Birlikti berik murat tutqan

Seısenbi, 18 qyrkúıek 2012 8:02

Qazaqstan ǵylymynyń kórnekti ókili, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Marat Muhambetqalıuly Sýjıkov 1956 jyly keshegi keńestik kezeńniń basty oqý orny Máskeýdiń M.V.Lomonosov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtetiniń fılosofııa fakýltetin oıdaǵydaı bitirgennen keıin respýblıka Ǵylym akademııasynyń fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynda aǵa laboranttan bastap dırektordyń orynbasarlyǵyna deıin 40 jyldaı qyzmet atqardy. Onyń ishinde 20 jyldaı osy ınstıtýttyń bólim meńgerýshisi boldy.

Seısenbi, 18 qyrkúıek 2012 8:02

Qazaqstan ǵylymynyń kórnekti ókili, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Marat Muhambetqalıuly Sýjıkov 1956 jyly keshegi keńestik kezeńniń basty oqý orny Máskeýdiń M.V.Lomonosov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtetiniń fılosofııa fakýltetin oıdaǵydaı bitirgennen keıin respýblıka Ǵylym akademııasynyń fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynda aǵa laboranttan bastap dırektordyń orynbasarlyǵyna deıin 40 jyldaı qyzmet atqardy. Onyń ishinde 20 jyldaı osy ınstıtýttyń bólim meńgerýshisi boldy.

M.M.Sýjıkov keń tynysty ǵa­lym bolatyn. Oǵan odaqtyq já­ne respýblıkalyq baspalardan shyq­qan kólemi 200 baspa tabaq­tan asatyn 20-daı jeke jáne ujym­dyq monografııa men júzde­gen ǵylymı eń­bek­teri dálel bola alady. Doktorlyq dısserta­sııa­sy­nyń negizinde da­ıyndalyp, 1968 jyly jaryq kór­gen «So­sıal­no-ekonomıches­kıe prob­le­my nasıonalnoı konsolıdasıı» atty eńbeginen bastap, «Obrazovanıe SSSR ı sosıalnyı progress kazahskogo naroda», «Vymysly ı deıstvıtelnost», «Naprıajennost ılı garmonızasııa?» (razvıtıe mejnasıonalnyh otnoshenıı v Kazahstane), qazaq tilindegi «Ulttyń bıik mereıi», taǵy basqa monografııalar men kitaptarda maıtalman maman negizinen ult jáne ultaralyq qatynastardyń ózekti máse­lele­rin, onyń ishinde qazaq halqynyń damýynyń problemalaryn keshen­di de júıeli zerttedi. 1989 jyly ózi avtor­la­rynyń biri jáne je­tek­shisi bolyp daıyndalǵan, qol­jazba kúıinde qalǵan, tipti pikir­lerine deıin daıyn, kólemi 40 bas­pa tabaqqa jaqyn ujymdyq monografııa da qazaq ultynyń qa­lyp­tasýy men damýynyń áleý­mettik-fıloso­fııa­lyq aspek­tile­ri­ne ar­nal­ǵan bo­la­tyn.

Ras, bul eńbekter shyqqaly, ja­zylǵaly beri zaman ózgerdi. Talap ta jańardy. Ǵalym eńbek­te­rine keshegi totalıtarlyq júıe ıdeologııasy áser etpeı qalmady. Sol sebepti kezdesip qalatyn sosıalızmmen baılanysty keıbir tujyrymdarǵa synaı qaraı­tyn­dar bar shyǵar. Biraq árkim óz za­ma­nynyń perzenti ekenin túsi­nýi­miz kerek. Ámirshildik bılik óz ǵy­lymyna, ásirese onyń qoǵamdyq salasynyń saıası sıpatyna tike­leı tapsyrma berip otyrdy. Son­dyqtan ol talaptarmen sanasý qa­jet bolǵany túsinikti.

Alaıda, M.M.Sýjıkov eńbek­te­ri óziniń mazmun sapalyǵymen, taqyryp jańashyldyǵymen, ǵy­ly­mı-ádistemelik zertteýleriniń so­nylyǵymen qundy. Ulttardyń jalpy damýynyń zańdy­lyq­ta­ry­men qatar, qazaq ultynyń qa­lyp­tasýynyń ózindik erekshelikterin ashýy, ultaralyq qatynastardyń ózekti máselelerin jan-jaqty ári tereń zertteýi ǵalymnyń otandyq áleýmettaný ǵylymyna qosqan naqty úlesi bolyp tabylady. Ol ulttyq qatynastyń tabıǵatyn, úı­lesimdilik teorııasyn tereń zer­t­tedi, ulttardyń ózara jaqyn­da­sýynda tájirıbe almasýǵa erekshe mán berip, óndiris úderisinde ártúrli ult ókilderiniń tikeleı qa­rym-qatynas ornatýyn, olardyń ózara uǵynysýyn, rýhanı, má­de­nı-turmys, dástúr salasynda bir-birimen jaqyndasýyn qalady. Son­dyqtan árkez elimizdegi bar­lyq etnos ókilderiniń túsinistigin, ıyqtasqan birligi men shynaıy dostyǵyn nyǵaıta túsýdi oılady. Qazaqstandaǵy ultaralyq shıe­le­nisterdiń týý múmkindikteriniń jal­py jáne jeke sebepteri, ult­aralyq daý-janjaldardyń tabı­ǵaty taldandy jáne oǵan boljaýlar jasaldy. Ulttardyń jaqyn­dasýy men qosylý problemalaryn saralaýmen qatar, ár ulttyń ózin­dik damý baǵytyn joqqa shyǵa­rý­shylarǵa, ulttardyń jaqyndasý baǵytyn asyra baǵalaǵan, tipti olardyń birigýin jedeldete tú­sýge, ulttyq erekshelikterdiń damýyn joqqa shyǵarýǵa, qazaq má­denıetiniń damýyn kemsitýge ty­rys­qan saıasatshyl ǵalymdarǵa úne­mi qarsy shyǵyp otyrdy. Osydan 40 jyldan astam buryn ol qa­zaq tili qyzmetiniń azaıýyn zań­dylyq dep sanaǵan keıbir ǵa­lym­dardyń pikirleriniń negizsiz eke­nin dáleldedi. Eger sol kezde qazaq tiliniń memlekettik már­te­besi týraly oı túsimizge kirmese, ǵalymnyń bul pikiri shyn má­ni­sinde batyldyq bolatyn.

Qoǵamdaǵy asa bir mańyzdy má­sele – ult jáne ultaralyq qatynastardy júıeli ári tabysty zertteýi M.M.Sýjıkov atyn Odaq kólemine, odan da tysqary elderge málim etti. Onyń birsypyra eńbekteri aǵylshyn, fransýz, ıspan jáne basqa tilderge aýdarylyp, shetelderde de belgili boldy. Ol Kýbanyń Gavana, Polsha­nyń Varshava jáne Chehoslova­kııa­nyń Praga ýnıversıtetterinde dá­rister oqydy. Amerıka Qurama Shtattarynda, Fransııa, Vengrııa jáne basqa elderde ótken halyq­aralyq konferensııa, kongresterde ult teorııasy máseleleri týraly baıandamalar jasady.

Bir eskertetin prınsıpti máse­le – M.M.Sýjıkov óziniń eńbek­teriniń negizgi zertteý obektisi etip jalpy ult jáne ulttyq qa­tynastar máselelerin kapıta­lıs­tik satyǵa soqpaı, sosıalızmge ótý jaǵdaıynda, onyń ishinde qa­zaq­tyń da ult bolyp qalyp­ta­sýynyń zańdylyqtary men erek­shelikterin alǵan bolatyn. Ras, ǵalym sol kezde bul joldy bir­den-bir tıimdi dep sanady. Shyn­dyq aıtýdy zaman kótermedi.

Búgingi kúni sosıalızmdi mo­ıyndamaı, ony túgeldeı synaý da, ol jóninde birsypyra po­zı­tıv­ti kózqaras ta bar. Qazaq hal­qyna ke­shegi sosıalızm ne berdi desek, aýyz­dy qý shóppen súrtý ádilet­sizdik bolar. Kompartııa kó­semderi jalpyálemdik qaýym­das­tyqtyń barysymen, baǵy­ty­men sanaspaı otyra almady. Keńestik saıasat­tyń qas jaýy bolǵan, biraq árkez shyndyqqa betpe-bet qaraı alǵan qaısar saıasatker Mustafa Shoqaı: «Keńes ústemdiginiń 16-­shy jyldyǵyna oraı» degen maqa­la­synda: «Keńes ókimeti ómir súrgen 16 jyl ishinde eshqandaı bir ońdy ister bolmady desek, ol da durys bolmaǵan bolar edi. Tabystar da joq emes», degen bolatyn. Alaıda, totalıtarlyq júıe jaǵdaıynda ulttyq respýblıkalar shynaıy memleket retinde de, halyqtar tolyqqandy ult retinde de qa­lyp­tasa almady. О́ıtkeni, uly ǵaly­mymyz Shoqan Ýálı­ha­nov aıtqan­daı: «Qandaı damý satysynda tursa da, halyqtyń qalypty ósýi úshin qajet nár­seler: ózdiginen damý, ózdiginen qorǵaný, ózin-ózi basqarý…» degen qarapaıym qaǵı­dalar saqtalmady. Munsyz shynaıy ósý de, órkendeý de joq edi. Muny adamzat tarıhy talaı ret dáleldedi.

M.M.Sýjıkovtyń memleketi­miz­diń táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynda jazylǵan eńbekteri prınsıpshildigimen, shyn­shyldy­ǵy­men, naqtylyǵymen, máseleni ótkir qoıýlarymen qundy. Mysaly, «Qazaqstan Respýblıkasy ulttyq qaýymdastyqtar múd­de­lerin júzege asyrý – ultaralyq kelisimniń obektıvti negizi» degen maqalada qazaqtyń ulttyq múddesi ótkir qoıylǵan. 1993 jyl­dyń basynda qazaqtardyń sany respýblıkada 7 mln. 297 myń bolyp, elimizdegi búkil halyqtyń 43,2 paıyzyn qurap, azshylyqqa aınalǵanyn aıta otyryp, dúnıe júzindegi 2 myń halyqtyń ishinde sany jaǵynan 87-shi oryn alatyn qazaqtyń etnos retinde damýynda kóptegen máseleler atalady. Ol munyń barlyǵy aldymen pat­sha­lyq Reseıdiń otarshyldyǵy, sonan soń mıllıondaǵan qazaqtyń joıylýyna alyp kelgen keshegi ortalyq bıliktiń komandalyq-ákimshilik, assımılıasııalyq saıasaty qazaq halqynyń ulttyq damýyn qatty tejep kelgenin atap kórsetedi. Bul problemada etnos­aralyq shıelenistiń kóptegen kóz­deri jatyr jáne olar op-ońaı kelege kele qoımaıdy dep tujy­rymdaıdy avtor. Sondyqtan na­ryq­tyq ekonomıkaǵa ótýimizge baılanysty qazaq ultynyń, Qa­zaqstanda turatyn barlyq etnos ókilderiniń áleýmettik-ekonomı­ka­lyq deńgeıin batyl teńestirýdi usynady. Ǵalymnyń qazaqtyń ulttyq máselesin basqa etnostyń esebinen sheshýge áste barmaı, ony qazaqtyń óziniń múmkindikterin tıimdi paıdalaný jolymen sheshý qajet degen oılary búgin de ta­ǵylymdy.

Táýelsizdiktiń alǵashqy ke­­zeń­in­de respýblıkada oryn alǵan ha­lyqtyń ómiri súrý jaǵdaıynyń kúrt tómendeýi, buqara halyqtyń kópshiliginiń kedeıshilikte bolýy ultaralyq jáne áleýmettik shıe­lenisterdi týǵyzýy múmkin eken­digi, sondyqtan ortalyq bılik organdary muny sheshýdiń joldaryn qarastyrýy kerek degen usynys jasalyndy. Sondaı-aq, Qazaqstan sııaqty kóp etnosty elde ult­ara­lyq kelisimdi saqtaý men damytý úshin etnostardyń jalpyulttyq, ıaǵnı jalpy qazaqstandyq jáne ulttyq deńgeıdegi múddelerdi du­rys úılestirý mańyzdy dep sanalyp, olar jeke-jeke arnaıy qa­rastyrylǵan bolatyn. Jalpyult­tyq múdde degenimiz – bul memlekettiń nyǵaıýy, egemendik pen táýelsizdik, jalpy qazaq­stan­dyq patrıotızmdi qalyp­tastyrý, ekonomıka men mádenıettiń jan-jaqty damýy, jurtshylyqtyń tur­mys jaǵdaıynyń ósýi jáne t.b. delinse, ulttardyń ózindik múd­delerine memlekettik bılikten tıisti oryn alý, eldi bıleýge qa­tysý, óndiris salasynda – ekonomıkada óziniń ornyn tabýy, halyq sharýashylyǵyndaǵy belsendiligi, tilin, mádenıetin, turmysyn, salt-­dástúrlerin damyta alýy jáne t.b ekendigi atap kórsetildi. Ǵalym bularǵa jaıdan-jaı toq­tal­maǵan, kúndelikti ómirde osy­lardyń barlyǵyna turaqty nazar aýdaryp otyrýdy kerek dep sanady.

Qazaqstandaǵy ulttyq jáne ultaralyq úderisterdiń jaǵdaıy kóbine qazaq ultynyń, sondaı-aq ózge ulttardyń ishindegi ózgeris­terge baılanysty bolatynyn atap kórsete otyryp, avtor eń aldymen qazaqtyń óziniń ulttyq jańǵyrý baǵytyna toqtalyp, onyń dástúrli jaıdan qazirgi ór­ke­nıetti zamanǵa jyljý, ótý, ózi­niń basym bóligin alyp otyrǵan agrarlyq ulttan ekonomıkalyq, áleýmettik, saıası, mádenı qaty­nastaryn ózgertýge alyp keletin agrarlyq-óndiristikke aýysý máselelerin kótergen edi.

Ǵalymnyń taǵy bir asa kóńil bóletin máselesi – qazaq ulty­nyń jańarýy, damýynda qazaqtyń ult­tyq dilinde (mentalıtetinde) jat­qan dástúrli mádenıetiniń pro­g­resshil belgilerin damytý bolatyn. Olar eshqandaı qanaý joq kez­de myńdaǵan jyldar boıy qa­lyptasqan: bostandyqsúı­gish­tik, ózara adamgershilik syı­lastyq, yntymaqtastyq jáne tózimdilik, tabıǵatqa erekshe qa­ty­nas, úl­ken­derge qurmet, tur­mys­ta ózgeshe minez-qulyq, urpaq­tar jalǵas­ty­ǵyn eskerý sııaqty adamı qasıet­terdi alǵa tartty. Osy baǵyttaǵy jańǵyryǵý nátı­jesinde ǵana qazaq respýblıkada turatyn bar­lyq etnos ókilderin toptas­tyrý­shylyq jáne uıymdas­tyrýshylyq ról atqara alady dep sanady. Osy­lardy aıta otyryp, Marat Muhambetqalıuly qazaq ultyn jáne basqa etnostardy mo­der­nı­zasııalaýdyń baǵdarlamasyn jasaýdy usynǵan edi. Bul 90-jyl­dar­dyń basy bolatyn. Mundaı baǵ­dar­lamanyń qajettigi daýsyz bol­ǵanymen, ókinishke oraı, ondaı qu­jat qabyldanbady. Konstı­tý­sııa­lyq, zańdyq normalarmen shek­telip qaldyq.

M.M.Sýjıkov elimizdegi qazaq ultynyń rýhanı álemin Shyǵys pen Batystyń bar órkenıetimen baıyta otyryp, Qazaqstan jańa joǵary damyǵan ındýstrııalyq-agrarlyq eýrazııalyq memleket bolýy tıis dep eseptedi. Muny Qazaqstannyń Shyǵys pen Ba­tys­tyń geosaıası jaǵdaıymen túsin­dirdi. Shynynda da, san ǵasyr óz ultynyń rýhanı qazynasyn ıge­rýdiń nátıjesinde Batystyń na­ryǵyn, Shyǵystyń ımandylyǵyn astastyra otyryp, biz órke­nıet­tiń jańa deńgeıine kóterile alamyz.

Ult jáne ultaralyq qatynas­tardyń tabıǵatyn ǵylymı tanıtyndar kez kelgen qoǵamda ulttyq máseleler bolatynyn da, bola beretinin de moıyndaıdy. Jalpy adamzat qoǵamy qarama-qaıshy kóz­qarastarsyz, prınsıptersiz, senimdersiz, ıdeologııalarsyz já­ne t.b. qaıshylyqty qubylys­tar­syz ómir súre almaıdy. Áńgime sony der kezinde tanyp, tıisti shara qoldana bilgende jatyr. Marat Muhambetqalıuly bul qaıshy­lyq­tardy ýaqytynda praktı­ka­lyq saıasat amalymen sheshilmeı, burynǵy kúıinde qaldyrylsa, ol kúsheıe túsýi, sodan stıhııalyq úderister qoǵamnyń aqyl-oı kú­shiniń baqylaýynan shyǵyp ketýi múmkin dep qatań eskertken.

Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýty janynan qurylǵan Ulttyq jáne ultaralyq qatynastardy zert­teý ortalyǵynyń jetekshisi retinde M.M.Sýjıkov óziniń tike­leı qatysýymen respýblıka basshy organdaryna daıyndaǵan Qazaqstandaǵy ultaralyq qaty­nas­tardy jetildirýdiń negizgi baǵyttary týraly usynys­tary­nyń máni áli álsiregen joq. Osy oraıda 1989 jyldyń 16 qaza­nyn­da Qazaqstan Kompartııasy orta­lyq komıtetine jazylǵan «Gýrev oblysyndaǵy ultaralyq qatynas­tardyń jaǵdaıy jáne olardy jaqsartýdyń bolashaqtary» atty taldaý jazbasy týraly birer sóz. Bul sol kezdegi Jańaózende bol­ǵan oqıǵaǵa baılanysty áleýmet­tik zertteýdiń qorytyndysy bolatyn. Onda ne kóterilip edi? Eń bas­tysy – osy óńirde turǵyn halyq bolyp sanalatyn qazaqtar ulttyq múddeler jetkilikti she­shilmeı, keı­de aıaqasty bolýy, aı­maqtaǵy óndiristi ıgerýde odaq­tyq mı­nıstr­likter men vedomstvolar tarapynan áleýmettik-eko­nomı­ka­lyq, demografııalyq, rýhanı jáne saıası sıpatta tolyp jatqan shıe­lenister týǵyzatyn qaıshylyq­tardyń oryn alǵan­dy­ǵy týraly bolatyn. Aımaqtaǵy óndiris obek­tileriniń qury­ly­syn­da soń­ǵy 30 jylda jergilikti turǵyndar tarapynan jumys­shylar men ın­jener-tehnıkalyq kadr­lar daıar­laýǵa kóńil bólin­begen. Jańa ón­di­risti ıgerý ne­gi­zinen syrttan kelgenderdiń ese­binen júrgi­zil­gen. Aımaqtaǵy tur­ǵyn halyqty qazaqtar qura­ǵanymen, olar ón­diriste 4-ten 12 paıyzǵa deıin ǵana. Jáne t.b. Jańaózendegi sońǵy oqıǵalardyń túp-tamy­ryn­da da osy sııaqty áleýmettik máse­leler jatqan edi.

Joǵaryda aıtylǵan pikirler men tujyrymdar Qazaqstanda keń kólemdi áleýmettik zertteýler ne­gizinde jasalynǵan bolatyn. M.Sý­jıkov Almaty jáne Jambyl oblystarynda, Balqash qala­synda áleýmettanýlyq zertteý ju­­mystaryn júrgizip, ulttar ara­syndaǵy ártúrli úderister, ult­tyq múddeler men ártúrli qara­ma-qaıshylyqtardy saraptady. Biraq ómirdiń shyndyq kóri­nisteri keshe kóbine búrke­me­lenip, onyń qo­ry­tyndylary tú­geldeı jarııa etil­medi. Mákeń jeke áńgimelerde ult­tar qaty­na­sy úderisinde, ult­tyq máse­le­lerde áli de sheshýin tappaǵan kúrdeli dúnıelerdiń jet­kilikti ekenin aıtyp otyratyn.

Qazaqstannyń qoǵamdyq ǵy­lym­dary keńistiginde qyryq jyldaı qajyrly qyzmet etken, bar ǵumyryn qazaq ultynyń, eli­mizdegi barlyq etnos ókilderiniń birligine, yntymaǵyna arnaǵan Marat Muhambetqalıulynyń eń­bekteri búgingi kúnimizge de, Qa­zaqstan qoǵamynyń keleshegine de qyzmet ete beretinine daý joq.

Ábdijálel BÁKIR,

saıası ǵylymdar doktory,

professor.

ASTANA.