San qyrly qalamger

Senbi, 19 mamyr 2012 8:11

(Qurvan Tohtámov týraly tolǵanys)

О́tken ǵasyrdyń 60-jyldary uıǵyr mádenıetiniń jańalanyp órleýi kezeńi bolyp sanalady. Bulaı aıtýymyzdyń ózindik sebep­teri de joq emes. Eń áýelgi eldi eleń etkizerlik qoǵamdyq-saıası ózgeristerdi týdyrǵan Hrýshev zamanyn atap ótken durys. Jeke basqa tabyný synǵa alynyp, jylymyq kele bastaǵan kez edi. Keńes­tik júıeniń qateleri birtindep qalpyna keltirile bastaǵan bolatyn. Mine, osy tusta mádenıetke de, ádebıetke de ózgerister ene bastady. 1957 jylǵy «Kommýnızm týy» gazetiniń jaryq kórýi úlken oqıǵa boldy.

Senbi, 19 mamyr 2012 8:11

(Qurvan Tohtámov týraly tolǵanys)

О́tken ǵasyrdyń 60-jyldary uıǵyr mádenıetiniń jańalanyp órleýi kezeńi bolyp sanalady. Bulaı aıtýymyzdyń ózindik sebep­teri de joq emes. Eń áýelgi eldi eleń etkizerlik qoǵamdyq-saıası ózgeristerdi týdyrǵan Hrýshev zamanyn atap ótken durys. Jeke basqa tabyný synǵa alynyp, jylymyq kele bastaǵan kez edi. Keńes­tik júıeniń qateleri birtindep qalpyna keltirile bastaǵan bolatyn. Mine, osy tusta mádenıetke de, ádebıetke de ózgerister ene bastady. 1957 jylǵy «Kommýnızm týy» gazetiniń jaryq kórýi úlken oqıǵa boldy. Qazaq radıosy janynan uıǵyr tilinde habarlar taratyla bastady. Qoldanbaly ádebıet jáne oqýlyqtar basyp shyǵaratyn uıǵyr tilindegi baspalar iske qosyldy. Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýty janynan uıǵyr bólimi ashylyp, ony bitirgen jas mamandar ár salada qyzmet ete bastady.

Erekshe qadap aıtatyn máse­leniń biri – otandyq bir top ǵa­lymdar, ádebıetshiler, kórkem­óner­­pazdar shyqty. Shyǵarma-shylyq, ǵylymı izdený sapasy kóterildi. Bul jaıt ómirge jańa lep ákelip, damýdy tezdetti, osyn­­­daı qaýyrt órleýdiń yqpa­lynda árbir adam óz isinde bel­sendilik tanytty.

Orta Azııa ýnıversıtetiniń (SAGÝ) uıǵyr bólimin bitirgen jas maman Qurvan Tohtámov sol jyldary qoǵam esigin ashyp, ómir muhıtyna aralasty. Ol alǵa­shyn­da «Kommýnızm týǵı» gaze­tiniń ádebıet bóliminde istedi. Onan soń bir-eki jyldaı Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıka ıns­tıtýtynyń uıǵyr bóliminde us­tazdyq etti.

60-jyldardan bastap, uıǵyr ádebıetin ǵylymı-zertteý ju­mys­tary qolǵa alyndy. Osyǵan oraı ádebıettanýshy ǵalymdarǵa degen suranys ósti. Sol jyldary uıǵyr jastarynan alǵashqy as­pı­­­rantýraǵa qabyldaý kezinde Qurvan birinshi bolyp oqýǵa tús­ti. Sodan ómiriniń sońyna deıin Qazaqstan Ǵylym akade­­mııa­sy­nyń uıǵyr ádebıettaný bólimin­de ǵylymmen aınalysty.

