Obyr

Sársenbi, 15 aqpan 2012 7:46

Jyl saıyn jer betinde qaterli isikten 8 mıllıon adam kóz jumady. Qazaqstanda qalaı?

Bilesiz be, jyl saıyn dúnıe júzinde 10 mıllıonǵa jýyq jan­­nyń jańadan onkologııalyq aýrýǵa shaldyqqany anyqtalyp, qaterli isikten jyl saıyn 8 mıllıonǵa jýyq adam qaıtys bolýda. Eger de osy keseldi der kezinde anyqtap, aldyn almasa, qaterli isikke shaldyǵý jáne onyń asqynýynan mezgilsiz kóz jumatyndar sany búkil álem boıynsha 2020 jylǵa qaraı 1,5-2 ese artady degen boljam bar. Rakqa shaldyǵý negizinen erler arasynda jeńil jáne kolorektaldy obyrdyń, al áıelder arasynda sút bezi jáne jatyr moıny obyrynyń esebinen arta túspek.

Sársenbi, 15 aqpan 2012 7:46

Jyl saıyn jer betinde qaterli isikten 8 mıllıon adam kóz jumady. Qazaqstanda qalaı?

Bilesiz be, jyl saıyn dúnıe júzinde 10 mıllıonǵa jýyq jan­­nyń jańadan onkologııalyq aýrýǵa shaldyqqany anyqtalyp, qaterli isikten jyl saıyn 8 mıllıonǵa jýyq adam qaıtys bolýda. Eger de osy keseldi der kezinde anyqtap, aldyn almasa, qaterli isikke shaldyǵý jáne onyń asqynýynan mezgilsiz kóz jumatyndar sany búkil álem boıynsha 2020 jylǵa qaraı 1,5-2 ese artady degen boljam bar. Rakqa shaldyǵý negizinen erler arasynda jeńil jáne kolorektaldy obyrdyń, al áıelder arasynda sút bezi jáne jatyr moıny obyrynyń esebinen arta túspek.

Qazir qaı eldi alyp qarasaq ta, qaterli isikke shaldyǵý jáne onyń saldarynan qaıtys bolyp jatqan jandardyń sany kemýdiń ornyna, turaqty ósip kele jat­qany baıqalýda. Munyń bári adamdardyń ómir súrý saltyn­da­ǵy túbegeıli ózgeristermen, den­saýlyqqa zııandy ádetterdiń taralýymen, qorshaǵan ortanyń nasharlaýymen túsindiriledi.

Búginde dúnıeniń tórt bu­ry­shy bul dertpen birigip kúresýge múddeli. Qaterli isiktiń neden paıda bolatynyn, asqyndyrmaý men aldyn alý máselelerin de álemniń ár shalǵaıyndaǵy oqy­mys­tylar qosylyp zertteýde. Jáne Dúnıejúzilik Densaýlyq Saqtaý uıymynyń qoldaý kórse­týimen Obyrǵa qarsy halyq­ara­lyq odaq Dúnıejúzilik obyrǵa qarsy kúres kúnin 2006 jyldyń 4 aqpanynan bastap jyl saıyn ótkizip keledi. Osy kúni búkil álem dárigerleri sııaqty Qazaq­standaǵy medısına mamandary da onkologııalyq aýrý – jahan­dyq jáne asa mańyzdy másele ekendigin halyqtyń esine salady.

Al biz elimizde qaterli isik­tiń beleń alýy qaı deńgeıde ekendigin jáne qandaı sharalar júrgizilip jatqanynan aqpar alý úshin Almatydaǵy Qazaqstan Baspasóz klýbynda «Obyrdyń aldyn alý jáne ony erte bastan anyqtaý. Biz birge myqtymyz» taqyrybynda ótken baspasóz májilisine kelgen edik.

