Kórkemsóz zergeri

Seısenbi, 28 tamyz 2012 7:20

XX ǵasyrdajasaǵandardyńmańdaıynyńbaǵyda, sorydabeseli. Ýaqytaǵymyndurysuqqandartolqynnyńjalynaderkezindejarmastydaeldińoıymensózinsóılep, jarqyrapkórindi. Olazkúndikpe, áldemáńgilikpe, ondasharýalarybolmady. О́ıtkeni, tirshiliktolqynytolastaýdybilmeıdi, mańynajaqyndaǵandardyózinińıiriminetartaberedi, jutaberedi. Daýylkúshtibolsa, aıǵyrjaldytolqyndarjer-kóktijutypqoıardaıbulqynyp, orasanzorkúsh-qýatpenjer-dúnıenidúrliktiredi. Zamanaekpiniadamdardyqańbaqqaaınaldyryp, ózinińdegeninekóndiredi, jolyndaǵynyńbárinózineqosypalatyntasqynǵaaınalyp, ózinejolsalady. Týlap-dóńbekshipbarypbasylatyndakórinedi.

Seısenbi, 28 tamyz 2012 7:20

XX ǵasyrdajasaǵandardyńmańdaıynyńbaǵyda, sorydabeseli. Ýaqytaǵymyndurysuqqandartolqynnyńjalynaderkezindejarmastydaeldińoıymensózinsóılep, jarqyrapkórindi. Olazkúndikpe, áldemáńgilikpe, ondasharýalarybolmady. О́ıtkeni, tirshiliktolqynytolastaýdybilmeıdi, mańynajaqyndaǵandardyózinińıiriminetartaberedi, jutaberedi. Daýylkúshtibolsa, aıǵyrjaldytolqyndarjer-kóktijutypqoıardaıbulqynyp, orasanzorkúsh-qýatpenjer-dúnıenidúrliktiredi. Zamanaekpiniadamdardyqańbaqqaaınaldyryp, ózinińdegeninekóndiredi, jolyndaǵynyńbárinózineqosypalatyntasqynǵaaınalyp, ózinejolsalady. Týlap-dóńbekshipbarypbasylatyndakórinedi.

XX ǵasyrda jasaǵandardyń is-áreketi, oı-sanasy da osyǵan yń­ǵaılas bolǵandyqtan peshenele­rine baqty da, sordy da batpandap syılaǵanyn kózimizben kórdik, ol az bolsa tarıh betin paraqtap bildik. Qýanysh pen shattyq sııaqty ókinish pen opyq ta qatar júretin kórinedi.

Bul oılar Ǵabıt Músirepov syndy dáýir perzentin eske al­ǵanda ózinen ózi oralatyn sııaqty. О́ıtkeni, Ǵabıt ǵumyry osy XX ǵasyrdyń tirligin kózge kórsetýge ábden laıyq tolqyndy teńizde júzgen pendeniń qalpyn ańǵart­qandaı. Alǵashqy mándi shyǵar­masynyń «Týlaǵan tolqynda» atalýy tegin emes. Birde ómirdiń jarqyn da ajarly betin súıse, birde tuńǵıyǵyna batyp, qasiret shekse de ómir taýqymetine ıil­meı, óz daǵdysynan jańylmaı ótýge nıettenýiniń ózi onyń adamı kel­betin, pendelik sıpatyn ajarlandyra túskenin baıqaımyz. О́mir­den abyroıly attanǵandar­dyń biri bolýynyń syry óz bolmysyn zamanaǵa yńǵaılaı ber­megendiginde me dep te qalamyn.

Sonyń naqty deregin biz kó­bine-kóp sabyrly da salmaqty oı­dyń ıesi, kórkem sózdiń zergeri Ǵa­bıt Músirepovtiń aıryqsha ajarly shyǵarmalarynan, syn­shylyq piki­ri men kózqarasynan tabamyz. Daýyldy zamanda aı­tylǵan-jazylǵan­dardy ýaqy­ty­nan bólip alyp qa­rap, búgingi túsinikpen baǵa berý keshegi ásire tapshyldyqtan qalǵan jaman ádet, ótkenniń bárin dat­taýǵa yń­ǵaılanyp turatynymyz durys­tyq­­qa bastaı bermeıdi.