Q.Tohtámov Qazaqstan uıǵyr ádebıetiniń kóshbasylarynyń bi­ri ǵana emes, ol proza janrynyń damýyna, ósýine zor eńbek si­ńir­gen jazýshy. Onyń jazýshy­lyq talanty ár jyldary jaryq kór­gen «Qarapaıym adamdar», «Aıaýlylar» hıkaıattar jınaǵy, «Kún shyǵyp keledi», «Baıqamaı bas­tym tikendi» hıkaıattarynda, «О́mirge mahabbat» kitaptarynda jan-jaqty jarqyraı kórinip edi. Bul shyǵarmalar óz kezinde qyzý oqylyp, áserli bolǵanyna ózim kýálik bere alamyn. Qurvanmen birge bolǵan oqyrmandarmen kezdesýlerde, qoıylǵan suraý, aı­tylǵan jaýaptardan anyq baıqa­latyn. Oǵan jer-jerdegi oqyr­mandary toqtaýsyz hat joldap jatatyn. Ár jańa kitaby basyl­ǵan saıyn qalamgerlerdiń pikir­leri úzdiksiz baspa betinde shy­ǵyp otyratyn. Biz onyń jazýshy retinde úlken bedelge ıe ekenin sezetinbiz. Jasampazdyqta óziniń qalyptasqan qoltańbasy aıqyn bilinetin. О́z zamanynyń talantty qalamgeri ekeni daýsyz edi.

Qurvannyń ádebıetshi bolyp qalyptasýyna – onyń bala kezi­nen eńbek adamdary arasynda shyńdalyp ósip, erjetkeni sebep boldy. Baı tájirıbeniń, jınaq­talǵan bilimniń paıdasy tıdi. ­Soǵys jyldarynda jeńiske jetý jolynda bar aýyrtpalyq eldegi bala-shaǵa, kári-qurtańdardyń moınyna tústi. Olardyń eńbek tirshiligi soǵys maıdanynan bir de bir kem bolǵan joq. Qabyr­ǵa­sy qatpaǵan Qurvanǵa sol jyl­dardyń azaby jeńil soqpady. Úlkendermen aralasa júrip, ju­mys isteý, kórip-bilýi onyń ómir­­ge kózqarasynyń qalypta­sýy­na, eseıip, erjetýine óz áse­rin jasady. Sondyqtan da onyń óz qur­das­tary qatarynda oıy – tereń, jumysy – ornyqty boldy.

Jazýshylardy ózine tartatyn kóteretin taqyryby, aıtar máse­lesi desek, Q.Tohtámov aýyl ómi­rine, ásirese, Otan soǵysy jyl­daryndaǵy sap eńbek adamdary ómirin basty taqyryp etip qalam tartty. Ult ádebıetinde soǵys jyldarynyń sıpaty birshama ashyldy desek, osy joldyń basynda Q.Tohtámov sekildi jazýshylar turdy. Ár shyǵarmasynda sol dáýirdiń ashy shyndyǵy, beı­netti terdiń ıisi shyǵyp turatyn. Balalyq dáýirindegi esten ketpes kúnderdiń estelik­teri, tartqan beınet, tógilgen jas, azaby men mehnaty mol shermende jyl­dardyń shejiresin kórkem beı­neleýshi edi. Sondyq­tan da onyń eńbekterinde el men jer, ezilgen eńbekshi, erlikke bara-bar kúnder kestelenýi tabıǵı nárse deýge bolady. Shyǵarma­larynyń «táni de, jany da» sol kúrdeli ke­zeńniń jyry bolýy zańdy edi. Q.Tohtámovtiń birsy­pyra áńgime-hıkaıattarynda jáne «Jaǵıstaı­lyqtar» romanynda bul taqyryp tamasha jazylyp, shyrqaý shy­ńyna jetkizilgen. Aýyl­daǵy qyz-kelinshekterdiń aıaz­dan qatyp qalǵan dıirmendi muzdan arshyp, sýyn aǵyzyp, jan bitirip iske qosýyn ol shynaıy sýretteıdi. Bir epızodynda: «Sol bolattaı berik, erik-jigeri myq­ty áıelder surapyl soǵys jyldary qysta qatyp qalǵan dıirmen tasyn ǵana emes, tarıhtyń teger­shigin aınal­dyrǵan edi» dep, ótkir oı, tereń mazmunmen ro­man­nyń núktesin qoıyp edi.

