Eneden erte aıyrylǵan tól sekildi

Sársenbi, 14 qarasha 2012 7:40

– Osy ózime Jaıyq deıtin atym unaıdy, – deýshi edi aq­sa­qal keı maqalasy «J. Bekturov» dep qana jarııalanyp ketkende. Sypaıy ǵana, biraq sanaǵa bir­den qona ketetin sózi, árıne, or­yndy. Kelesi maqalasy jarııa­lan­ǵanda sol sózin umytyp ketpeýge tyrysamyz.

Sársenbi, 14 qarasha 2012 7:40

– Osy ózime Jaıyq deıtin atym unaıdy, – deýshi edi aq­sa­qal keı maqalasy «J. Bekturov» dep qana jarııalanyp ketkende. Sypaıy ǵana, biraq sanaǵa bir­den qona ketetin sózi, árıne, or­yndy. Kelesi maqalasy jarııa­lan­ǵanda sol sózin umytyp ketpeýge tyrysamyz.

Jaıyq aǵamyzben tanysýy­myzdyń jaı-japsary bylaı. 1988 jyldyń qazan aıynda QazTAG-taǵy dırektordyń or­yn­basarlyǵyn zorlyqpen degendeı tastap, «Ortalyq Qazaq­stan­nyń» bas redaktorlyǵyna taǵa­ıyndaldym. Onda da Almaty­nyń ózinen emes, Saryaǵashta emdelip jatqan jerimnen Tashkent arqyly tikeleı Qaraǵan­dy­ǵa ushyp keldim. Kelgen soń, árıne, jumys isteý kerek. Re­dak­sııanyń papkalarynda nendeı materıaldar jatqanyn suradym jigitterden. Pálendeı eshteńe joq eken, tek Jaıyq Bekturov­tyń biraz materıaldary, Evneı Bóketov týraly birneshe estelik, Serik Aqsuńqarulynyń óleńde­ri, 1986 jylǵy Almatydaǵy Jel­­toqsan oqıǵalaryna qaty­syp, sottalǵan, Qaraǵandy abaq­tysynda jatqan bes jigit týraly Serik Seksenulynyń maqa­la­sy jarııalanbaı júr eken. Aldymen Serik Seksenulynyń materıaly 31 qazan kúngi sanǵa ket­ti. Muny nege bizdiń keli­si­mimizsiz jarııalaısyz degendeı biraz sóz esittik. KGB jigitte­ri­nen. Biraq zaman ózgerip kele jatqan tus qoı, árige soza qoıǵan joq.

E.Bóketov týraly estelik­ter­di daıyndaýdy, Seriktiń óleń­de­rin tartpada sarǵaıtpaı, tikeleı ózime jetkizip turýdy tapsyrdym da, Jaqańnyń materıaldaryn ózim ýaqytsha turyp jatqan «Kosmonavt» qonaq úıine ala kettim. Tanyssam, baıaǵyda-aq aı­ty­lýǵa, aıtqyzylýǵa, ile-shala ja­rııalanýǵa tıis jaıt – jazyq­syz jazalanǵan atalar, aǵalar kúıinishi. Sóz saırap tur, pikir kósilip jatyr, derekter ushan-teńiz, tek kompozısııada azyn-aýlaq selkeýlik bar. Sóz sapta­sy­nyń eshqaısysyna qalam tıgiz­beı, qurylymyn azdap qana jóndep shyqtym. Kóp ótpeı jarııalana da bastady.

Belgili jaıt, jańa basshy kelgende syrttaǵy da biraz adam onymen sálemdesip, tanysyp shyǵýǵa beıim. Bálkim, izettilik pen iltıpattyń bir sharty solaı bolar. Sol úrdispen biraz adam kelip te ketti. Jaqań joq. Arada aıǵa jýyq ýaqyt ótti. Bir kúni óńi egde tartqan, biraq júrisi shıraq, túr-túsi aqsaryǵa jaqyn, orta boıly bir qarııa kabınetke kirip keldi. Kim ekenin hatshy kelinshek eskertken de joq. Nege ekenin qaıdam, «Jaıyq aǵamyz osy eken ǵoı» degen oı birden keldi. «Aǵa» deıtinim shamala­ýymsha bul kisi sol jyldyń basynda toqsanǵa qarap qaıtys bolǵan meniń ákemnen 13-14 jas kishi. Keıinirek bildim, rasynda da solaı eken.

– Tanysýǵa keldim, – dedi sá­lemdesip jaıǵasqan soń. – Aýrýhanada bir aıdaı jatyp qalyp, kele almadym. Odan kúni keshe shyqtym. Al kelgen ornyń qut­ty, baıandy bolsyn. Qaı týǵan bolasyń.

Men ózi bala kezdegi jetim­diktiń taby ma, qaıdam, kisimen shúıirkelese ketýge sýyqtaýmyn. Biraq maqala-materıaldaryn bu­ryn da oqyǵandyqtan ba, kelgeli beri kólemdi birer materıalyn redaksııalap otyryp rıza bol­ǵandyǵymnan ba, áıteýir, álgi az áńgimeden-aq Jaqańmen kópten tanys-bilis, syılas adamdaı se­zindim ózimdi.

