Saqshylar, sot jáne derek

Juma, 6 sáýir 2012 7:54

Resmı málimetter boıynsha, 2011 jyl­dyń 16 jeltoqsanynda Jańaózen qa­la­synyń «Yntymaq» alańynda Qazaq­stan­nyń 20 jyldyq táýelsizdigin toılaý kezin­de, jergilikti ýaqyt boıynsha saǵat shamamen 11:30-da jappaı tártipsizdik bastalyp ketti. Kólikter aýdarylyp, órtelip, araǵa túsken tártip saqshylaryna búlikshiler lap qoıdy.

Juma, 6 sáýir 2012 7:54

Resmı málimetter boıynsha, 2011 jyl­dyń 16 jeltoqsanynda Jańaózen qa­la­synyń «Yntymaq» alańynda Qazaq­stan­nyń 20 jyldyq táýelsizdigin toılaý kezin­de, jergilikti ýaqyt boıynsha saǵat shamamen 11:30-da jappaı tártipsizdik bastalyp ketti. Kólikter aýdarylyp, órtelip, araǵa túsken tártip saqshylaryna búlikshiler lap qoıdy.

Artynan olar qalalyq ákimdikti basyp alyp, ony jaǵyp jiberdi. Sonymen qatar, «О́zenmunaıgaz» AQ keńsesi de órteldi. Bas prokýratýranyń málimetine qaraǵanda, arasynda jeke qurylystar da bar, bar­lyǵy 46 ǵımarat búlingen. Shabýyldaýshylar órt sóndirý kólikterine jol bermegen kórinedi.

Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev 2011 jyldyń 17 jeltoqsanyn­daǵy Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysynda polıseıler ózderiniń qyzmettik mindet­terin adal atqarǵanyn jáne zań aıasynda áreket etkenin atap ótti. Prezıdent, sonymen qatar, jappaı tártipsizdikke qatysý­shy­lar qarýdy tartyp alý maqsatynda polısııaǵa shabýyl jasaǵanyn aıtty. Buǵan qosa Memleket basshysy tynyshtyq pen qaýipsizdikti buzýshylar zań boıynsha qatań jazadan qutylmaıtynyn da eskertti.

Qazaqstandyq polısııa áreketi halyq­aralyq uıymdar nazarynan da tys qalma­dy. 2011 jyldyń 17 jeltoqsanynda «Hıý­man Raıts Votch» halyqaralyq quqyq qor­ǵaý uıymy Jańaózen qalasyndaǵy tártipti ornyqtyrýda Qazaqstan quqyq qorǵaý organdaryn adam quqyn saqtaýǵa shaqyrdy. EQYU tóraǵasy, Lıtvanyń syrtqy ister mınıstri Aýdronıýs Adjýbalıs Jańaózen­degi oqıǵaǵa alańdaýshylyq bildirdi. Ishki saıa­sat boıynsha Eýroodaqtyń joǵarǵy ókili Ketrın Eshton ýaıymdaýshylyq tanytty. Eýroparlamenttiń 47 depýtaty Jańaózen oqıǵasy boıynsha ashyq ta naqty tergeý júrgizýdi talap etip hat joldady.

Elimizdiń Ishki ister mınıstri 16 jeltoqsanda Jańaózen qalasynda jappaı tártipsizdik kezinde atýǵa kim buıryq berdi degen saýalǵa eshkim de ondaı buıryqty bermegenin aıtyp jaýap qaıtardy. Buǵan qosa osy vedomstvo basshysy eger qajet­tilik týyndasa biz de qarý qoldanatyn bolamyz, biz áýeli topty tynyshtandyrýǵa múmkindik beretin tásildi qoldanamyz, eger olar polıseılerdi óltiretin bolsa, keshirińizder, biz qarý qoldanamyz, dedi.

2011 jyldyń 27 jeltoqsanynda Bas prokýratýra polısııanyń qarý qoldanǵany saldarynan adam ólimi deregi boıynsha QK 308-baby, 4-bóliginiń «b» tarmaǵy boıynsha qylmystyq is qozǵalǵanyn habarlady.