Osylaı jarqyn obraz, ómir esteligin aıtyp otyryp, tyldaǵy názik jandy analardyń azapty sátterine bas ıgizip, janqııarlyq rýhyna qurmet sezimin oıatady. Bir aıta ketetin nárse, jazýshy qalamynda áıel-analar obrazy barynsha ashyla túsedi. Budan ózge de balalyq shaǵynyń esten ketpes kezderi az emes. Ákesi soǵysta qaza bolǵan bolashaq jazýshy el-jurtqa kelgen qaıǵy-qasiret, tizeni dirildetken qıyn­dyq­tyń aldynda álsiremegen, qaı­sar, qaıratty, tabandy áıel­derdiń taǵdyryn sýretteıdi. Sondaı analardyń biri – óz anasy. Ol eńbekshildik pen júrek­tiliktiń ónegesi ǵana bolyp qal­mastan, meıir-mahabbattyń da, súıispenshiliktiń de sarqylmas kózi bolǵan.

Jarqyn obraz, shynaıy kishi­peıildik Q.Tohtámov eńbekterin­de basty obraz bolyp qalamǵa ilinedi, naqty tirshiliktiń jandy kórinisine aınalady. Qalamger kóńildiń keńdigin, peıildiń ashyq­tyǵyn kórkem sýretteıdi. Jan álemdi tolqytyp, kózińe jas ákeletin áserli jerleri óte kóp. «Jaǵıstaılyqtar» romanynda ja­zýshy qalamyna tán erek­she­lik­teri jan-jaqty qamtylyp, uıǵyr ultynyń ómirin, tynys-tirshi­li­gin beınelep, shyndyqqa barynsha jaqyndata túsedi. Bizge bel­gili bolǵandaı, osy zamanǵy uı­ǵyr ádebıetinde soǵys taqy­­rybyn arqaý etken birneshe eńbek bar. Al, atalǵan roman solardyń qataryndaǵy shoqtyǵy bıik shy­ǵarma. Bul kitap uzaq jylǵy izdený, eńbektenýdiń ǵana jemisi emes, ol – oıǵa erik berilip, qolǵa jumys jasatqan, kózmaıyn ta­ýysqan týyndy. «Jaǵıstaılyq­tar» alǵashynda hıkaıat bolyp jazylyp, oǵan «Tań atyp keledi» degen kólemdi bólim qosylyp, keıin birlestirip, tolyqtyryp romanǵa aınalǵan, kóp jylǵy jumystan jaryqqa shyqqan kór­kem shyǵarma!

Atalǵan romandy oqyǵan adam­nyń kóz aldynan soǵys jyl­­daryndaǵy uıǵyr aýylynyń beınesi, atqa miner er-azamatta­rynan aıyrylǵan qamkóńil ha­lyq sýretteledi. Avtor, qaıǵyny qaıratqa, náziktikti berilmes be­kemdikke aınaldyrǵan analardy madaqtaıdy, maqtan etedi. Olar­dyń is-áreketteri arqyly senimge qanat bitiredi. Shyǵarmadaǵy Jemıl qart, Danıhan, Adalát, hýrııat qarapaıym aýyl adamdary bola tura, jigeri myǵym, erki bolattan qatty ekenine kóz jet­kizesiz. Jazýshy olardyń taısalmas tabandylyǵyn, turaqty­ly­ǵyn, rýhanı baılyǵyn kórsetý arqyly, oıdan shyqpas keıipker­lerdi somdaıdy.

Qart dıhan Jemıl ata bas­tyq, al ózge qystaqta qalǵan qyz-kelinshekter atyz basynda, toǵan­nyń qasynda aýyr qara jumysqa jegilip, eńbek etedi. Kóp jyl boıy bos jatqan jerdi ıgerip, mol ónim alady. Sóıtip, ózde­riniń janqııarlyq eńbekterimen jeńis kúnin jaqyndata túsedi. Bastaryna qandaı aýyrtpalyq tónse de tek alǵa umtylady. Kú­shine kúsh qosyp, shydam­dylyq kórsetti. Shuǵylaly bir kúnniń bolaryna sendi. Shyǵar­ma­­daǵy sý­rettelgen qoǵam, ómir, keıip­ker­ler taǵdyry shyndyqpen jym­dasyp jatqany qandaı ǵanıbet. Sol dáýirdiń adamdary, oqıǵalary artyq ásireleýsiz áde­mi ádiptelgen. Jazýshy syrt­­qy álemdi ǵana jaza bermeı, ár ke­ıipkerdiń ishki jan-dúnıesine barynsha úńilip, nıetterin, kóńil aýanyn, dúnıe-tanymynyń ósýin dóp basyp tereńge boılaıdy. Psıhologııalyq minez, psıholo­gııa­lyq qııal álemin óz deńgeıine jetkizip, sheber úılestiredi. Jan-jaqtyly qarastyrylǵan ke­ıipkerler zaman únin, dáýir kel­betin kórsete biledi.

