Dúbirge toly dúnıe

Juma, 6 sáýir 2012 7:52

Odaq basqaǵa qarsylyq úshin qurylmasa jón

Jaqynda ǵana BRICS elderi basshylarynyń tórtinshi sammıti ótip, ol sarapshylar taldaýlarynyń arqaýyna aınaldy. Olardyń pikirinshe, álemdegi jetekshi elderdiń arasyndaǵy qarym-qatynas birshama shıelenise túskendeı.

Aldymen bul uıymnyń ataýyna toqtala ketken jón. Ol alǵashynda orys­sha BRIK (Brazılııa, Reseı, Úndi­s­tan jáne Qytaı) atalǵan. Oǵan byltyr Ońtústik Afrıka Respýblıkasy qosylǵannan keıin (BRIKIý) qıynǵa soqty da, aǵyl­shyn­sha BRICS ataýyna toqtalǵan.

Juma, 6 sáýir 2012 7:52

Odaq basqaǵa qarsylyq úshin qurylmasa jón

Jaqynda ǵana BRICS elderi basshylarynyń tórtinshi sammıti ótip, ol sarapshylar taldaýlarynyń arqaýyna aınaldy. Olardyń pikirinshe, álemdegi jetekshi elderdiń arasyndaǵy qarym-qatynas birshama shıelenise túskendeı.

Aldymen bul uıymnyń ataýyna toqtala ketken jón. Ol alǵashynda orys­sha BRIK (Brazılııa, Reseı, Úndi­s­tan jáne Qytaı) atalǵan. Oǵan byltyr Ońtústik Afrıka Respýblıkasy qosylǵannan keıin (BRIKIý) qıynǵa soqty da, aǵyl­shyn­sha BRICS ataýyna toqtalǵan.

Uıymǵa kirgen elderdiń ále­ýe­ti óte joǵary. Bes-aq el, olardyń úlesine búkil Jer shary aýmaǵy­nyń 30 paıyzy tıedi. Al halyq sany tipti zor – álem halqynyń 42 paıyzy. Ras, ekonomıkalyq kór­set­kishteri tómendeý, álemdik IJО́-niń 18 paıyzyn óndirse, álem­dik saý­da­nyń 15 paıyzy osy elderdiń úle­sin­de. Jer kólemi, ondaǵy baı­lyq, eń bastysy – adam kapıtaly uıym­nyń jarqyn bolasha­ǵyn­daı, órleý, órkendeýdiń qaı­nar kózindeı.

Bul uıymnyń maqsat-múd­de­sin ashyq sıpattaý ońaı bolǵanymen, kózge kórinbeıtin aǵysy barlyǵy da shyndyq. Osynaý áleýeti jo­ǵa­ry elder ortaq máselelerdi bir­le­se sheshe otyryp, joǵary qar­qyn­men damýdy kózdeıdi desek, onda esh­qandaı qaıshylyq joq. Sóıtse de, bul uıymnyń paıda bolýyna da AQSh bastaǵan joǵary da­my­ǵan «Úlken jetilik» elderimen báse­ke­niń yqpaly kúshti boldy. Sol myq­tylar qataryna Reseı basa-kók­tep qosylyp, ony «Úlken segizdikke» aınaldyrsa da, Máskeý onda jóndi jaıǵasa almady. Onyń sózin eshkim tyńdamady deý artyq bolar, onyń bastamashy bol­ǵysy kelgen keıbir isterin basqalar moıyndaı qoı­ma­dy. Sonda ol ózi múshe bolyp otyr­ǵan «segizdikke» báseke bolǵandaı uıym qurýǵa uıytqy bolýǵa kiristi.

Iá, BRIK-tiń dúnıege kelýi­niń basynda Reseı turdy. Bul alyp elderdiń basyn quraǵan uıymnyń bedelin kótere qoıǵan joq. Basqalarǵa jol kór­set­ken­deı úl­ken qabilet bul elde tapshy. Onyń ekonomıkasy negizinen shı­kizatty eksport­taý­ǵa negizdelgen, álemdik úr­dis­te Reseı modeli óte álsiz. Bul álsizdik jalpy ujymnyń da sıpatyn ańǵartady.