Sondyqtan sabyrly minezimen salmaqty da qomaqty oı aıtýǵa ta­laptanǵan, ne jazsa da kózge eles­tet­ken jáne kóringen jerde jel­pildep, kózge túseıin degen pıǵyl­dan aýlaq bolǵan, nemese jantát­tilik jasap, buralyp-ıil­megen, ıma­nyn satpaǵan daryn­nyń taktı­kalyq burylystaryn emes, strate­gııalyq maqsatyn kóz janarymyzda ustasaq qana, orynsyz dańǵazadan, ajarsyz qımyl­dan aman bolamyz. Áıtpese, aýyr oıyn ádemi de sulý jazyp bere bilgen uly qalamgerdiń jetegine erip ketip, qaıdan shyǵa­rymyzdy bilmeı qalý qaýpi de joq emes.

Qazir jurttyń qulaǵynda ǵana emes, aýzynda júrgen beseýdiń haty, Beıimbet jaý bolsa men de jaýmyn degen batyrlyq sózderi, onan keıin qazaq tiliniń tazaly­ǵyn saqtaýǵa úndeýi sııaqty utqyr da óreli oılaryn terip tizgennen Ǵa­beńniń bar qasıeti aıqyndala qoımas. Onyń jan dúnıesin el-jurtqa jaıyp qoıǵan kórkem shy­ǵarmalarynan, ásirese, oı-tolǵa­nystarynan izdegen abzal. Ol úshin ter tógý, tereńge súńgý qajet.

Jaqsy aıtty ma, jetkizip aıtty ma, álde qysastyqpen aıtty ma, Áljappar Ábishevtiń Ǵabeń janazasynda aıtqan sózi áli qula­ǵymnan ketken joq. «Biz alyptar tobynyń eń sońǵy tuıaǵymen qosh­tasyp turmyz» degen-di. Árıne, ómir toqtamaıdy, qazaq mádenıeti sýalyp, tartylmaıdy, biraq da­ýyl­dy zamanda arpalysyp ótken alyp toptyń eń bir zergerinen aıyryl­ǵa­nymyz ras. Qazirgi bu­lyń­­ǵyr, aýmaly-tókpeli, ótpeli zamanda «Áı, qoısańdarshy!» dep toqtam aıtar aqsaqalǵa zar bolyp oty­r­ǵanymyz ótirik emes qoı.

Alyptar toby nesimen qymbat edi qazaq eline? Eń aldymen, kól-kósir danalyǵymen qymbat edi. Bul úshin joǵary bilim, kandıdat-doktor, professor-akademık bolý shart emes. Budan olardyń qaı­sy­biri qur alaqan da emes, alaıda qudaı bergen túsinik-túı­sikteri kúsh­ti, aqyl-parasatqa kemel edi. Tóńkerister zamanynda alashtap at qoıǵandardyń tabıǵı talanty ha­lyqtyq negizden bastaý alǵan­dyq­tan ári zámzámdeı qa­sıet­ti, tasbu­laqtyń sýyndaı nárli, ári jaraly júrekke dárý, er kóńilge qajyr-qaırat, shabyt darytqany daýsyz. Sondyqtan Álı­­­han, Ahmet, Mir­ja­qyp, Shá­kárim, Maǵjan, Júsipbek esim­derin saǵynysh sazyna bólep qa­myǵa aıtatynymyz, Sáken, Ilııas, Beıimbetti zor ókinishpen eske alatynymyz, Muhtar, Sábıt, Ǵa­bıden, Ǵabıtterdi medet tuta sóıleıtinimiz, tyndyrǵandaryna qýa­na pikir bildiretinimiz qazir ýa­qyt tarazysynda. Olardan dala kemeńgerligin tartyp ala almaımyz, sondyqtan olar qazaq deıtin baǵy qaıtadan jana bastaǵan ha­lyqtyń rýhanı kósemderi bolǵa­nyn ashyq aıtýǵa tıispiz. Olardyń árqaısysy óz zamanyna laıyq bola bildi. Ýaqyt pendesi ekendikterin esh umytqan joq. XX ǵasyrda bilektiń kúshi, naızanyń ushy emes, aqyl-sananyń qýaty myqty ekenin olar aldymen tú­sindi de, qaırat­kerlik jasady.