2012 jyldyń 25 qańtarynda Qazaq­stannyń buqaralyq aqparat quraldary habarlaǵandaı, Jańaózen polısııasy óz­deriniń tergeýge alynǵan áriptesterin qol­daǵandaryn jetkizdi. Olar eger qamaýǵa alynǵan polıseıler sottalatyn bolsa, onda qaıtalanǵan mundaı aksııalarda polı­sııanyń qalany qorǵaýǵa eshqandaı yntasy bolmaıtyndyǵyn, óıtkeni báriniń otbasy, bala-shaǵasy bar ekendigin, sondyqtan esh­kim de temir torǵa qamalǵysy kel­meıtinin bildirdi.

4 aqpanda IIM bes qyzmetkerge Bas prokýratýra Jańaózendegi jappaı tártip­sizdik kezinde ókilettilikterin asyra qol­danǵandary úshin qylmystyq is qozǵa­ǵa­nyn habarlady. Qazirgi ýaqytta olar úı qamaýynda otyr. Polıseıler qańtardyń 20-synda ustalyp, odan soń sottyń sanksııasymen úı qamaǵyna almastyrylǵan.

15 naýryzda Jańaózen qalasynyń polısııasy atyna ósh alý maqsatynda jazyl­ǵan hat túskeni belgili boldy. Onda Mań­ǵystaý oblystyq IID habarlaǵandaı, eger olar aıyptaýshylar jaǵynda sotqa qaty­satyn bolsa ózderine de, otbasylaryna qater keletini aıtylǵan. Atalǵan osy derek Mańǵystaý oblysynyń IID aryz jáne aqparat esep kitabyna tirkelgen. Mundaı hatty taratqan degen kúdikpen 2011 jyly 16 jeltoqsanda tutqynǵa alynǵan mu­naıshynyń zaıyby T.Erǵazeva ustalǵan.

Polısııa óz mindetin atqaryp, beıbit halyqty, ákimshilik ǵımaratty qorǵady. Olarda basqa tańdaý bolǵan joq. Tártip saq­shylary óshikken toptyń jolyn bógeý­ge tıis edi. Onyń ústine jelide kórse­til­gen beınerolıkterde búlikshiler atys qarýymen ja­raqtanǵany anyq baıqalady. Bul atys bir­jaqty júrgizildi degendi joq­qa shyǵarady.

2011 jyly polısııaǵa úlken qysym jasaldy. Tipti olarǵa qarsy ashyq qarsy­lyq jarııalandy: 2011 jyly beıbit tur­ǵyn­dardyń ómirin qorǵaǵan 15 tártip saq­shysy qaza tapty. Jańaózen qala­synda ashyn­ǵan top polısııanyń qarsylyǵyna qarama­dy. Olardyń biri aıaýsyz soqqyǵa jyǵyldy.

Ashý alda, aqyl artta degendeı, ashýǵa boı aldyrǵan top quqyq qorǵaý qyz­met­kerlerine úlken qysym jasady. О́ıtkeni, polıseıler qarýsyz turǵan. Jańaózen qala­synyń QIIB bastyǵynyń orynbasary aýyr soqqy alyp, es-tússiz aýrýhana tústi. Al óziniń joldasyn bireý o dúnıege attan­dyrý­dyń az-aq aldynda qalsa, ol ne ister edi?

Jańaózen qalasyndaǵy tártipsizdikter saldarynan 16 adam qaıtys boldy. Degenmen, Bas pro­kýratýranyń málimeti boıynsha, olardyń keıbireýleriniń ólimi quqyq­tyq tártipti qorǵaý organdarynyń áreket­terimen baılanysty emes. Máselen, qaza tapqan lıseı oqytýshysy Atabergen Dúı­sekenovtiń ákesi óziniń uly tárbıe­lený­shilerin mere­kelik sharalarǵa alyp shyq­qany úshin bu­zaqylar óltirgenin habar­laǵan. Al máıiti «Sýlpak» dúkeninde ta­byl­ǵan Nurlan Mu­nalbaevtyń óliminiń sebebi joǵary tem­peratýranyń áseri eken.

Osylaısha, tergeýmen adamdardyń qaza bolýynyń árbir faktisi boıynsha, onyń ishinde qylmystyń jolyn kesýge qajetti sharalardyń sheginen shyǵa otyryp ta­bel­dik qarý qoldanǵan polısııa qyzmet­kerleri áreketteriniń zańsyzdyǵy týraly habarlar boıynsha da derekter anyqtalyp, quqyq­tyq baǵa berilgen. Bul oraıda Bas prokýratýra 2011 jyldyń 27 jeltoq­sanynda polısııa qyzmetkerleriniń qarý­dy adamdarǵa qaraı atý nátıjesinde ólim­ge soqtyrý deregi boıynsha Qylmystyq Kodekstiń 308-baby 4-bóliginiń «b» tar­maǵymen qylmystyq is qozǵaǵan. Shy­naıy­lyqty qamtamasyz etý maqsatynda osy is arnaıy prokýrordyń basshyly­ǵyn­daǵy toppen tergelýde. Qazirgi ýaqytta is boıynsha birqatar qajetti sot saraptamalary taǵa­ıyndaldy. Onyń jumysyna Mańǵystaý oblysy ardagerler keńesiniń tóraǵasy О́mirzaq Ozǵanbaevtyń basqarýy­men qo­ǵamdyq komıssııa tartyldy. Komıssııa múshe­leriniń qalalyq múrdehanaǵa, ýaqyt­sha ustaý abaqtysyna barýy jáne qyl­mystyq is boıynsha ustalǵan tul­ǵalarmen kezdesýi qamtamasyz etildi.

Qala turǵyndaryn zańsyz ustaýǵa jáne olarǵa tyıym salynǵan tergeý ádisterin qoldanýǵa qatysty shaǵymdardy qaraý maqsatynda bólek komıssııa quryldy. Onyń quramyna prokýratýra jáne basqa quqyq qorǵaý organdary qyzmetker­leri­men qatar eńbek ardagerleri, qalanyń aqsaqaldary, úkimettik emes uıymdardyń músheleri, sondaı-aq jappaı tártipsizdik kezinde jáne odan keıin ustalǵan adam­dardyń týystary endi.

Komıssııa múshelerine qamaýǵa alyn­ǵandardyń jáne ákimshilik tártippen us­tal­ǵandardyń tizimderi usynyldy, olarmen ýaqytsha ustaý abaqtysyna, ákimshilik qamaýǵa alynǵandarǵa arnalǵan kabyl­da­ǵyshqa barý júzege asyryldy. Sóıtip, komıssııa músheleri ustalǵandarmen áńgime­lesti, olardy ustaý jaǵdaıyn jeke ózderi kórip, densaýlyqtary durys ekendigine kóz jetkizdi. Sondaı-aq, komıssııa músheleri qalalyq IIB-nyń sharýashylyq aýlasyn, garajdaryn jáne qalalyq aýrýhananyń jertólesi men múrdehanasyn qarap shyq­ty. Bul shara komıssııa múshelerine adamdardy zańsyz ustaý, olardy qorlaý jáne óltirý týraly qaýesetterdiń negizsizdigine kóz jetkizýleri úshin qajet boldy.

Jańaózen oqıǵasyna deıin Taraz qala­syndaǵy tragedııa eldi dúr silkindirgeni belgili. Onda jankeshti-terrorshy 7 adam­nyń ómirin qıdy, arasynda 5 quqyq qorǵaý qyzmetkeri boldy. Demek, polısııanyń saqtanýy tegin emes, óıtkeni joǵary­daǵy­daı jankeshti-lańkestiń jappaı tártip­sizdikti týdyrǵandardyń arasynda júrýi ábden múmkin ǵoı.

Eger polısııa búlinshiliktiń aldyn almaǵanda, Jańaózen qırap, talan-tarajǵa túser edi. Sondyqtan da qalaǵa kirgizilgen polısııalyq kúsheıtý jáne engizilgen ko­mendanttyq saǵat óziniń tıimdiligin kórsetti.

Polısııanyń basty maqsaty qoǵamdyq tártipti qorǵaý bolyp tabylady. Eger olardy sottaıtyn bolsa, onda qazaq­stan­dyq polıseılerde rasynda qoǵamdyq tynyshtyqty saqtaý qajet pe edi degen kúdik paıda bolady.

Demek, polıseılerge qarsy jaǵymsyz pikirlerdi qalyptastyryp jatqan oppo­zısııalyq basylymdar, polısııanyń shekten shyqqandyǵy týraly aryzdardyń kóbi dáleldenbedi. Jańaózen qalasynyń komendanty A.Qabylov jurtshylyqtan kimde-kim polısııanyń zań buzýshylyǵy týraly bilse, ózine tikeleı habarlasýyn surady. Oǵan biraq eshkim de mundaı aryzdarmen kelgen joq. Aqyr aıaǵynda Bas prokýratýra da polıseılerdiń atyna túsken qorlaý, zorlaý, qınaý týraly aryzdardyń dálel­den­begenin, aıǵaqtyń bolmaǵanyn habarlady.

Bas prokýratýra ótken jyldyń 16 jeltoqsanynda eli­miz­diń Jańaózen qala­synda oryn alǵan oqıǵaǵa baılanysty tergeý áli jalǵasýda ekenin habarlady. Ter­geý barysynda oryn alǵan oqıǵalar­dyń sebepteri men jaǵdaılaryn anyqtaý úshin túpkilikti sharalar qabyl­dan­ǵan. Sonyń biri retinde anyqtalǵany, tártip­sizdik kezinde atys qarýynan 12 adam qaza taýyp, 2 adamnyń ólimi alǵan dene jara­qaty saldarynan, 1 adam «Sýlpak» saýda úıin tonaý kezinde alǵan kúıikten kóz jumsa, al taǵy 1 adamnyń bytyramen ja­ra­qattanyp mert bolýy jappaı tártipsiz­diktermen baılanysty emes ekendigi aıtyldy.

Jalpy tergeý barysynda 2 277 kýániń aıǵaqtary qaralyp, 200-den astam túrli sot saraptamalary júrgizilgen. Qosymsha kýálerdi, ıaǵnı oqıǵalardy kórgen adamdardy anyqtaý úshin qalanyń ortalyq alańy aımaǵyndaǵy úılerdi jeke-jeke aralaý júrgizilip, nátıjesi boıynsha 1 128 adamnan jaýap alynǵan. Sóıtip, joǵary­daǵy oryn alǵan oqıǵalardyń tizbesin qalyptastyrý maqsatynda kýáler aıǵaǵy, beınetúsirilimder men basqa materıal­dar­dyń negizinde jappaı tártipsizdikter qatysýshylary men polısııa qyzmetker­leriniń jınaqtalý jáne júrip-turý oryn­darynyń syzbalary daıyndalǵan.

Osy kýálerdiń aıǵaqtarymen rastalǵan beınetúsirilimder tártipsizdikterdiń uıym­dastyrýshylary men belsendi qatysýshy­laryn anyqtaýǵa múmkindik bergen. Sonyń arqasynda 7 uıymdastyrýshy men tártip­sizdik pen tonaýǵa qatysqandardyń 36 belsendi múshesi anyqtalyp, qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan, olardyń 29-y qamaýda, qalǵan 14-ine eshqaıda ketpeý týraly bultarpaý sharasy qoldanylǵan.

Halyqaralyq tájirıbege saı kóptegen damyǵan demokratııalyq elderde sottarda sýretke, beıne, daýys jazýǵa tyıym sa­lyn­ǵan. Jáne mundaı sheshim shynaıy aq­paratqa qol jetkizýde azamattyń quqyn buzǵan bolyp tabylmaıdy. Mundaı táji­rıbe Ulybrıtanııa, AQSh, Avstrııa, Italııa, Fransııa, Túrkııa, Polsha jáne t.b. elderde barshylyq.

Vengrııada 1998 jyly shyqqan «Qyl­mystyq prosessýaldyq zańyna» sáıkes sot talqylaýy qashanda ashyq júrgiziledi. Sot alqasynyń tóraǵasy is júrgizý qaǵıda­laryna sáıkes sottyń qaýipsizdigi men onyń mártebesin qamtamasyz etý maqsatynda qa­tysýshylardyń sanyn retteı alady.

Sonymen qatar, sot talqylaýy barysynda tyńdaýshy retinde 14 jasqa tolma­ǵandar qatystyrylmaıdy jáne 18 jasqa tolǵandardyń sotqa qatysý-qatyspaýyn sot tóraǵasy ózi sheshedi.

Sot óz quzyreti sheginde nemese pro­kýrordyń, aıypkerdiń, jábirlený­shiniń, son­daı-aq kýágerdiń ótinishimen buqarany sot barysynan tolyqtaı nemese onyń belgili bir bóliginen sot sheshimimen shet­tetedi. Bul jabyq sot barysynyń sebep­teri etıkalyq sebep, proseske qatysý­shynyń kámeletke tolmaýy, kýáger men basqa da qatysýshy­lardy qorǵaý men qupııalyqtyń saqtalýy bolyp tabylady. Bir aıta keterligi, qoǵam­dyq ómirde mańy­zy zor Jańaózen oqıǵasyna uqsas jaǵ­daılar Majarstannyń jańa tarıhynda áli tirkelmegen kórinedi.

Fransııada buqaralyq aqparat qural­darynyń sot oryndarymen zańdylyq túrinde eshqandaı yqpaldasý tártibi joq. Sondaı-aq onda BAQ árqashanda táýelsiz jáne óz oı-pikirlerin tıisti baǵyttar boıynsha ǵana jetkizedi. Atalǵan oı-pikirler sot talqylaýyna eshqandaı yqpal etpeıdi, olar tek qaralatyn máseleni qoǵamnyń nazaryna jetkizýdi ustanady.

AQSh-ta federaldyq sottardaǵy qyl­mystyq is boıynsha sot tóreligin kórsetý nemese sýretke túsirýge tyıym salynǵan. Sondaı-aq, AQSh-tyń aımaqtyq sottarynda da, meıli azamattyq nemese qylmystyq is bolsyn, sot tóreligin jazýǵa da, kórsetýge de bolmaıdy.

Onda Ulybrıtanııadaǵy sekildi azamat­tyq is boıynsha ǵana beıne jazýdy júr­gizýge arnalǵan qanatqaqty joba júzege asqan. BAQ-qa zaldaǵy kameraǵa qarsylyq tanytýǵa tolyqtaı quqy bar sot otyry­syndaǵy qos taraptyń kelisimi arqyly sýdıa­nyń jeke qaraýy boıynsha ǵana ruq­sat etiledi. BAQ-qa ruqsat berýdiń mundaı tártibi Italııada da bar. Sondaı-aq, Avstrııada sot zalyna múddeli jandardyń bári jiberiledi, biraq sot tóreligi kezinde beıne, daýys jazýǵa, sýretke túsirýge jol berilmeıdi. Mundaı amal Túrkııa men Qytaıda jáne Bolgarııada da bar.

Endeshe halyqaralyq tájirıbelerdi saralaı kelgende aıtarymyz, sýretke túsirý, beıne, daýys jazý sotqa qysym kórsetý múmkindigin joıady. Al Jańaózendegi sot prosesinde sýretke túsirý, daýys, beıne jazýǵa tyıym salý sot tarapynan durys qabyldanǵan sheshim jáne isti ashyq, jan-jaqty, shynaıy qaraý turǵysyna saı keledi. Sottyń qabyldaǵan sheshimi tek bizdiń qylmysty-prosessýaldyq zańymyz­ǵa ǵana emes, sondaı-aq demokratııalyq elderdiń tájirıbesinde qoldanylatyn ha­lyqaralyq-quqyqtyq normalar talaptaryna túgeldeı saı keletinine joǵarydaǵy mysaldar aıǵaq bola alady.

Aqparat kózderiniń derekteri negizinde daıyndaldy.