Dál qazir bul uıymnyń basty tiregi – Qytaı. Jáne ol óziniń je­tekshi ornyn basqaǵa bere qoı­maı­dy. BRICS-tiń bola­sha­ǵyn da jurt Qytaımen baılanystyrady. Qy­taı taýary, ási­rese, Eýropa el­derin­de, AQSh-ta ótimdi bolsa, bul uıymnyń da bedeli saqtalady.

Bul uıymǵa múshe elderdiń barlyǵy da «Jıyrmanyń tobyna» kiredi. Soǵan qaramaı, óz­deriniń sammıtterinde kóbine óz­deriniń múddelerin sol «Jıyr­ma­nyń» múddesinen bólip qaraı­tyny bar. Ol sońǵy Nıý-Delıde ótken sammıtte de aıqyn ańǵa­ryl­dy. Onda halyqaralyq qar­jy ınstıtýttaryn, eń aldymen Halyqaralyq valıýta qoryn reformalaý qajettigi aıtylsa, ol BRICS-tiń múddesine saı bolýǵa tıis degen pikir basym boldy.

Sol sammıtte dollar men eýronyń jolyn kesý, ózara eseptesýde ulttyq valıýtalaryn qol­daný da kóp sóz boldy. Árıne, óz valıýtalarynyń bedelin kóterý­ge umtylysty quptaǵanmen, ha­lyq­aralyq ekonomıkalyq baılanys­ta ekinshi jaqtyń múmkin­di­gin shekteýdi maqsatqa aınaldyrý jaqsylyqqa apara qoımaıdy.

Qandaı odaq, uıym oǵan mú­she elderdiń jolyn keńeıtýge, bas­qalarmen baılanysyn kú­sheı­týge baǵyttalsa ǵana jaq­sy­lyqqa bas­taıdy. BRICS te Eýro­odaq, «Úl­ken segizdik» sııaqty qu­ry­lym­darmen, álemdegi jetek­shi eldermen baılanystaryn keńeıtýdi kózdese lázim. Al qalaıda olarǵa qarsy áreketterdi maqsat tutar bolsa, bul uıymnyń bolashaǵy kúmándi.

Mıanmadaǵy jańa dáýirdiń basy

Sońǵy kezderde álemdik aqparat quraldarynyń basty ta­qy­rybynyń biri Mıanmadaǵy qosymsha saılaýda demokrattardyń jeńisi boldy. Ásirese, telearnalarda el astanasy kóshesindegi qaranópir halyqtyńqurmetine bólengen oppozısııa jetekshisi, Nobel syılyǵynyńlaýreaty Aýn San Sý Chjı qaıta-qaıta kórsetilip jatty. Halyqqýanyshynda shek joqtaı.

Naqtylap aıt­qanda, Demokratııa jolyndaǵy ult­tyq lıga men onyń kó­se­mi Aýn San Sý Chjıdiń par­la­ment­­tegi jeńisi tym úl­ken de emes edi. Osy qosymsha saılaý arqasynda 440 oryndyq parlamentte olar bar-joǵy 40-aq oryn alyp otyr. Áńgime basqada: demokrattar kú­resýge múmkindik aldy, alǵashqy jeńiske jetti.

Jalpy, bul elde áskerı hýnta jarty ǵasyr boıy, 1962 jyldan bılik basynda. Tek byl­tyr­ǵy naý­ryzda ǵana olar bılikti azamattyq qoǵamǵa bergen boldy, biraq onda da óz yqpalyndaǵy «Yntymaq pen damý jolyndaǵy odaq» partııasyn tańdaǵan. Bári­bir áske­rı­lerdiń eldegi yqpaly kúshti. Bas­qasyn bylaı qoıǵa­n­da, parla­menttegi 110 oryn áskerılerdiki.

Degende, áskerılerdiń, olar­dyń basshysy generalıssımýs Tan Shveniń, sondaı-aq olardyń yq­pa­lyndaǵy saıası kúshterdiń el­degi saıası jaǵdaıdy baǵalaı bil­gen­digin atap ótken jón shyǵar. Eldi tuıyqqa tiregen áskerı hýntany aqtaǵaly otyrǵan joqpyz. Jarty ǵasyrlyq dıktatýrany aıyptaıtyn aıǵaq jetip artylady. Sońy­na deıin bılikten aıyrylmaımyz dep qasarysar bolsa, ol sózsiz «arab revolıýsııasy» jaǵ­daıyna aparyp soqtyrar edi, qan tógiler edi. Olar belgili dáreje­de bitim, kelisim joldaryna júgindi.

Bılikke kelgen azamattyq úki­met te endi demokratııalyq talap­tar­ǵa qulaq asýǵa májbúr. Bul eń aldymen Eýroodaq pen AQSh-tyń sanksııalarynan qutylýdyń da joly. Tek Qytaı ekonomıkasyna ǵana táýeldi bolý bul eldi tu­ıyq­qa tiredi. Sonan soń álemdegi saıası ja­ǵ­daıdan habardar ha­lyqtyń shydamy da shegine jetip otyr. Sonyń aldyn alý­dyń bir joly qo­sym­sha parla­ment­tik saı­laý­ǵa oppozısııany shaqyrý edi.

Iá, bul úlken par­lament saılaýy emes, bıliktegi par­tııa­nyń biraz mú­she­leri úkimet quramy­na, ıaǵnı mınıstr já­ne sondaı dáre­je­de­gi qyzmetterge ta­ǵaıyn­dalýy­na baılanysty 48 de­pýtattyq oryn bosap, soǵan saı­laý ótken. Sol 48 orynnyń 40-yn oppozısııa ókilderi jeńip aldy!

Budan jurt úlken qory­tyn­dy jasap otyr. Bul qosymsha saılaý emes, naǵyz parlamenttik saılaý bol­ǵanda da 20 jyl boıy úıqa­maq­ta otyrǵan Aýn San Sý Chjı bas­ta­ǵan oppozısııa sózsiz jeńiske jeter edi degendi aıtady. Bıliktegiler de, parlament­tegi aıqyn basymdyǵyna qara­maı, elde jańa jaǵdaı qalyp­tas­­qanyn ishteı moıyndaǵandaı. Kósheni kernegen halyq sherýiniń dúmpýi eriksiz moıyndatqandaı. Al oppozısııa jańa dáýir bas­tal­ǵanyn uran etip kóterip, halyqtyń qol­daýyn aıqyn sezinip otyr.

Bul jeńistiń jańǵyryǵy ha­lyq­aralyq aýqymda da aıqyn es­tildi. Eýroodaq ókili Devıd Lıp­man: «Mıanmadaǵy osynaý múmkin emesteı ózgeristerdi qol­daı­tyn bolamyz», dep málimdep úlgerdi. Al kúni keshe sammıtke jınalǵan ASEAN elderiniń basshylary Eýro­odaq pen AQSh-qa Mıanmaǵa jasalǵan sanksııalardy toqtatýǵa shaqyrdy.

Áskerı bıliktiń josyqsyz saıa­satynyń saldarynan 50 mıllıon halqy bar Mıanma óziniń taǵdyr­las kórshi elderinen damý jolynda kósh keıin qalyp qoı­dy. Erekshe el Sıngapýrdy aıt­pa­ǵanda, Malaızııa, Taıland, Indonezııamen sa­lys­tyrǵanda, Mıan­madaǵy jaǵdaı óte tómen. Ol álemdegi eń kedeı el­derdiń sapynda. Halyqtyń tur­mys jaǵdaıy jóninde 132-shi orynda. Eldiń eńsesin kóterý úshin batyl saıası da, ekonomıkalyq ta reforma kerek. Osyndaı uran kótergen oppozısııany halyq qoldap otyr.

Mamadııar JAQYP.