Aýmaly-tókpeli zamanda el isi­ne aralasqan Turar Rysqulov, Smaǵul Sádýaqasov, Sultanbek Qo­janov, Álimhan Ermekov, Abyl­­qaıyr Dosov, Názir Tóre­qulov, Abdolla Asylbekov, Seıt­qalı Meń­deshev, Janaıdar Sá­dýaqasov, Ydy­­rys Mustambaev, Ǵabbas Toǵ­janov, Qa­nysh Sátbaev, Názıpa Quljanova, Sara Esova, Halel Dos­muhamedov syndy tolyp jat­qan er-azamat­tardyń aı­byndy tol­qyndaryn eske al­ǵanda, olardyń qazaq mádenıeti men ádebıetine etene jaqyn bol­ǵandyǵyna qýanaıyq.

Bulardyń qaı-qaısysy bolmasyn qazaq tarıhy, mádenıeti, áde­bıeti degende ishken astaryn jerge qoıyp, óz oıyn tartynbaı, qı­nalmaı aıtyp, jazǵan kemeń­gerler edi. Tańerteńnen keshke deıin saıasat saýyp otyrmaı, qolyna dombyra alyp kúı shertken, óleń aıtqan, jyr shyǵarǵan, syn jazǵan, ǵy­lymmen aınalys­qan. Aýzynan sózi, qoınynan bózi túsetin, dym syza bilmeıtin, tór­degi oryndyǵyn ǵana baǵyp, kim-kóringenge jaltaqtap kún keshken keıingiler bul danalarymyzdy mádenıetimizdiń tómen kezindegi «ýnıversaldar» dep kekete sóı­lep, olardyń murasyn tómen­det­pek bolǵany ótirik emes.

«Ýnıversalızmniń» sońǵy tuıa­ǵy Ǵabeń edi demegenmen, aqyl-para­saty árqashan aýzyn ashqan­nan-aq ańǵarylatyndardyń eń irisi bolǵan­dyǵyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Sondyqtan Ǵa­beńniń kórkem shy­ǵarmalary ózi­niń ajarymen, su­lýlyǵymen, áde­bıet ja­ıyndaǵy oıynyń shu­raılylyǵymen máde­nıet teńizine quıyp, qazaq tarıhyna ulasyp jatqanymen qadirli.

Túbi kóriner taıazdardyń shy­ǵar­­masy jaıyńda taq-tuq sóılep, tez aıaqtaýǵa asyqsaq, Ǵabeńdeı has sheberge kezikkende ne is­terińdi bilmeı, pálsapa soǵyp, aıdynǵa túsip ketýge júreksinetin sát te az kezdes­peıdi. О́ıtkeni, zerger soq­qan dú­nıeniń qyr-sy­ryn bile qoıý ońaı emes, sulý­lyqqa suqtanǵan ýaqytta onyń basqadan ózgesheligi mynaý dep dóp basyp kórsete qoıý, óz kóńi­lińmen sezgenińdi ózgeniń kózine elestete qoıýdan qıyn nárse joq.

Qazaq ádebıetiniń kenjeleı da­myǵan dramatýrgııa salasyna ómiri qar­taımaıtyn, ári taımaıtyn «Qyz Jibek», «Qozy Kórpesh pen Baıan sulý», zamana taqsiretin óner­­­­­­pazdar arqyly kórsetken «Aqan seri – Aqtoqty» qazaq sahnasynan túspeıtin klassıkalyq týyndylar. Ári-beriden soń, bizdiń ádebıetimizdiń tarıhynda Ǵabıttiń ornyn jarqyratyp kórsetetin uly shyǵarmalar. Ony Muhtar Áýe­zovtiń ózi moıyndaǵan jáne aǵynan jarylyp bylaı degen: «Ǵabıt Músirepovtiń aıryq­sha atap ótetin iri pesalary: «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jáne Aqan seri týraly jazylǵan «Aqan tragedııasy» atty pesalary. Bizdiń jurtshylyq anyq joǵary baǵalaıtyn Músi­repovtiń bul dramalyq shyǵar­malary adamnyń sezimin, kóńil, minez qubylysyn, ańsaý-armanyn aqyndylyqpen syıpattaıdy. Qa­zaq dramatýrgııasy Músirepovtiń sol tragedııa­larynyń tabystary arqyly jalpy dramatýrgııalyq mádenıettiń bıik satysyna kó­terildi». Shynaıy oıda jelbýaz kópirme sóz bolmaıtynyn osydan-aq ań­ǵaramyz. Álemdik drama­týr­gııa­nyń bıiginen kóriný qalam­ger úshin az olja emes.

Aldyńǵy aǵalardyń «ýnıver­salızmi» jónindegi oıdyń ekpi­nimen Ǵabeńniń proza salasynda tyndyrǵandaryn tize bermeı, ózi úshin de, qazaq prozasynyń ósip-jetilýi úshin de úlken áseri bol­ǵan «Qazaq soldaty», «Oıanǵan ólke» romandaryn, qarasózben jazǵan «Kezdespeı ketken bir beıne» poemasyn, «Ulpan» povesin ataýdyń ózi-aq uly qalamgerlikti tanytsa kerek.

Al ózi zerger sýretker bolǵan soń ózgelerdiń jazǵandaryna óz bıiginen, óreli tanym-bilikpen baǵa bergeni belgili. Aqyn-ja­zýshylar­dyń ishinen qııastyǵy men qyty­myrlyǵy qasynan júr­gizbeıtin syn salasyna júreginiń túgi barlar, ózgege aıtar aqyl-parasaty barlar ǵana jaqyn­daıdy. Ol zamanda da, bul zamanda da aıtary barlar ǵana, ózinen ózgege bólip bereri barlar ǵana eskeksiz qaıyq­pen kórkemdik te­ńizine túsedi. Solardyń ishińde eń talǵampazy Ǵabıt Músirepov bolǵ­a­ny ámbege aıan.

Jalpy ádebıetke, onyń ishin­de jaýynger janrda tuńǵysh tart­qan qalamy 1924 jyly «Eńbekshi qa­zaq» gazetinde jarııalanǵan «Qı­syq synǵa ádil tóre» degen maqa­lasy edi. Atynyń ózi Ǵabıt qalam­gerliginiń qanshalyqty aı­shyqty da sulý bolaryn ańǵart­qandaı.

Onan keıingi sansyz maqala­lary, sóılegen sózderi, jasaǵan baıandamalary fılologııa ǵylym­darynyń doktory, Ǵabeń mura­synyń shyn janashyry Ábdi­hamıt Narymbetovtiń qurasty­rýymen «Sý­­retker paryzy» (1970), «Ýaqyt izderi» (1977), «Zaman jáne áde­bıet» (1982) atty jınaqtaryna enip, Ǵabeńnen qal­ǵan synı oıdyń úlgisin kórsetip tur.

О́mir boıy birge ósip, qazaq ádebıetiniń órkendeýine ólsheýsiz úles qosqan Sábıt Muqanovtyń Ǵabeń jóninde atap-atap kórset­ken erekshelikterine nazar aýdarmaı ótý múmkin emes. «Ǵabıttiń jazý­shylyǵyn tutas alǵanda ózine tán birneshe ózgeshelikteri bar: birinshi – boıyna sińbegen taqy­rypqa jarmaspaıdy, ekinshi – boıyna sińir­gen taqyrybyn tez jazyp tastaýǵa asyqpaıdy, úshin­shi – jazatyn shyǵarmasyna kúı tańdaıdy, kúıi jetpese ıgergen taqyrybyn da jaza qoımaıdy, tór­tinshi – shyǵar­masyna óte uqyp­­ty, sondyqtan hal-hadary jetkenshe olpy-solpysyz shy­ǵa­rady, besinshi – tilge únemshil, sıpattap otyrǵan oqıǵa­syna jár­demi joq sózdi qoldan­baıdy, altynshy – jarqyldaq sózderdi kó­bi­­rek qoldanyp, sheshen sóıleýge tyrysady, jetinshi – adam por­tretin jasaýǵa qazaq ja­zýshy­larynyń eń sheberiniń biri» dep aǵynan jarylyp, bilim­dar­lyq­pen aıtqanyn esten shyǵarmaıyq.

Bul túıindi oılardy taramdatyp jatpaı-aq, zergerliktiń qaı­nar kózi – kórkemdik sheberliktiń syryna az-kem úńileıik. Jáne ózgeden emes Ǵabeńniń óz aýzynan estıik. 1974 jyly 25 shildede Ǵabeńmen úsh jarym saǵat magnıtofon ar­qyly sóıleskende ja­zýshynyń jan saraıyna, sheberlik zerthanasyna kirerlikteı suraq­tar qoıyp em. Oǵan Ǵabeń ir­kilmeı jaýap bergen-di. Sheberlik syrynyń ishine kirip, jurt kózine kórsetken jaılary bar eken, soǵan nazar aýdaryńyzdar.

«Ǵabıt Músirepov. Árkimniń tvorchestvolyq qoltańbasy degen nárseler árbir frazada, árbir pod­tekste jatady. Ádebıet de­genniń ıdeıasy anaý, adamdary mynaý deımiz ǵoı. Munyń negizi ishinde jatady. Mine, zertteý­shiler soǵan zer salýlary kerek.

Tursynbek Kákishev. Manadan bergi áńgime Sáken jóninde ǵana emes, Sizdiń tvorchestvońyz tóńi­regińde de bolyp otyr. Birimen biri baılanysyp jatqan dúnıe.

Ǵabıt Músirepov. Meniń jazaıyn degenim «Oıanǵan ólkeniń» ekinshi kitaby edi. Mynaý «Ul­pan» sonyń birinshi taraýy sııaqty. Shaǵyn kólemde bir povest jazyp, arnaǵa tússem be dep edim, kópten beri úzilis jasap alǵanym bar ǵoı meniń. Ocherkke, áńgimege aýysqan kezim bar. Sonsyn, bir búıirde dramatýrgııa júredi. Kıno júredi bir jaǵynda. Meniń ózim úshin janrǵa janr aralasyp ketse, qıyn bolyp qalady.

Tursynbek Kákishev. Aldymen bir salany bitirip alyp baryp, sodan keıin ekinshi salaǵa kóshedi ekensiz ǵoı.

Ǵabıt Músirepov. Iá, mysaly, «Qozy Kórpesh» pen «Aqan se­rini» jazǵan kezde men bir de áńgime jaza almas edim. Bir janrdan bir janrǵa aýysýdyń psıho­logııalyq jaı-kúıi árkimde ár túrli bolady. Shyǵarma jazǵanda kisi stılıs­tıkalyq bir baǵytta bolýy kerek. «Oıanǵan ólkeniń» baıaǵy birinshi kitabynyń stılin tabý úshin, ıaǵnı sol stılime oralý úshin «Ulpan­nyń» maǵan kóp paıdasy bolaıyn dep tur. «Ulpan» 10-15 kúnde bite­di, eki bólimi «Juldyz» jýrnaly­nyń 6-7 sandaryna shyǵady da, sońǵy bólimi 10-15 kúnniń mól­sherinde bitkeli tur. Sodan soń álgi kınosse­narııdi bitiremin.

Tursynbek Kákishev. «Ulpa­nyńyz» ádemi dúnıe. Men basynan aıaǵyna deıin bir-aq kúnde oqyp shyqtym. «Jazýshy» baspa­synyń dı­­rek­tory Ábilmájin Jumabaev: «Osy kúnge deıin shabysynan tan­baǵan mundaı keremet shyǵa­r­ma­­lar­dy qadirleýimiz kerek qoı», – dedi.

Aıtpaqshy, Ǵabbasty da kez­des­tirdim, oryssha jolma-jol aýdarma jasap jatyrmyn dedi. Qazirdiń ózinde jarııalanǵan jarty dú­nıe­niń ózi qalyń oqyrman jurtshy­lyǵynyń arasynda úlken áńgime týǵyzyp jatyr.