Romanda Adalát, Danıhan, Hevız, Húsáıin sekildi jas­tar­dyń adal mahabbaty jáne berik­tigi tutas sıýjet jemisin qurap, ómir­diń ozyq, óskeleń syn-syı­patyn pash etedi. Sonymen birge, jazýshy sheberligin bildi­retin shyǵar­madaǵy bir erek­shelik – qarym-qatynastar, túıt­kilder, oqı­ǵa­lar, ulttyq erek­shelik, salt-dás­túr shynaıy sý­retteledi. Ulttyq rýhpen sý­ǵarylǵan, qyrmanda bıdaı sapyryp, onan shı sypyrt­qymen maıqandap jú­rip dáninen topanyn aıyra jú­rip, aıtqan ánderi muńly, yrǵaǵy qandaı deseńshi!? Álgi sher kó­kirek, jarty kóńil áıelderdiń kózderi jasaýrap otyryp aıtqan áńgime­leri, ishken etken chaılary qandaı dál berilgen deseńshi!? Sondaı aýyrtpalyq arqalaı jú­rip, eń­bekke erkin aralasyp, jú­zim só­­re­lerin turǵy­zyp, gúl baqsha­la­ryn ósirgen ta­za­lyqqa, ádemi­likke qushtar­lyq­taryn da qul­pyrtady. Eńbek­súıgish uıǵyr ul­ty­nyń uıym­shyl ulaǵatyn kórsetedi.

Q.Tohtámovtyń elý jasqa tolýy qarsańynda jaryq kórgen «О́mirge mahabbat» atty kitabyna jazýshynyń ishinara eńbekteri ǵana kirgizilgen edi. Olar ǵalym­nyń ǵylymı izdenisi, zertteýdegi jumystary bolyp sanalady. Árıne, Q.Tohtámov – jazýshy tur­­­­­­ǵysynda emes, ǵalymǵa tán sıpat arqyly da ardaqtaýǵa tıis tulǵa. Onyń ocherk, pýblısıstıka janrlarynda júzege asyrǵan jumystary az emes. Osynyń bári Qurvan Tohtámov shyǵarmashyly­ǵynyń kólemin, aýqymyn anyq­taıtyn abyroıly eńbekter.

Q.Tohtámov eńbekqor, ózine talapshyl jan edi. Ol negizgi bilimi tómendeý bolsa da qyzmet isteı júrip, qajyr-qaırat kórse­tip, az ǵana ýaqytta orys jáne qazaq ádebıetiniń qaımaǵyn qal­qyp oqıtyn dárejege jetti.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, 60-jyldarda uıǵyr ádebıeti salasynda órleý kezeńi bolǵan edi. Al, búgingi tańda sol kezderden bastaý alǵan ıgi bastama Qa­zaq­stan aýmaǵynda qarqyndy túrde qaryshtap damydy. Jan-jaqty sala boıynsha jandandy. Ulttyń materıaldyq jáne rýhanı máde­nıetiniń máıegi ósti. Sol kezge deıingi baıaý jáne eskerýsiz kelgen máseleler mán ala bastady. Árıne, ózdiginen ósý bolmasy anyq, mine, osy sharýalardyń basynda ulttyń zııalysy Q.Toh­támov sekildi adamdardyń si­ńirgen eńbegi ólsheýsiz edi. Kóp jylǵy zertteýden soń, 1964 jyly «Uıǵyr keńes prozasynyń qalyptasýy jáne damýy» taqy­ry­bynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Bul tynymsyz eń­­­bektený 20-30-jyldardyń jemisi edi. Ol otyzynshy jyldardyń aıaǵynda jazyqsyz japa shekken A.Mýhámmádın, N.Israıylov, Mómún háshraev, Turdı hásánov sekildi ádebıetshilerdiń esim­de­rin qaıta tiriltip qana qoımaı, olardyń eńbekterin jaryqqa alyp shyqty. Onyń ǵylymı ju­mysynda ulttyq prozanyń basynda turǵan О́.Mýhammadın eń­bek­­teri basa saralandy.