Sodan bylaı Jaqańmen jıi ushyrasatyn boldyq. Redaksııaǵa jıi keledi, kóbine taǵy bir materıalyn ákeledi, bylaı da kirip, ótken-ketkennen, óz tilimen aıt­qanda «kep» shertedi, gazette ja­rııalanǵan materıaldar týraly oıyn ortaǵa salady. О́zi ákelgen materıaldar ylǵı da ótkir bolyp, halyqtyń kókeıinde júr­gen, biraq kópshilikke jol taba bermeıtin máselelerdi qozǵaıdy.

Sonyń biri Ǵabıt Músire­pov­ke jazylǵan Kenesary týraly ataqty haty. Bul hat Ǵabeńe baıa­ǵy «Avgııdiń atqorasy» týraly «Sosıalıstik Qazaqstanda» ja­rııalanǵan maqalasyna oraı ja­zylǵan eken, kezinde esh jerde jarııalanbapty. Sony túgelimen jarııalap jiberdik. Keıin «Jul­dyz» jýrnaly qysqartyńqyrap kóshirip basty. «О́rt pen dert­tiń» jazylýy bylaı. Bir kúni Jaqań jup-juqa kókshil kitap ala keldi redaksııaǵa. Bul senzý­ranyń 1954 jyly basylǵan, ki­taphanalardan talaı shyǵarma­lar­dy alastap, órteý jónindegi nusqaýy eken. Tizim ishinde qa­zaq­tyń talaı aımańdaılarynyń tizimi júr. «Muny nesin ákelesiz maǵan, – dedim jorta renjigen bolyp. – Odan da dál osy quby­lys týraly maqala jazyp ákel­meısiz be». Jaqań kóp uzatqan joq, nátıjesi gazettiń eki-úsh sanynda etekteı-etekteı bolyp jarııalandy. Maqala, ocherkteri jıi jarııalanatyn Jaqań olaryn Almatydaǵy syılas árip­tes­terine úzbeı joldap turady eken. Bir kúni kúlimdeı kirdi. Kirdi de «Ázilhannan hat aldym. Jazǵanyńnyń bári jarııalanady eken. Saǵan baspanyń keregi joq eken ǵoı depti. Sol úshin saǵan rahmet» dep qolymdy qysty.

Jaqańmen anaý-mynaý jıyn-jıylystardy bylaı qoıǵanda, dastarqan basynda, azdy-kópti seıilge shyqqanda jıi kezdesip júrdik. Sondaıda Jaqań sal­maq­ty pikirlerin, súbeli oılaryn búkpeıtin, jasyrmaı aıtatyn. Solardyń bir-eki mysaly mynadaı. Sekseninshi jyldardyń aıa­ǵy aýmaly-tókpeli oılardyń, sát­siz bastamalardyń, alýan túr­li qoǵamdyq qozǵalystardyń bir kezeńi boldy ǵoı. Sondaı bir qozǵalystardyń biri búkil­odaq­tyq «Memorıal» qoǵamyn qurý boldy. Sol tusta qazaq gazette­rinde onyń respýblıkadaǵy qo­ǵa­myn «Ádilet» dep ataý jónin­de pikirler aıtylyp qaldy. Ony kópshilik qoldady da. Másele, saıası qýǵyndar qurbandaryn aıalaý, ardaqtaý bolǵandyqtan onyń «Ádilet» atalýy oryndy da edi. Biraq sol qozǵalysqa qatystym dep júrgen, alaıda qazaq tilin bilmeıtin keı kókaýyzdar «Ádi­letke» qarsy, «Memorıalǵa» jaq­tas bola ketti. Qoǵamnyń Qa­raǵandy bólimshesi qurylarda sondaı jylmańdardyń biri «Memorıal» halyqaralyq termın, «Ádilet» degen qaıdan shyq­qan dep kókidi. Osyǵan Jaqań shamdanyp, salmaǵy mol dálel­der aıtty. Men de shydaı almaı «Ádilettiń» halyqaralyq termın emestigin siz qalaı dáleldeı alasyz degen ýáj keltirdim. Aqyry Jaqańdiki, jalpy bizdiki jón bolyp shyqty.

Ekinshi mysal. Partııanyń dár­meni ketip turǵan kez ǵoı, sol tusta KOKP Ortalyq Komıte­ti­nen bir brıgada kele qaldy. Aldymen partııanyń bedelin arttyrý tóńireginde jeke uıymdarda kezdesý-pikirlesý ótkizdi. Aıa­ǵyn­da sorpaǵa shyǵar degenderdi obkomnyń zalyna jınady. Or­talyqtan kelgender ilýde bireýi bolmasa, ádette kósemsıdi. Kel­genderdiń bireýi de sóıtti. Stolypın reformasyn, sonyń ózin bıpazdap maqtaı bastady. Osy tusta Jaqań atyp turdy.