Ǵabe, Sizdiń shyǵarmańyzdy oqyp otyrǵanymyzda bir artyq sóz kezdestirmeımiz, sol sóılem­nen bir býnaqty alyp tastasaq, kemip qalatyn sııaqty bolyp kórinip tu­rady. Osyndaı stıldik dárejege jetkende, Siz kóp túzetesiz be, joq bolmasa birden jazasyz ba?

Ǵabıt Músirepov. Men eger bir betti jazyp shyqqan bolsam, ony endi qaıtyp túzetpeımin. Biraq osy betti jazyp shyǵý úshin 3-4 betti búldiremin. Meniń bir betim ózime ońaıǵa túspeıdi, eń kemi 3-4 bet jazylyp baryp, sodan bir bet shyǵady.

Tursynbek Kákishev. Sonda ony qaıtadan túzetip, tazartyp jazyp otyrasyz ba?

Ǵabıt Músirepov. Qaıta jazamyn.

Tursynbek Kákishev. Al al­ǵash­­­qy qoljazbalaryńyz saqtala ma?

Ǵabıt Músirepov. Qalady jyrtylyp-jyrtylyp.

Tursynbek Kákishev. Rasymen jyrtyp tastaısyz ba?

Ǵabıt Músirepov. Jyrtyp tas­taımyn.

Tursynbek Kákishev. Apyr-aı, kóp baılyq qoı ol. Onyń ishinde talaı dúnıeler ketedi ǵoı.

Ǵabıt Músirepov. Sony jınaıyn dep talap etip edim. Jı­naýǵa reti kelmeı qoıdy. Áıteýir men bir betti ómirde taza jazyp shyǵa almaımyn. Ekinshi ret taza bet shyqsa, úlken tabys. Men ús­tinen túzetýdi bilmeımin. Bir-eki joly syıyspaı tursa, qaıtadan kóshirip jazamyn.

Tursynbek Kákishev. Oıbaı-aý, ony­men ýaqytyńyzdyń bári ketedi ǵoı?

Ǵabıt Músirepov. Onyń paıdasy kóp. Ústinen túzetseń bolmaıdy. Bizdiń jigitterde bir tú­sinbestik bar, amandyq bolsa, jazaıyn dep júrmin.

Ár tildiń óziniń zańy bar. Bizdiń qazaq tili maǵan qońyr daýysty adamnyń úni sııaqty es­ti­ledi. Qazaq tiliniń kádýilgi daýysty dybystary bar ǵoı, soǵan obal jasamaý kerek. «Bop», «kep» degender, «bop qal­dy», «kep qal­dy» degender, tilimiz­ge kelti­rip otyrǵan zııandyq deseń de bolady.

Tursynbek Kákishev. Taza áde­bı tildi qoldanǵandy unatasyz ǵoı.

Ǵabıt Músirepov. Iá, «Raı­kom­­tuǵyn», «sosyn» deıtin sııaq­ty sóz­der­­di estigende, tóbe shashym tik turady.

Tildi aýylǵa bólmeý kerek, til­di júzge bólmeý kerek. Qazaqtyń tili ortaq til, ortaq baılyǵymyz. Qaı jerde qańdaı jaqsy ma­ǵynada paıdalanylady, sol bizdiń aýyldyń tili bolýy kerek.

Prozada da rıtmıka bar, bir sózdi ornynan alyp, bylaı qoı­sań, sol ádemi qurylǵan frazań­nyń ózi buzylyp ketedi. Sol sóz­derdiń ózi­nen quralǵan sóılemniń ıin keltirý kerek. Bul eshkimniń men ábden sheshtim degen máselesi emes. Men sóz qarastyrǵanda neni jaqsy kóretinimdi ǵana aıtyp otyrmyn.

Tursynbek Kákishev. Sonsyn taǵy bir másele. Sizdiń shyǵarma­laryńyzdyń bári de ádemi, sulý bolyp keledi de, al oryssha aýdarǵan ýaqytynda ajary sol­ǵyndap ketedi…

Ǵabıt Músirepov. E, solaı bolady. Pýshkındi Abaı aýdarǵanda qandaı, bolmasa basqalar aýdar­ǵanda qandaı.

Tursynbek Kákishev. Olaı bolǵanda orystyń bir úlken jazýshylarymen dostas, pikirles bolyp kórmeısiz be?

Ǵabıt Músirepov. Shyǵarmala­rymnyń kóbin men ózim aýdartpaımyn, jýrnaldar aýdartady. О́zderi aýdarmashy taýyp, menen tek ruq­sat suraıdy. Al «Oıanǵan ólkeni» Dýdınsev qaıta aýdaryp, qaıta jazyp shyǵyp edi byltyr. Onyki buryn­ǵylardan anaǵurlym tolyq, anaǵur­lym jaqyn. Biraq endi Dýdınsevtiń aýdarýy maǵan qıynǵa tústi. Jolma-jol aýdarma jasaǵan jigitti eki ret Moskvaǵa jiberip alýyma týra keldi. Sonda baryp túsindirip otyrý úshin. Bul kıyn ǵoı.

Onyń aýdarmasy jaqsy. Al myna «Ulpandy» Belıanınov aýdaramyn dep júr. О́zi jaqsy jigit.

Tursynbek Kákishev. Belıanınov jaqsy jigit bolǵanmen, jaq­sy jazýshy ma?

Ǵabıt Músirepov. Kim bilsin endi?..

Tursynbek Kákishev. «Kezdespeı ketken bir beıneni» aýdarady ǵoı.

Ǵabıt Músirepov. Iá, ol shyq­qan joq.

Tursynbek Kákishev. Shyqpa­dy deısiz. Endi oǵan taǵy myna «Ulpandy» beretin bolsańyz, sonda ne bolmaq?»

Uzaq suhbattan alynǵan osy úzindiler Ǵabeńniń sýretkerligi­nen habar berip, kórkemdik she­berlikke jetýdiń az da bolsa shymyldyǵyn ashqandaı.

Qazaq ádebıetinde Ǵabeńdeı stılıst bolǵan emes, sondyqtan ol alyptar tobynyń shashasyna shań juqpas júırigi boldy, qoly­nan shyqqandardyń kóbi shyn zerger usta soqqan buıym. Bulaı degende Ǵabeń qalamynan shyqqan­dardyń bári múltiksiz, kemshiliksiz degen oı týmasqa kerek, shyǵar­manyń sıý­jeti kórkemdik shar­tynyń talaptaryna jaýap bere almaı jatqan sátteri Ǵabeńde de kezdeskenmen, til qoldanýy, onyń sulý da ajarly bolýy, sýrettegen kórinisti kózge elesteterlik qa­sıe­tinen aıyrylmaýy, sózdiń bir býyny túsip qalsa, ne burys aıtylsa, sóılemi aqsaq adamdaı shoı­nańdap qalatyn sáti kóp kezdesedi dep aıta almaımyn. Osy tusta taǵy da Sábıt Muqa­novqa júginý shart: «Abaıdan keıin til ónegesine Maǵjannan asqan aqyn qazaqta joq» degenin Ǵabıt Músirepovtiń prozasyna, qara sózi­ne janastyra aıtyp, stılıst retinde Ǵabeńnen asqan qazaq jazýshysy bolǵan joq deýden esh qysylmaýymyz kerek.

Alyptar tobyndaǵylardy syrt­­­­taı sholǵanda jańa zaman­daǵy qazaq poezııasynyń Asaý tulpary Sáken, qara sózdiń maıtalmany Beıimbet, qazaq óleńiniń qulageri Ilııas, áz eliniń rýhanı óresin álemge tanytqan Muhtar, sovettik sózge qalamy esh muqal­maǵan Sá­bıt, sarań sóılep, sazbenen jetkiz­gen, qara sýdan shyryn shyǵaryp, maıdan qyl aıyratyn, ásheıingi qara sózge jan bitiretin she­­berlikti ıgergen Ǵabeńdi qalaı­sha zergerge teńemessiń. Buǵan búkil qazaq qol qoıary sezsiz.

Tursynbek KÁKIShEV,

professor.