Q.Tohtámov ǵylymmen, nemese ádebıetpen ǵana shektelip qal­­maı, jazýshy ári ǵalym re­tinde qoǵamdyq ómirge dendep aralasty. Ár jyly ótkizilip tu­ratyn jyl qorytyndysynda, ásirese, prozalyq janr boıynsha syn-pikirlerin bildirip júrdi. Talqy-jıyndarynda jasaǵan tal­daý­la­ry jalpynyń kóńilinen shyǵyp, shyndyqtyń betin ashyp otyratyn. 60-70-jyldarda áde­bıettiń san túrli janry boıynsha jańa dúnıeler jazyldy desek, onyń ósýine Q.Tohmátovtyń sy­nı-zert­teýleriniń ózindik áseri kóp boldy. Sol jyldary «Kommýnızm týy» gazeti kúndelikti shyǵyp turǵandyqtan, álgi baıandamalar sol qalpynda basylyp, oqyr­man­darǵa jetip turatyn.

Sol jyldary aı saıyn Qa­zaqstan Jazýshylar odaǵynda ja­­ńa kitaptardy talqylaý, taldaý júrip otyratyn. Bárimiz tal­qyǵa usynylǵan kitaptary­myz­dy oqyp, shynaıy ári sypaıy pikir­lerdi ortaǵa salyp, oıymyzdy, kózqarasymyzdy jetkizip otyratynbyz.

Joǵaryda aıtylǵan jaıdan ózge, uıǵyr ádebıettaný júıesi boıynsha tikeleı zertteý, zerdeleý máselesin iske asyryp otyratyn. Ádebıet bóliminiń bastyǵy Q.Tohtámov osy istiń basynda bolyp, basshy retinde ári ǵalym­dyq bilim-biligi boıynsha eńbek etti. Osy jumystardyń jemisi retinde onyń «Uıǵyr keńes áde­bıetiniń tarıhy» atty monografııasyn, ózge de birneshe ǵy­ly­­­mı maqalalaryn atap aıtýǵa bolady.

Q.Tohtámov salmaqty, sabyrly, kishipeıil adam edi. Onyń shyraıynda ylǵı da bir keshirim suraǵan kisiniń álpeti seziletin. Artyq sózge barmaı, únsiz júr­gendi unatatyn. Keıde áldebir unatpaǵan nárselerine burq etip «qaınap» shyǵa keletin kezderi de bolatyn. Baıqaýymsha, keıbir ma­ńyzdy nárselerge salǵyrt qaraý­shylyǵy da bardaı kórinetin. Endi oılasam, onyń ózindik syry da bar sııaqty. Synǵa ushyraǵan eńbekterdi izdep taýyp qaıta qarap, durys bolsa, ony dálel­deýge tyrysatyn. Kómilip qal­ǵan, qaltarysta qalǵan ádebı muralarǵa janashyrlyq tanytyp, jaryqqa shyǵarýǵa jalyq­paıtyn. 1967 jyly «Uıǵyr ke­ńes ádebıeti tarıhynyń ocherk­teri» basylyp shyǵaryldy. Osylaısha 6-7 jyldyq eńbegimizdiń jemisi kórindi. Minekı, Q.Tohtá­mov jetekshilik etken joba ha­lyqqa usynylyp, ulaǵatty ǵa­lym, isker basshy ekenin dáleldedi.