Bıylǵy Búkilálemdik obyrǵa qarsy kúres kúnine «Birge biz myqtymyz» urany tańdap alynypty. О́ıtkeni, jurt birigip jumylǵanda, árqaısymyz aına­lamyzǵa jaýapkershilikpen, jan­ashyrlyqpen qaraǵanda ǵana obyr jáne taǵy da basqa juq­­­­paly emes aýrýlardan bolatyn mezgilsiz ólim-jitim kórsetkishin 2025 jylǵa qaraı 25 paıyzǵa qysqartý múmkin bolmaq. Bul iske azamattyq, qoǵamdyq, úki­met­tik emes uıymdardyń da at salysqany qajet bolyp tur.

Halyqaralyq zertteý máli­met­terine kóz salsaq, qaterli isikterdiń paıda bolýyna – shylym shegý (30%), durys ta­maq­tanbaý (35%), juqpaly faktorlar (10%), kásibı kanserogendi áser etýler (4-5%), ıondyq sáý­lelený (4-5%), ýltrakúlgin sáý­lelený (2-3%), ishimdikti paıdalaný (2-3%), aýanyń lastanýy (1-2%), dene qımylynyń azdy­ǵy (4-5%) áser etedi eken.

Al Onkologııa jáne radıologııa QǴZI málimetterine súıen­sek, 2010 jyly respýblıka boıynsha qaterli isikke shaldyǵý 100 myń adamǵa shaqqanda 181,2-ni quraǵan. Obyrǵa shaldyǵýdyń ishinde birinshi oryndy jeńil obyr – 12%, ekinshi orynda sút bezi obyry – 11,3%, úshinshi or­yndy teri obyry jáne melanoma – 10,6%, tórtinshi oryndy as­qa­zan obyry – 9% alady. Qa­­ter­li isik aýrýlarynan bolatyn ólim-jitim 100 myń adamǵa shaq­­­qanda 103,9-dy qurap otyr.

Ekiniń biri demesek te, aınalamyzda et jaqyny obyrdan ajal qushyp, jap-jas jandar mezgilsiz kóz jumyp jatqanyn jıi kezdestiremiz. Mundaı jaǵ­daıda qaıtpek kerek? Qazirge medısına salasynyń mamandary obyrdan jeńilmeýdiń birden bir joly – ony erte bastan anyqtaý ekendigin alǵa tartýda.

Demek, zamanaýı skrınıngtik tekserýden ótkizý men medısı­nalyq qyzmetkerlerdiń onkolo­gııa­lyq aýrýlarǵa qatysty qy­ra­ǵylyǵyn arttyrý arqyly onko­lo­gııalyq aýrýlardy erte bastan anyqtaýǵa bolady. Jáne bul – asa mańyzdy. Isikti erte kezeńde anyqtaý naýqasty tıimdi emdep, onyń tolyǵymen saýyǵyp ke­tý­in arttyratyny rastalǵan jáıt. Alaıda, syrqattanýshylardyń 50 paıyzǵa jýyǵy qaterli isikke shaldyǵýdyń 3-4 (kesh) kezeńinde ǵana mamandardyń kómegine júginedi eken.

Sheńgeline túsken adamdy bildirmeı jeıtin obyrdyń qaý­ip­tiligi de osynda. Sondyqtan da osyndaı derttiń bar eken­di­gin adamdar esh qaperden shyǵar­maýy qajet eken.

Máselen, osy arada Reseı men TMD elderindegi Philips «Den­saýlyq saqtaý» sektory­nyń basshysy Vladımır Gabrıelıan myrzanyń bergen túsinik­te­mesin keltirýdiń sáti túsip tur.

«Qazaqstanda memleket tarapynan onkologııalyq aýrýlar máselesine úlken nazar aýdarylady. Osylaısha, 2011-2015 jyl­darǵa arnalǵan «Salamatty Qa­zaqstan» densaýlyq saqtaýdy da­mytýdyń memlekettik baǵdar­lamasynda qaterli isikpen kú­res­tegi negizgi eki kezeńge erekshe kóńil bólingen – erte dıag­nostıka jáne halyq arasynda salamatty ómir saltyn keńinen nasıhattaý arqyly osy aýrýl­ar­dyń aldyn alý.

Búgingi tańda onkologııalyq aýrýlarǵa shaldyqtyratyn syrt­qy faktorlardyń bári derlik belgili. Osyǵan baılanysty 80 paıyz jaǵdaıda onkologııalyq aýrýlardyń aldyn alýǵa bola­tyn­dyǵy belgili bolyp otyr. Alǵashqy kezeńderde obyrdy (rak), árıne, bilikti dáriger­ler­diń jáne qajetti baǵdarlamalyq qamsyzdandyrýdyń kómegimen, ÝDZ (ýltra dybysty zertteý), rentgen, KT (kompıýterlik tomografııa) jáne MRT (magnıtti-rezonansty tomografııa) arqy­ly ońaı anyqtaýǵa bolady.

Aýrýmen kúres jáne aýrýǵa shaldyqqandardyń úlesin qys­qartý ólim-jitimniń jalpy deń­geıin edáýir tómendetip qana qoı­maı, respýblıkalyq bıýdjetke tıetin salmaqty jeńil­de­tip, densaýlyqty saqtaýǵa kete­tin shyǵyndardy azaıtýǵa yqpal etedi. Máselen, Reseıde onko­lo­gııalyq aýrýǵa shaldyqqan bir adamǵa kórsetiletin medısı­na­lyq kómek orta eseppen 2 mıllıonnan bastap 3 mıllıon rýbl­ge deıingi qarajatty qajet etedi» deıdi reseılik maman.

Rasynda da, Densaýlyqty damytý jónindegi 2011-2015 jyl­darǵa arnalǵan «Salamatty Qa­zaqstan» memlekettik baǵdarla­masynda halyqtyń arnaýly toptaryn skrınıngtik tekserýden ótkizý jáne salamatty ómir saltyna yntalandyrý esebinen qa­terli isikterdiń aldyn alý jáne erte anyqtaý is-sharalaryna basa nazar aýdarylǵan.

Al mamandar qaterli isiktiń qulash jaıýyn edáýir tómendetý úshin eń qarapaıym, alaıda asa tıimdi mynadaı erejelerdi us­ta­ný qajettigin usynýda: shylym shegýden bas tartý, artyq salmaqpen kúresý, belsendi ómir saltyn ustaný jáne sportpen udaıy shuǵyldaný, durys tamaq­taný, jemis pen kókónisterdiń qajetti mólsherin tutyný, uzaq ýaqyt kún astynda júrýden nemese solıarııge barýdan aýlaq bolý, jas erekshelik tobyna sáı­kes aldyn alatyn skrınıngtik tek­serýlerden turaqty ótip turý.

Al Dúnıejúzilik obyrǵa qar­sy kúres kúninde Qazaqstannyń barlyq aımaqtarynda 1-10 aq­pan aralyǵynda onkologııa­lyq aýrýlardyń aldyn alý úshin arnaıy onkúndik ótkizildi. Ke­shendi sharanyń maqsaty – onkopatologııa aýyrtpalyǵyn tómen­detý jónindegi jahandyq máse­lege qoǵamnyń nazaryn aýdarý, respýblıka halqynyń, medısı­nalyq qyzmetkerlerdiń onkolo­gııalyq aýrýlardyń aldyn alý jáne erte anyqtaý máselesine qatysty bilimin arttyrý, elge skrınıngtik tekserýlerden ótip turý qajettiligi jóninde aqpa­rat taratý. Áıtse de dárigerler de, halyqtyń ózi de onkolo­gııa­lyq aýrýlarǵa qatysty qyraǵy­lyq tanytýy tıis. Mamandar­dyń paıymdaýynsha, aǵzamyzda­ǵy kinárattarǵa beı-jaı qara­maý­dyń arqasynda onkologııa­lyq aýrýlardyń asqynýynyń aldyn alýǵa bolady eken.

Aınash ESALI.

Almaty.