaıypty Názıpa men Nurǵalı Quljanovtar ustazdyq qyzmetterin 1905 jyly Semeı qalasynda bastaǵan sııaqty. Bul kezde Semeı Qazaqstandaǵy iri mádenı-aǵartý ortalyǵy dárejesindegi qala bolatyn. 1902 jyly qalada Orys geografııalyq qoǵamynyń bólimshesi ashylyp, onyń «Jazbalary» júıeli túrde jaryq kóre bastady. 1903 jyly iri oqý orny – Semeı oqytýshylar semınarııasynyń ashylýy, 1912 jyly «Járdem seriktigi» baspahanasy uıymdas­tyrylyp, onda 8 kitaptyń jaryq kórýi – Qazaqstan­nyń ózge ólkelerinde baıqalmaǵan qubylys.
Quljanovtar Semeı oqytýshylar semınarııasynda ustazdyq qyzmetpen aınalysqan. Semeı semınarııasy irgeli oqý orny bolǵan, onda qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Omarhanuly Áýezov pen uly ǵalym Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń oqýy, sondaı-aq ensıklopedıst-ǵalym Álkeı Haqanuly Marǵulan­nyń bilim alýy zor maqtanyshpen aıtylady.
Názıpa Segizbaıqyzy kúndelikti muǵalimdik qyz­metpen ǵana shektelmeı qazaq halqynyń aýyz ádebıe­ti úlgilerin jınaqtaý, mýzykalyq folkloryna kóńil bólý, qala ómirindegi mańyzdy mádenı-aǵartýshylyq sharalardyń júzege asýyna uıytqy bolý jaǵyna basa nazar aýdarady. Názıpa Segizbaıqyzy men Nur­ǵalı Quljanulynyń 1913 jyldyń 25 qyrkúıeginde jalpy jınalystyń sheshimimen Orys geografııalyq qoǵa­mynyń Semeı bólimshesine qyzmetker-múshe (chlen-sotrýdnık – G.K.) bolyp saılanýy – sózimizge tolyq dálel. Imperatorlyq Orys geografııa qoǵa­mynyń Batys Sibir bóliminiń Semeı bólimshesiniń esebine qaraǵanda, 1914 jyldyń 1 qańtarynda barlyǵy 137 múshe bolǵan, onyń 4-ýi qurmetti múshe, 113-i tolyq múshe, 20-sy qyzmetker-múshe. Solardyń arasynda sandaǵan ult ókilderinen birde-bir áıel bolmaǵan, al jalǵyz qazaq qyzynyń, Názıpa Segiz­baıqyzynyń tizimde turýy adamǵa erekshe áser etedi. Bul Semeı zııa­lylarynyń aýzyna iligip, qaıratkerlik bıikke kóterile bastaǵan aıaýly jannyń áleýmetten alǵan alǵashqy baǵasy edi desek asa qatelese qoımasymyz anyq.
Osy arada 1915 jyldyń 13 aqpanynda N.S.Quljanova uıymdastyryp ótkizgen bir kesh týraly áńgimeleı ketýdi jón kórip otyrmyz. Derek­kózinde keshten túsken qarjy Petrogradtaǵy musyl­man soǵys aýrýhanasy (lazaret) men turmysy nashar qazaq shákirtteriniń muqtajyn óteýge teń bólinip jumsalatyny habarlanǵan.
Alǵashqy keshten alǵan áserleri, onyń buqara halyq arasynda zor rezonans týǵyzýy ekinshi jıynǵa kóp­shiliktiń yntasynyń arta túsýine yqpalyn tıgizgen. Qumyrsqadaı byjynaǵan halyq nópiriniń saýyq ótpekshi prıkazchıkter klýbynyń aýlasyna syımaı ke­týi sózimizge dálel. «Oıynǵa jalǵyz jastar ǵana emes, aqsaqaldar, qajylar eki-úsh qatynda­ryn, qyz, kelin­derin top kótere ala keldi. Noǵaı­lardyń bas adamdary jama­ǵattarymen parlap keldi. Oıynnyń afıshasy keshirek taralǵandyqtan orystar az boldy. Birneshe ýchıtel, úkimet kisileri, «Sıbırskaıa jızn», «Semıpalatınskıı telegraf», «Barnaýlskaıa gazetalardyń» habarshylary boldy», – dep jazypty Mustaqym Maldybaev.
