Jetkinshek tárbıesindegi jetistik jaıy

Sársenbi, 10 qazan 2012 7:15

Keshe Úkimet úıinde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń otyrysy ótti. Munda kámelettik jasqa tolmaǵan balalar tárbıesindegi ózekjardy máseleler ortaǵa salynyp, memlekettik baǵdarlamalardyń qazirgi tańdaǵy atqarylýy jaıy sóz boldy. Basqosýdy Qazaqstan Prezıdentiniń keńesshisi – Ulttyq komıssııa tóraıymy Gúlshara Ábdiqalyqova júrgizip otyrdy.   

Sársenbi, 10 qazan 2012 7:15

Keshe Úkimet úıinde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń otyrysy ótti. Munda kámelettik jasqa tolmaǵan balalar tárbıesindegi ózekjardy máseleler ortaǵa salynyp, memlekettik baǵdarlamalardyń qazirgi tańdaǵy atqarylýy jaıy sóz boldy. Basqosýdy Qazaqstan Prezıdentiniń keńesshisi – Ulttyq komıssııa tóraıymy Gúlshara Ábdiqalyqova júrgizip otyrdy.   

«Aýrýyn jasyrǵan óledi» de­mekshi, qazir kópshiliktiń nazarynan tys qalmaýǵa, udaıy áńgime arqaýyna aınalyp otyrýǵa tıis bir taqyryp bolsa, bul, sóz joq, bala tárbıesine qatysty oı bolyp shy­ǵatyny túsinikti. Sebebi, ha­lyqta tamasha bir qaǵıda bar: «Ne ekseń, sony orasyń» degen. Erte­ńine, bo­lashaǵyna eleńde­meı­tin jan joq. Bolashaqtyń aspanyn ala bult qap­tasa, ana júregi aldymen alańdaýy taǵy da zańdy qubylys. О́ıtkeni, jet­kinshek máselesinde qazir she­shilmeı jatqan túıtkilder óte kóp. Jahandaný úrdisinde jattyń jalbyry jaılap ketip bara jat­qan dabylǵa qulaq aspaı qoıý óz ta­my­ryńdy óz qolyńmen keskenmen bir­deı bolar edi. Ozyq teh­nologııanyń jetistigine oń qabaq tanytý ozyq oıly elderge tán desek te, sol órkenıettiń órke­shi­niń artynda ha­lyqtyq tamyrdy qıyp tastaıtyn jegiqurttar boı tasalap turaty­nyn qaperge almaý­dyń qasireti myń ese zardapty edi. О́zine ózi qol jumsaý sııaqty bu­ryn atyn adam estip kórmegen jattan jaǵylǵan ja­ǵymsyz oqıǵa­lar­dy estigende, álemdi titirkentken mundaı sum­dyq oqıǵalardyń oryn alý se­bepterin nege áli kúnge tıisti mamandar zerttep úlgermeı jatqa­nyna kóp­shi­lik qatty alań­daý­shylyq bildi­rýde. Balanyń qo­lymen jasaldy deýge aýyz barmaıtyn nebir soıqan qatygez­dik­terdiń beleń alýyna qoǵamnyń bir formasııadan ekinshi forma­sııaǵa ótýi, ótpeli kezeńniń tu­synda keıbir rýhanı qundylyq­tardan kóz jazyp qalýymyz, ómir­­lik ól­shemderdiń ózgerisi, áıelder­diń balalaryn tastap, bazar jaǵa­lap ketken jaǵdaılary syndy kóp jáıt­terdiń sebep bolǵany talaı ret jazylyp ta, aıtylyp ta júr. Jas órkenniń boıyndaǵy paıda bolǵan keleńsiz kórinister bir kúngi kemshiliktiń saldary emes, balany óz betimen alańsyz jiberip alǵan, ata-ananyń kóńil bólýge ýaqyty jetpeı qalǵan, mekteptegi tárbıe óz deńgeıinde bolmaǵan sı­ıaqty talaı istiń kemdiginen. Komıssııa músheleriniń janaıqaıy kámelet­tik jasqa tolmaǵan jasós­pi­rim­derdiń basyndaǵy osyndaı túrli problemalar tóńireginde órbidi. Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Mahmetqalı  Sarybaev jetkin­shek­terge sapaly bilim, sanaly tárbıe berý maqsatynda atqary­lyp jatqan ıgi isterdiń barysy jaıynda baıandady. Búginde mektepterde balalarmen jumys is­teı­tin mamandar arnaıy daıar­lyq­tan ótip, jańadan qolǵa al­yn­ǵan ister oń nátıjelerin kór­setip jatqanyn tilge tıek etti.
Otyrysta mektepke deıingi uı­ym­darda tárbıelenýshilerdi, jal­py­ǵa birdeı orta bilim be­retin jáne kásibı bilim berý uıymda­ry­nyń oqýshylaryn rý­hanı-adamger­shilik qundy­lyq­tar­ǵa, nekeni jáne otbasyny ny­ǵaı­tý negizderine oqy­tý jónindegi jumystar, son­daı-aq balalarǵa qyzmet kórsetý boıynsha qosym­sha bilim berý uıymda­rynyń qyzmetterin jetil­dirý jó­nin­degi sharalar týraly oılar ortaǵa salyndy. Ońtústik Qazaq­stan oblysynda kámelettik jasqa tolma­ǵan­dar arasyndaǵy qu­qyq buzý­shy­lyq faktilerine baı­lanysty Ońtústik Qazaqstan oblysy áki­miniń orynbasary, Áıel­der iste­ri jáne otba­sy­lyq-demo­gra­fııa­lyq saıasat jónin­degi ob­lystyq komıssı­ıa­nyń tóraǵasy Sáken Qa­nybekov óńirde atqary­lyp jat­qan is-sha­ra­lardy baıandady. Komıssııa múshe­leri Jumagúl Solty, Aıgúl Soloveva, Saltanat Baı­qosh­qarova, Gúl­nár Yqsanova, Sabıla Mus­ta­fına, Anatolıı Bash­makov, t.b. jas jetkinshekter máse­le­sindegi qor­dalanǵan máse­le­­lerdi qozǵap, pikir-usynys­ta­ryn bildirdi.
Otyrystyń basynda Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdenti­niń Ke­ńes­shisi – Ulttyq komıs­sııa­nyń tóraıymy Gúlshara Ábdi­qalyqova aldaǵy jumystyń Mem­leket bas­shy­synyń áleýmet­tik jańǵyrtý jó­nindegi baǵdar­lamalyq maqala­symen ushtasqan basym baǵytta­ryn nazarǵa usyn­dy. Negizinen ju­mys keıbir qo­ǵamdaǵy áleýmettik jaǵdaılar­dyń saldarlarymen kú­reske emes, olardy týdyratyn naq­ty sebepterdi joıýǵa baǵytta­latyn bolady. Olardy anyqtaý úshin osy­ǵan deıin mardymdy is ja­sal­maǵan bolsa, munan keıingi ýaqytta zertteýshilik jumystar júrgizilip, úkimettik emes uıym­darmen tyǵyz is-qımyl jolǵa qo­ıylady, halyqpen qarym-qaty­nas ornatylady dep kútilýde.
Mektepke deıingi uıymdar tár­bıelenýshilerin, jalpy orta bilim beretin jáne kásibı bilim berý uıymdarynyń oqýshylaryn adam­gershilik pen ımandylyq qundy­lyq­taryna, neke men otbasyn nyǵaıtý negizderine úıretý úshin mektepke deıingi erte jasqa (1-3 jas) arnalǵan «Alǵashqy qa­dam», mektepke deıingi kishi jas­qa (3-5 jas) arnalǵan «Zerek bala», mektepke deıingi eresek jas­qa (5-6 jas) arnalǵan «Biz mektepke baramyz» balalardy tár­bıe­leý men oqytý baǵdarla­ma­la­ry qabyldan­ǵan bolsa, 1-11 synyp oqýshyla­ryna arnalǵan «О́zin ózi taný» adamnyń rýhanı-adamgershilik damýy baǵdarla­masy júzege asyrylyp jatqany basqosýǵa qatysý­sh­y­lardyń áńgi­me ózegine aınaldy.
Osyndaı jumystardy orta bi­lim berý júıesinde 7 myń psı­ho­log­tar men 3,6 myń áleýmettik pedagogtar atqaryp jatqany aıtyldy. Bul mamandar rýhanı-adamger­shilik qun­dylyqtardy qa­lyptas­tyrý men otbasyn nyǵaı­týdyń ártúrli máse­le­leri boıynsha balalar men otbasy­larǵa psıholo­gııa­lyq-pedagogıka­lyq jáne áleýmet­tik-quqyqtyq kó­mek kórsetedi. Mektep psıholog­ta­rynyń qyzme­tin naqty retteý maq­satynda mı­nıstrlikte orta bilim berý uıym­darynda psıho­lo­gııalyq qyzmettiń jumys isteý qaǵıdasy ázirlengeni aıtyldy.
Sonymen qatar, Astana qala­synda Otbasylyq tárbıeleý ıns­tı­týtynyń qurylýy – eshkimdi beı-jaı qaldyrmaıtyn oqıǵa. Ins­tı­týttyń atqaratyn negizgi mindeti bilim berý qyzmetker­leri­niń, ata-analardyń otbasy­lyq ara-qaty­nastaǵy biliktiligin arttyrý bolyp tabylady. Bıyl­ǵy sáýirde Otba­sylyq tárbıeleý ınstıtýty­nyń 70 tyńdaýshysy (pedagogtar, psıhologtar) «Otba­sylyq tárbıe­leý jónindegi psı­holog-keńes be­rýshi» biliktiligin alǵany bul baǵyttaǵy jumystar óziniń alǵash­qy nátı­je­lerin kórsete bastady degen sóz.
Qazirgi kezde qoǵamnyń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýyn­da­ǵy belgili bir oń nátıjelerine qara­mastan, jasóspirimderdiń rýhanı-adamgershilik daǵdarysty bastan keshirýleri áli de jalǵa­sýda. Oǵan, ásirese, kámelettik jasqa tolma­ǵan­dar arasyndaǵy jasalǵan qyl­mys­tyń joǵary deńgeıi dálel deýge bolady. Mysaly, Ońtústik Qa­zaq­stan obly­synyń ortalyǵy Shym­kent qala­synda birinshi jar­tyjyl­dyqtyń qorytyndysy boıynsha jas­óspi­rimder qylmysynyń 33,6%-ǵa ne­mese 113-ten 151-ge deıin ós­keni alańdatarlyq fakt. Oblys boıynsha mektep, lıseıler men gımnazııalar oqýshylary ja­sa­­ǵan qylmys kólemi 31,3%-ǵa ul­ǵaıǵan (163-ten 214-ke deıin). 4 kisi ólimine ákelip soqtyrǵan oqı­­ǵa tir­kelgen. Ákimshilik quqyq bu­zýshy­lyq jasaǵandary úshin ishki ister organdaryna 3 myńnan astam ká­meletke tolmaǵandar jet­kizilse, onyń ishinde qoǵam­dyq oryndarda spırttik ishimdik­termen áýesten­gen­der sany 82-ge jetken.
Shymkent qalasynyń jalpy bilim beretin oqý oryndarynda 98 mektep ınspektory, al oblys boıynsha 213 mektep ınspektory be­kitilgen. Oblystyń 801 mekte­binde «polısııanyń jas kómekshi­leri» otrıadtary qurylǵan, oǵan 17604 oqýshy jumyldyrylǵan, 3984 ata-ana qatysatyn «ákeler keńesi» qu­rylyp, olardyń káme­letke tolma­ǵan jasóspirimder arasyndaǵy qu­qyq buzýshylyq profılaktıkasymen aınalysýy bir qaraǵanda munda jastardyń tártibine baılanysty barlyq shara júzege asyp jat­qan­daı kóri­nedi. Biraq tek quqyq qor­ǵaý tarapynan júzege asyrylatyn is­termen ǵana bala tárbıesindegi aqaýlyq joıylady deý ústirttik. Vedomstvoaralyq óz­ara is-qı­myl­­dyń jetispeýshiligine, jergi­likti bı­lik organdarynda, ÚEU jáne jer­gilikti uıymdarda pro­fılaktı­kalyq jumystardyń biryńǵaı úı­lesiminiń joqtyǵyna baılanysty munda kámeletke tol­­maǵandar ara­syndaǵy quqyq bu­zýshylyq profılaktıkasy bo­ıynsha is-qımyldyń biryńǵaı tu­ǵyr­namasy qalyptas­tyryl­ma­ǵan. Baǵ­darlamalar men jobalar óte tı­imsiz. Úkimettik emes uı­ymdardyń áleýeti nashar paıdalanylady, mem­lekettik áleýmet­tik tapsyrys­tardyń qolaısyz otbasylarmen jáne balalarmen pro­fı­lak­tı­ka­lyq jumystarǵa baǵyttalǵan maq­satty lottary joqtyń qasy.
Tárbıe salasyndaǵy birtalaı kem-ketik saralana kelip, aldaǵy ýaqytta jumys qarqynyn jaq­sartý maqsatynda Ońtústik Qa­zaq­­stan oblysynyń ákimdigine ká­meletke tolmaǵandar arasyn­daǵy quqyq buzýshylyqtardyń profılaktıkasyna jaýapty mem­le­ket­tik organdardyń qyzmetine taldaý jasalyp, ony «Kámeletke tol­maǵandar arasyndaǵy quqyq buzýshylyq profılaktıkasy jáne balalar qaraýsyzdyǵynyń jáne panasyzdyǵynyń aldyn alý týraly» 2004 jylǵy 9 shildedegi № 591 Qazaqstan Respýblıka­synyń Zańyna sáıkes keltirsin jáne onyń oryndalýyna baqylaý qam­tamasyz etilsin, oqýshylar arasynda quqyq buzýshylyq fakti­lerine jol bergen bilim berý uıymdarynyń jaýapty bas­shy­larynyń jaýaptylyǵyn arttyrý jóninde qajetti sharalar qabyl­dansyn, oqýshylar arasynda qu­qyq buzýshylyqtyń jáne qoǵam­ǵa jat áreketterdiń aldyn alý úshin bilim berý salasy men ata-analar  arasyndaǵy  ózara is-qı­myldy kú­­sheı­tý jumystary júr­gi­zilsin degen usynystar aıtyldy.
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan».