Maqsatymyz – birlik pen bereke

Senbi, 14 qańtar 2012 8:26

Bul – Mańǵystaýdaǵy etnomádenı birlestikter músheleriniń nyq ustanymdary

Mańǵystaý aımaǵy – 60-jyldary munaı-gaz ken oryndarynyń ashylýyna baılanys­ty Keńester Odaǵynyń túkpir-túkpirinen kelgen ulttar men ulystardyń qutty mekeni. Sodan da bolar sol bir kezderde óndiristi ólke­miz halyqtar dostyǵynyń ordasy atandy.

Senbi, 14 qańtar 2012 8:26

Bul – Mańǵystaýdaǵy etnomádenı birlestikter músheleriniń nyq ustanymdary

Mańǵystaý aımaǵy – 60-jyldary munaı-gaz ken oryndarynyń ashylýyna baılanys­ty Keńester Odaǵynyń túkpir-túkpirinen kelgen ulttar men ulystardyń qutty mekeni. Sodan da bolar sol bir kezderde óndiristi ólke­miz halyqtar dostyǵynyń ordasy atandy. Alyp qurylystar alańyna aınalǵan aımaq­ta jańa qalalar paıda boldy. О́lkemiz eli­miz­diń negizgi ekonomıkalyq aımaqtarynyń biri bola bastady. О́lkemizdiń juldyzy órge júzip, kemeldene túsýine ǵasyrlar boıy kútken el táýelsizdiginiń shapaǵatynyń tıgizgen áseri erekshe. Sonyń biri el táýelsizdiginiń alǵashqy jyldary respýblıkamyzda alǵashqy bolyp Aqtaýda ulttar men ulystardyń basyn birik­tirip, bir maqsat-múddege jumyldyrýdy kóz­de­gen «Halyq kelisimi» qoǵamdyq birlestiginiń ómirge kelýi boldy.

Osy qoǵamdyq bir­lestiktiń alǵash­qy músheleriniń es­te­rinde qalyp, maqtan tutyp júrer oqıǵa elimizdiń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazar­baevtyń Mańǵystaýǵa jumys sapary kezinde birlestiktiń meken-jaıynda bolyp, qolǵa alǵan jumystaryn quptap, aq jol tilegeni. Sonda Elbasy qurmetti qonaqtar kitabyna bylaı  dep jazypty: «Kelisim halyqtardyń bir-birine degen senimi memleketimiz úshin baǵa jetpes baılyq. Birlik bolsa alǵa qoıǵan maqsatymyz oryndala beredi. Birlestikti qurǵan azamattarǵa alǵys aıtamyn. Siz­derge sáttilik, baqyt tileı­min. Prezıdent N.Nazarbaev 13.06.1994». Mine, sodan beri qoǵamdyq birlestiktiń qu­ramyn­­­daǵy etnomádenı birlestikter sany 7-den bastalyp búginderi 20-ǵa jetti. Jáne de bir qýa­narlyǵy – ol ulttyq ortalyq­tardyń sany ǵana emes, elge, jas urpaqqa úlgi-ónege bolar­lyqtaı jumystarynyń sapasy men mán-mazmuny da jańa sa­tyǵa kóterildi. Árbir etno­má­denı birlestik óz ult­tarynyń salt-dástúrin, ádet-ǵurpyn, óne­rin, mádenıeti men tilin damytyp qana qoımaı, ortaq úıi­miz qazaq eliniń negizgi halqy­nyń salt-dástúrin tereńirek bilip, ónerin dáriptep, tilin úırenýde de júıeli jumys­tardy júzege asyryp keledi. Barshamyz kórip júrgendeı, oblys ortalyǵynda ótetin saıası-mádenı merekelik is-sharalarǵa etnomádenı birlestikter belsene aralasady. Ol sharalardyń sánin keltirip, saltanatyn asyrady. Mysaly, Aqtaýda sońǵy jyldary ómirge kelip, turǵyn­dardyń, qonaqtardyń erekshe sezimmen qarsy alyp, atap ótip júrgen «Amal keldi, jyl kel­di» atty naýryz merekesi ól­kede turyp ómir súretin halyq­tardyń ortaq merekesi bolyp otyr.
Mańǵystaýlyqtarǵa bash­qurt halqynyń «Sabantoıy», qyrǵyzdyń ulttyq taǵamy «sıak-sıak»  pen daǵystan hal­qy­nyń  ulttyq ashana kórmele­rin­degi tátti taǵamdary da jaq­sy tanys. Ázerbaıjannyń án­deri, grýzınderdiń bıleri – bári-bári de ortaq úıdiń ortaq qazyna, baılyǵy bolyp júr. Saıyp kelgende, osynyń bári birlikke, dostyqqa, baýyrma­l­dyqqa bastaıtyn, halyq­tardy jaqyndastyra túsetin jarqyn kórinister emes pe?
Jalpy derekterge qarasaq, Aqtaýda alǵash armıan etno­mádenı birlestigi qurylypty. Odan keıin «Qazaqstan koreı­leri assosıasııasynyń» fılıaly, «Býlgar» atty tatar etno­mádenı birlestigi, sosyn T.Shevchenko atyndaǵy ýkraın etnomádenı birlestigi, «Vaınah» cheshen-ıngýsh, ázerbaı­jan­nyń «Dostlýg», bash­qurt­tyń «Salavat», t.b. etnomádenı birlestikteri ómirge kelgen. Kóptegen etnomádenı birles­tik­terdiń jumystaryndaǵy izgi izdenister de quptarlyq. Olaı deıtinimiz, olar sońǵy kezderi óz halyqtarynyń  ónerin, má­denıetin aýyldyq jerlerde de nasıhattap, jergilikti halyq­tyń salt-dástúrimen jete tanysý úshin aýdan, qalalarǵa da baryp júr.
Sondaı-aq keıbir  etnomádenı birlestikter jeksenbilik mektepter ashyp, onda balalarǵa óz etnosynyń tilin, mádenıetin, salt-dástúrimen qatar qazaq tilin oqytýdy da qolǵa alǵan. Til demekshi, Aqtaýda jyl saıyn «Memlekettik til – óz tilim» atty baıqaý ótkizý dástúr­ge aınalyp, oǵan qatysýshylar sany da ósip keledi. Al ol baı­qaýda joǵaryda aıtqan jek­senbilik mektepter jumys is­teıtin etnomádenı bir­les­tik­ter­diń ókilderi júldeli oryndardy ıemdenip júr. Osy jerde bul kúnderi «Halyq ke­lisimi» qo­ǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, bilikti ınjener Iý.Shahshaevtyń  Daǵystannyń  ǵana emes, álemniń áıgili aqyn­dary­nyń biri Rasýl Ǵamzatovtyń «Erteń ana tilim joıylatyn bolsa, men búgin ólýge daıynmyn» degen sózin aıtyp júretini bar. Sodan bolar, ol basqarǵan etnomádenı birlestik memlekettik tilge mán berýde,  ózgelerge úlgi bolýda. Mańǵys­taý­daǵy etno­má­denı bir­les­tikter jaıly aıt­qanda, «Halyq kelisimi» qoǵam­dyq birlestiginiń alǵashqy tór­aǵa­sy, elge syıly ardager-aǵa Jaz­dyrhan Seıda­lıevtiń kóp jylǵy eńbegi eske túsedi. Aǵa­myz áli de qatarda, jastardyń aqylshysy, eldiń qur­mettisi. Sondaı-aq ázerbaıjan hal­qynyń ókili, aımaq adamdary­nyń syı-qurmetine bólenip júr­gen seksenniń seńgirindegi Jamıl Gabıbov jaıly birer sóz.
Ol Aqtaýǵa qonys tepkeli 50 jyl. «Eren eńbegi úshin» medali­men, «Dostyq» ordenimen mara­pat­talǵan. Aqtaý qalasynyń qur­met­ti azamaty. Bul kúnderi bir­lestiktegi aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy. «Baıtaq elimizdegi adam­dardyń peıili keń, júrekteri toly izgilik pen meıirim. Túrli ult ókilderinen turatyn halqy tatý, yntymaqty ómir súrýde. Bul – úlken baqyt. Barshamyzdyń baqy­tymyz. Osynyń bárin Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń esimimen baılanystyramyn. Al­laǵa shúkir dep balalarym men nemerelerime osy sózdi qaıtalap aıtyp otyramyn», – deıdi abyz aqsaqal. Ulttyq etnomádenı bir­lestikter, olardyń ulttar dos­tyǵy, birlik pen tatýlyq jolynda jasap otyrǵan jumystary jaıly sóz bolǵanda 20 jyldan beri bashqurttyń «Salavat» atty etnomádenı birlestigin úzdiksiz basqaryp kele jatqan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi M.Baıbýlatova, koreı etnomá­denı  birlestiginiń tóraıymy R.Ma­denova, T.Shevchenko atyn­daǵy ýkraın etnomádenı bir­les­­ti­giniń tóraıymy T.Lesnıchenko, qyrǵyzdyń «Ala-Too» etnom­á­de­nı birlestiginiń tór­aǵa­sy Qurbanalı Ǵazı­bekov, lezgın­niń «Samýr» etno­má­denı bir­lestiginiń tór­aǵasy Gadjı Selımov, cheshen-ın­gýsh­tyń «Vaınah» etno­mádenı birlestiginiń tóraǵasy M.Lorsanov jáne basqalardyń esim­de­rin qur­metpen ataý lázim.
Munyń sebebi bar. Mysaly, Q.Ǵazıbekov etnomádenı birlestiktiń jumysyn ǵana dóńgelentip otyrǵan joq. Ol – bilikti agronom retinde mu­naıly Mańǵystaý jerinde baý-baqsha ónimderin ósirýdi qolǵa alǵan azamat. Ol osydan 6-7 jyl buryn baq egip, alma, órik aǵashtaryn otyrǵyzyp, ónim aldy. Eldi eginshilikke ju­myldyrdy. Al sońǵy jyldary «Kóktem» kásipornyna agronom bolyp ornalasyp, tá­lim­baq ósirýdi qolǵa aldy. Bul kúnderi Aqtaý qalasynyń kósheleri úshin jas shybyqtar, túrli-túrli aǵash kóshetteri basqa jaqtan emes, Qurbana­lıdiń baǵynan ákelinýde. Qala men áýejaı aralyǵyndaǵy jol jıegindegi aǵashtarda da onyń qoltańbasy bar. Atalǵan baqta gúlderdiń de san túri men jemis aǵashtary ósip keledi. Iá, baıqap qaraǵan adam ob­lystaǵy etnomádenı birles­tikterdiń de jumystary keń qanat jaıyp, óz jemisin berýde ekendigin anyq kóredi. О́ıtkeni, kóp ultty halqy­myzdyń maqsaty, tilegi bir. Arman, múddesi aıqyn. Ol – halyqtar arasyndaǵy birlik pen bereke.
Oblystaǵy 20 etnomádenı birlestiktegi jumys el táýel­sizdiginiń 20 jyldyǵyn atap ótken jyly erekshe este qa­lar­lyqtaı boldy. Táýelsizdi­gimizdiń mán-mańyzyn, qadir-qasıetin halyqqa tereńdete túsindirý nıetimen ótken is-sharalar kópshilik kóńilinen shyqty. Eń negizgisi Elbasy­nyń: «Kóp ultty el bolýymyz – bizdiń baǵa jetpes baıly­ǵymyz, maqtanyshymyz», degen ataly sózi baǵdar boldy. Igi­likti is-sharalardyń ar­qaýy­na aınaldy. «Ortaq úıimiz – Qazaq­standa turatyn barlyq ulttar men ulystar birligin, dosty­ǵyn, tatýlyǵyn tereńdetý jolyn­daǵy jumys áli de jalǵasa beredi. О́ıtkeni, bizdiń basty maqsatymyz – birlik pen bereke, – deıdi oblystyq Qazaqstan halqy Assambleıasy hat­shy­­ly­ǵynyń meń­gerýshisi M.Kamalov.
Iá, baqyt ta yrysty, yn­ty­maǵy uıyǵan jerde bolady. Ony Aqtaýdaǵy etnomáde­nı birlestikter músheleri jú­rek­terimen uǵyp, ıgilikti isteri­men dáleldep keledi.
Jolaman BOShALAQ.
Aqtaý.