Bul jıyn týraly baspasózde jan-jaqty áńgime­lendi. «Aıqap» jýrnaly, «Qazaq», «Semıpalatınskıı telegraf», «Sıbırskaıa jızn» gazetteri jarysa habarlap, pikir týǵyzyp jatty. Áýeli sóz bastaǵan «Semıpalatınskıı telegraf» gazeti zııaly qazaqtar­dyń uıym­dastyrýymen ádebı-mýzykalyq keshtiń ótetindigin, túrli sahnalyq kórinisterdiń ázirlenip jatqandyǵyn, odan túsken qarjynyń soǵys muqtaj­dyqtary men shákirt­terge kómekke beriletindigin habarlasa, tórt-bes nómirinen keıin «Soǵystan zardap shekken soldattar men olardyń otbasyna jan-jaqty kómek kórsetý qoǵamynyń Semeı bólimshesinde ótken májilisinen» habar jarııalady. Keshte maıdannan oralǵan soldattarǵa tez arada jumys taýyp berý, túrli járdemaqylar men pensııalar taǵaıyndap, mamandyqtary men kásipterine oraı qolónerimen shuǵyldanýǵa yqpal jasaý sharalary qarastyrylǵan. Advokat Raıymjan Marsekovtiń qazaq poezııasy týraly baıandamasy keıin «Qazaq» gazetiniń eki sanynda jarııalandy, 2001 jyly shyqqan «Qazaq qaıda bara jatyr?» kitabyna engizildi.
Qazaq óneri haqynda sóz sóılep, ásirese, «Birjan-Sara» aıtysynyń tarıhyn qozǵaǵan Nurǵalı Qulja­nov oılary da kóptiń kókeıinen shyqqan. Quljanov myrza aıtys tóńiregindegi túıindi tolǵamdaryn kó­rer­menge laıyqty túsindirip, Birjan sal-semınarııa shákirti Júsipbek Aımaýytov pen Sara qyz – Turar Qozyba­ǵarova (Semeıdegi bank qyzmet­keri Ahmetjan Qozyba­ǵarovtyń jubaıy) hanymdy tanystyryp ótti. Keshke ja­ńa oryndaýshylar, ásirese, talapty jastar kóptep tar­tylǵan. Júsipbek Aımaýytov pen Qanysh Sátbaev Semeı oqytýshylar semınarııa­synyń shákirtteri, Taıyr Jomartbaev pen Mustaqym Maldybaev, medrese támam­daǵan, oqyǵan azamattar, ustaz, aqyn, jýrnalıster, Abaı­­dyń janynda júre­tin, zamanyndaǵy belgili skrıpkashy Muqa Ádil­hanuly oıynnyń áserli shyǵýyna, jurt­­shylyq júregine uıalaýyna ter tókken ónerpaz jandar.
Oıynnyń sońyn ala basyna qalqan ustanǵan, ústine oq ótpeıtin temir saýyt kıingen, qarý-jaraq­taryn asyn­ǵan erte zamandardaǵy batyr kóringende tańdanysta shek bolmaǵan. «Onan soń Oral, Torǵaı, Jetisý, Semeı oblys­tarynyń jas kelinshekteri óz kıimderimen kórse­tildi. Eń aqyrynda qyz-kelinshek, bozbala aınala otyryp óleń aıtysyp, ádebıet keshi osymen saǵat 12 jarymda tarqady» – dep jazdy Mirjaqyp Dýlatov.
1917 jylǵy aqpan jáne qazan aılaryndaǵy tóń­keristerdiń qazaq qoǵamyn orap ótken joq. Qatar­daǵy kóptiń biri emes zııaly qaýym sanatyndaǵy Quljanovtar otbasy bul uly dúrbeleń ózgeristerden tys qalǵan joq. Názıpa Segizbaıqyzy oqytýshylyq qyzmetin atqarsa, Nurǵalı Quljanov óz senim-nanymymen kúreske aralasyp, aqyrynda qaıǵyly qazaǵa ushyrady.
1920 jyly Semeıden Aqmolaǵa aýysqan. N.Qul­janova ýezdik partııa komıtetinde jaýapty qyzmet atqarady. Al 1922 jyly Qazaq ASSR Halyq komıssarlary keńesiniń tóraǵasy jáne «Eńbekshi qazaq» gazetiniń redaktory Sáken Seıfýllınniń arnaıy shaqyrtýymen gazetke qyzmetke ornalasyp, redaksııa alqasy músheligine saılanady. Sáken Seıfýllın 1923 jyly jazǵan «Samuryq» óleńin «Qazaqstan áýe kemesine járdem jınaýshy birinshi qazaq áıelderi komıtetiniń bastyǵy Názıpaǵa tartam» degen eskertpemen jarııalapty.
Názıpa Quljanova 1923-1925 jyldary «Qyzyl Qazaqstan» (qazirgi «Aqıqat») jýrnalynda, 1925-1929 jyldary «Áıel teńdigi» («Qazaqstan áıel­deri») jýrnalynda jaýapty hatshy qyzmetterin at­qar­ǵan. Sóıtip, qazaq baspasózi qyzmetkerleriniń birneshe býynyn tárbıeleýge úles qosqan. Alaıda, 1929 jyly densaý­lyǵynyń nasharlaýyna baılanysty mádenı, aǵartý­shylyq jumystarmen júıeli shu­ǵyldana almaǵan.
Bala kezinde Semeı qalasynda Quljanovtardyń úıinde turyp oqyǵan, qazir aramyzda joq, qazaqtyń úlken jazýshysy Saparǵalı Begalın «Zamana beles­teri» dep atalatyn estelik kitabynda olar týraly erekshe iltıpatpen jazǵan: «Sonan keıin ákem de ol kisilerdiń aty-jónin surady.
– Meniń atym – Názıpa, famılııam – Quljanova. Al joldasymnyń aty – Nurǵalı Quljanov. Ol kisi shkolda sabaq beredi. Bul shkoldy oqytýshylar daıyndaıtyn ýchıtelskaıa semınarııa deıdi. Men ózim densaýlyǵym az, qyzmet istemeımin. Jáne kishkene balamyz bar dep arǵy úıde Názıpanyń sheshesi kóterip júrgen kishkene balasyn kórsetti. Sonymen ákemniń tanysýy aıaqtaldy». Osy eńbekte jazyl­ǵanyndaı, bul úıde turǵan jyldar – saýat ashý, orys tiline úırený, qala mádenıetin meńgerý jaǵynan S.Begalın úshin arnaıy mektepten de mańyzdy bolǵan.
Erli-zaıypty Quljanovtardan urpaq qaldy ma degenge kelsek, erterekte keltirilgen ómirbaıandyq derekterde 1915 jyly týǵan ul balalary bar ekendigi kórsetilgen. Ony jazýshy S.Begalınniń «Zamana belesteri» memýarlyq romanyndaǵy faktiler de rastaıdy. Olar kópten kútken tuńǵysh perzent­teri Áýlettiń dúnıege kelýin zor qýanyshpen qarsy alǵan. Ertis jaǵasyna, aralǵa aparyp serýendetip, qylyqtaryn qyzyqtaýǵa toımaǵan. О́kinishke qaraı, qýanyshtary uzaqqa sozylmaǵan.
N.Quljanova artyna mol mura qaldyrdy. Gazet-jýrnaldardaǵy kóptegen ocherk, maqalalary bir tóbe desek, «Mektepten burynǵy tárbıe» (Orynbor, 1923), «Ana men bala tárbıesi» (Qyzylorda, 1927) kitaptary jaryq kórdi. Sondaı-aq, ol kóptegen avtorlardyń eńbekterin qazaqshaǵa aýdardy. Olardyń qatarynda B.Lavrenevtiń «Qyryq birinshi» (1928), A.Kýprınniń «Lapyldap janǵan kreıseri» (1927), A.Skıtalestiń «Dala soty» (1923), V.Korolenkonyń «Kún tutylǵandaǵysy» (1923) bar.
Sonymen, sózimizdi túıindesek Názıpa Segizbaı­qyzy Quljanova kóp qyrly talant deýge ábden laıyq. Ol – ustaz, aǵartýshy, qaıratker, jýrnalıst, jazýshy, aýdarmashy. Ol – qazaq mádenıeti tarıhynan óz ornyn oıyp alýǵa tıis iri tulǵa.
Gúljan KÁRIBJANOVA,
Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik
ýnıversıtetiniń dosenti,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty.