Sóz ben is

Beısenbi, 6 jeltoqsan 2012 7:41

Prokýratýra organdarynda qyzmetkerlerdi kezekten tys attestattaýdan ótkizý sharasy ta­lapqa saı júrgizilip keledi. Bul baǵytta olardyń qalaı ótip jat­qandyǵyn emes, attestattaýdan ne kútetinimizdi aıtqan mańyzdy. Al bul prokýratýrada atqarylyp jatqan qyzmetke tikeleı baılanysty. Sondyqtan da attestat­taý­dyń mańyzy atqarylǵan qyz­met pen onyń saldarynda bol­maq. Endeshe prokýratýra organ­darynyń mindetteriniń birine qyl­mystyń aldyn alý jatady desek, oǵan attestattaýdyń da ora­san áseri bolatyndyǵyn aıt­qan jón. Demek, bul oraıda atqa­rylyp jatqan is alǵa basady degen sóz. Máselen, qylmys profılaktıkasy týraly aıtpas buryn biz qylmys týraly shyndyqty bi­lýi­miz kerek. О́kinishke qaraı, bul problemany sheshýge degen talpynysymyz osy kúnge deıin medı­sınalyq tilmen aıtqanda, jal­ǵan «dıagnozǵa» negizdelip kelgen.

Beısenbi, 6 jeltoqsan 2012 7:41

Prokýratýra organdarynda qyzmetkerlerdi kezekten tys attestattaýdan ótkizý sharasy ta­lapqa saı júrgizilip keledi. Bul baǵytta olardyń qalaı ótip jat­qandyǵyn emes, attestattaýdan ne kútetinimizdi aıtqan mańyzdy. Al bul prokýratýrada atqarylyp jatqan qyzmetke tikeleı baılanysty. Sondyqtan da attestat­taý­dyń mańyzy atqarylǵan qyz­met pen onyń saldarynda bol­maq. Endeshe prokýratýra organ­darynyń mindetteriniń birine qyl­mystyń aldyn alý jatady desek, oǵan attestattaýdyń da ora­san áseri bolatyndyǵyn aıt­qan jón. Demek, bul oraıda atqa­rylyp jatqan is alǵa basady degen sóz. Máselen, qylmys profılaktıkasy týraly aıtpas buryn biz qylmys týraly shyndyqty bi­lýi­miz kerek. О́kinishke qaraı, bul problemany sheshýge degen talpynysymyz osy kúnge deıin medı­sınalyq tilmen aıtqanda, jal­ǵan «dıagnozǵa» negizdelip kelgen.

Al profılaktıka grektiń «prophylaktikos», ıaǵnı saqtan­dy­rý sózinen shyqqan, ol áý basta aýrý­dyń aldyn alýǵa baǵyttal­ǵan is-qımyl degen maǵynany bil­dirgen. Quqyqtyq profılaktıka da qyl­mystyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan is-áreketti bildiredi. Sonymen qatar quqyq qorǵaý organdary qylmysqa qarsy is-qımyldyń jaq­sy jaqtaryn kór­setý úshin birneshe jyldar boıy qylmys­tardy jasyryp, shynaıy kórini­sin múlde burmalap kelgen. Al biz bolsaq, osy jalǵan má­limetterdi joıyp, profılaktıka­nyń tıimdi júıesin qurǵymyz keledi.

Bul «aýrýdyń» tarıhy tolyq zerdelenbegen, sondyqtan san jyldar boıy onyń profılak­tı­kasynyń da paıdasy shamaly bol­ǵanyna tańdanýǵa bolmaıdy. Sol sebepti, eń aldymen, qyl­mysty esepke alý jáne tirkeý salasyn tártipke keltirip, ony jasyrý tótenshe oqıǵa retinde baǵa­lanatyndaı bolýy kerek.

Qylmystyń shynaıy kórini­sine qol jetkizip, onyń túr­le­ri­niń úles salmaǵyn, qylmysty­lyq kartasyndaǵy eń problema­lyq jaǵdaılardy anyqtap alǵan­nan keıin ǵana oǵan ıtermelegen sebepter men saldarlarǵa taldaý jasaýǵa, boljamdar keltirýge, sondaı-aq tıimdi ári, eń bastysy, shynaıy oryndalatyn jalpy­mem­­lekettik jáne óńirlik baǵdar­lamalar jasap shyǵarýǵa bolady.

2011 jyldyń qańtarynan qyl­­mystyń jaı-kúıi shynaıy­lyǵyn qamtamasyz etý jáne qyl­mysty jasyrý derekterin túbe­geıli joıý boıynsha josparly jumystar bas­taldy. Qabyldan­ǵan sharalar nátıjesinde ótken jyly tirke­l­gen qylmystar sany 57 paıyzǵa artqan, atalǵan úrdis osy jyly da jalǵasyn tapty. Osylaısha, 2013 jyldyń sońyna qaraı eldegi qylmystyń shynaıy kórinisine qol jetkizý múmkin bolady dep oılaımyz. Demek, joǵa­ryda kór­se­tilgendeı, «Quqyq bu­­zý­shylyq profılaktıkasy týraly» Zań ere­jelerin oryndaý bo­ıynsha qa­byl­danyp jatqan sharalar kútil­gendeı oń nátıje bermeı tur.

Onyń sebebi, prokýrorlar kóp­­tegen zań buzýshylyqtardy anyq­tady. Mysaly, Almaty qa­la­sy­nyń ákimdigi quqyqtyq jú­ıeniń tıimdiligi máseleleri jó­nindegi Prezıdent Jarlyǵynyń talaptaryn buzyp, profılaktıka boıynsha óńirlik baǵdarlamany múlde qabyldamaǵan, al qabyl­daý mer­zimi 2010 jyldyń 30 jeltoq­sa­nyna deıin edi. Oǵan tek Bas pro­kýratýranyń mamyr aıyn­da­ǵy tekserýinen soń qol qoıylǵan.

Atalǵan baǵdarlamalardyń or­yndalýy da syn kótermeıdi. Basqa memlekettik baǵdarlama­larda kózdelgen is-sharalardyń josparlanǵan tarmaqtary jappaı qaıtalanady, ne bolmasa laýazymdy tulǵalardyń aǵymdaǵy jumysy bolyp tabylady.

Tipti profılaktıka máselesin qadaǵalaýdy sany atqaratyn adamdarǵa tapsyrý oryn alǵan. Al Qostanaı oblysynda salalyq baǵdarlamalardy iske asyrýǵa bólingen bıýdjet qarajatyn ur­laý derekteri anyqtalyp otyr. Aqsha qarajatyn tıimsiz paıdalaný Qyzylorda oblysynda da tir­kelgen. Almaty qalasynda ju­myspen qamtylýǵa muqtaj emes adamdardy bıýdjet qarajaty ese­binen júrgizýshiler kýrstarynda oqytý syzbasy anyqtal­dy. Munda «V» sanaty boıynsha júrgizýshi kýrsynan ótken adam­dardyń 70 paıyzy áıelder, son­daı-aq olardyń basym bóligi joǵary bilimdi.

Damyǵan memleketterde qyl­mystyń krımınologııalyq aspek­tileri udaıy jáne jan-jaqty zerdelenedi. Sonymen qatar, mem­­­­leket tarapynan qarjylan­dy­rylmaǵan profılaktıkanyń tıim­diligi joq ekeni belgili. О́ıtkeni, biz aldyn alaıyn dep otyrǵan qylmystyń túrine qaraı profılaktıka da san túrli bolýy tıis ekenin umytpaýymyz kerek. Mysaly, ózine belgili bir paıyzy tólenetinin bilgen jaǵdaıda, adamnyń qylmys týraly habarlaýyn qarjy qylmystaryn profılaktıkalaý quraly retinde paıdalanýǵa bolady. Al urlyq, tonaý jáne basqa da qylmys­tar­dyń profılaktıkalyq quraly retinde konserj jumysyn jat­qyzýǵa bolady.

Osy aıtylǵan jaǵdaılar eli­mizdegi profılaktıkalyq sıpat­taǵy sharalardyń qylmys deń­ge­ıi men jaı-kúıine áseri jetki­liksiz ekenin aıǵaqtaıdy.

Demek, quqyq qorǵaý organdary óz fýnksııalary sheńberinde qylmysty týyndatatyn áleýmet­tik damýdyń barlyq kemshilikteri men qaıshylyqtaryna yqpal ete almaıtynyn eskerý qajet. Zert­teýshilerdiń pikiri boıynsha qu­qyq qorǵaý organdary qylmysqa áser etetin 200-250 faktordyń 30-40-y ǵana naqty yqpal ete alady. Sondyqtan barlyq quqyq bu­zýshylyq sýbektileriniń óz­­ara, sondaı-aq júıe ishindegi qyz­me­tin úılestirý qajet, bul qa­byl­­danyp jatqan profılak­tı­ka­lyq sharalardyń tıimdiligine jo­ǵary deńgeıde yqpal eteri sózsiz.

Nurmahanbet ISAEV,

Qazaqstan Respýblıkasy

Bas Prokýrorynyń orynbasary.