70-jyldarǵa deıin mekteptiń ádebıet oqýlyǵy shynaıy áde­bıetshiler jaǵynan emes, áldebir mamandardyń jazylýy boıynsha oqytylyp kelgendikten, ártúrli synǵa alynýshy edi. Jańa áde­bıetshi, bilgir mamandar ósip-jetilip shyqqannan keıin, álgi ketken qatelikter túzetilip, qaıta jazyldy. Osy bir jaýapker­shilikti jumystyń basynda Q.Tohtámov júrdi. 1970 jyly ol 10-synypqa arnalǵan oqýlyqty jańa oqý jylyna deıin jazyp bitirdi.

Jazýshylar odaǵynyń tapsyrmasymen qyzmet babymen aý­dan­darǵa shyqqanda, ol eń aldymen mektep oqýshylarymen kezdesý ótkize­tin edi. Muǵalimder­den «Oqý­lyq­tyń olqy tustary bar ma?» – dep surap otyratyn. Alda-jalda usynys-tilekter bol­sa, ózgeris engizý másele­sin de umytpaıtyn.

О́kinishtisi, Q.Tohtámov aramyzdan erte ketti. Onyń sansyz armandary, san túrli ıdeıalary bolatyn. Alaıda oryndap úlgere almady. Basta aıtqanymyzdaı, ol Qazaqstandaǵy uıǵyr áde­bıetiniń qalyptasýy kezeńinde kemeldendi, tuǵyrly tulǵa bolyp qalyptasty, óziniń sońyna irgeli eńbekter qaldyrdy. Qurvan Toh­támovtyń ómirine jáne shyǵarma­shylyǵyna nazar salyp qarasaq, atap óter artyqshylyqtary bar­shylyq. Sonymen birge taǵy bir belgili jazýshy, onyń baýyry Turǵan Tohtámovtyń atyn da aýyzǵa alýǵa týra keledi. Bir anadan eki birdeı qalamgerdiń tý­ǵany jáne olardyń taǵdyrly tulǵa­larǵa aınalyp, tamyryn te­reńge salýy, teginnen tegin bolmasa kerek. Árıne, Melıkam ananyń aq súti, adal eńbeginen bóle qaraýǵa bolmaıdy. Otan soǵysy bastal­ǵan alǵashqy kún­derde soǵysqa attanǵan ákesi te­­mirshi Qasym aǵa soǵystyń otty oshaǵyna túsken betinde jaý oǵy­nan qaza bolyp, kelmeske ketti. Al, jas qalǵan Qurvan men Tur­ǵan anasynyń tárbıesinde ese­ıip, er jetti.

Sóz reti kelgende aıtý artyq bolmas, Qurvan men Turǵannyń shyǵarmashylyǵynda kózge túse­tin ortaq jaǵdaılar bar. Ári eke­ýinde de ana obrazy basa sýret­teledi. Olarǵa meılinshe oryn beriledi. Aǵasynyń eńbegin inisi onan ári jalǵap kúsh qosqandaı. Turǵan Odaq kóleminde tanymal jazýshyǵa aınalyp, ataq-dańqqa bólenedi. Onyń «Ákemniń aqyr­ǵy haty», «Eski dıirmen», «Balǵa daýysy» hıkaıattary, ári «Nazýgým» romanynda Qurvan bastaǵan joldyń jalǵasqanyn kóremiz. Bul jaqyndyq, uqsastyq múlde kezdeısoqtyq emes, onyń túp negizinde áýlettik tek jáne talantty qabilet jatqanyn kór­set­se kerek. Qaıtalap aıtar bolsaq, ananyń aq tilegi, aıalap kútýi arqalandyrsa kerek! Iá, bul qos esim olardy biletin ár júrekten oıyp oryn alǵan. О́ıtkeni, olar eńbekterin eline arnap jazdy.

Búgingi tańda jazýshy-ǵalym­nyń 80 jyldyq mereıtoıy kelip otyr. Qazaqstan – kóp ultty ha­lyq­tardyń altyn besigi. Munda týyp, munda eseıgen árbir adam úshin Otanymyz aıaýly. Rýhanı qazynamyz ortaq, baılyq barsha­ǵa tán. Qurvan Tohtámovtyń toıy – halyqtyń toıy.

Ahmetjan AShIRI, jazýshy-dramatýrg,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵyndaǵy uıǵyr ádebıeti keńesiniń tóraǵasy.