– Sizder, – dedi shıryǵyń­qy­rap, – Ortalyq partııa komıt­e­ti­nen kelip tursyzdar. Sóıte tura Stolypındi, onyń reformasyn maqtaısyzdar. Demek, Ortalyq pikiriniń syńaıy da osyndaı. Al Stolypın reformasynyń sizder sátti dep esepteıtin nátıjesi Sibirdiń, Shyǵys halyqtarynyń, aldymen qazaq halqynyń shuraı­ly jerin tartyp alyp, orys­tar­ǵa bergeninen týyndaǵanyn bil­meısizder me. Tipti ózderińizden bastap, bárińiz kúni keshege deıin laǵnet aıtyp kelgen Stolypın vagondaryn umytyp qaldyńyz­dar ma. Olaı bolsa KOKP-nyń birligi týraly qandaı áńgime bolmaq, – dep sózin zildi aıaqta­dy. Ondaı sózdi Jaqańnan basqa eshkim aıta almady.

Úsh jyl syılastyq, jas aıyrmashylyǵyna qaramaıtyn tonnyń ishki baýyndaı joldas­tyq kezinde men Jaqańnyń só­zi­ne bir-aq ret qulaq aspadym. 1991 jyldyń 19-y tamyzy. Más­keýden sýyq habar jetti. Tóten­she jaǵdaılar jónindegi memle­kettik komıtet endi ǵana apyl-tapyl qadam basqan demokratııany birjolata tunshyqtyrý, konfe­derasııanyń qurylýyna jol bermeý áreketine táýekel etipti. Bul jónindegi shyndyqty aıtpaý azamattyqqa rýhanı ólimmen teń edi. Aıtýǵa, jazýǵa týra keldi. Materıal máshińkege basylyp, sekretarıatqa ketti. Shapkasy: «Jek­senbiden dúısenbige qara­ǵan túni Keńes Odaǵynda mem­le­kettik tóńkeris jasaldy». Taqy­ry­by: «Iá, bul memlekettik tóń­keris». Sekretarıattaǵy, basqa da jigitter oqıdy. Oqıdy da, sol kezde redaksııaǵa kelip qalǵan Ja­qańa jalynady. Bir tyńdasa sizdi tyńdaıdy, sóılesińiz, kón­dirińiz deıdi. Sonymen Jaqań keldi. «Eń bolmasa, shapkasyn jumsartsaıshy, Keńes Odaǵynda mańyzdy ýaqıǵa boldy deseń de jetedi ǵoı. Kókeıimizdegi sózi­miz­di aıtamyz, dep kór­dik qoı azapty», – deıdi. «Jaqa, sózdi shyǵyn qylmańyz. Endigi kezek bizdiki shyǵar, bálkim. Taǵ­dyr solaı bolsa, buqpantaıla­ǵanmen qutyla almaspyz», – dep men de bezerdim.

Sol jyldyń qara kúzinde Al­matyǵa aýysatyn boldym. Árip­tes inilerim shyǵaryp saldy. Ne tapsyrmańyz bar, – dedi. «Qart­tardan Jaqańdy, jastardan, qa­tarlaryńyzdan Serikti ren­jit­peńder», – dedim. Jigitter ýáde­sinde turdy. Jaqań da, Serik te toqtaýsyz jarııalanyp júrdi.

1997 jyly Jaqańnan hat aldym. «Jazýshy» baspasynda kóp­­ten beri qoljazbasy jatqa­nyn, sartap bolǵanyn muń qy­lyp shaǵypty. Ony aldyrdym, oqyp shyqtym, unady. Basyp shyǵarýǵa tyrysatynymdy aıttym. «Juldyz» jýrnalynda so­nyń ekinshi bóligi jarııalan­ǵa­nyn, múmkin bolsa ekeýin birik­tir­gen jón bolatynyn eskertti. Qoljazbany Qazaqstandaǵy eń saýatty, eń sheber redaktor­lar­dyń biri Ráshıd Rahymbekovke berdim. Ráshıd eki bólikti ádemi jymdastyrdy. Ony «Tańba» degen atpen shyqqan romandy oqyp bolǵan soń Jaqańnyń ózi aıtty. Qaraǵandyǵa baryp, tósek tartyp jatqan aǵamyzǵa kitaptyń avtorlyq danalaryn, azyn-aýlaq qalamaqysyn berdim. Jáýkeń jeńgemizdiń qolynan dám tattym. Artynsha Germanııaǵa júrip kettim. Sol saparda júrgenimde aýylda jeńgem, Qaraǵandyda Jaqań qaıtys bolypty. Qolym­nan topyraq sala almadym. О́mir­degi bir ókinishim osy.

Nurmahan Orazbek,

Qazaqstannyń eńbek

sińirgen qaıratkeri.

_________________________

QARA ShAL

Qara shal, tizgin tartyp, bógel beri!

О́ksikti aıt ómirdegi, óleńdegi.

Maǵjan, Sáken ketken dúnıege

Sen-daǵy jatyrsyń ba jónelgeli?!

Qoıa tur…

Eki arany jalǵaımyz da,

Ekeýmiz egile ánge salmaımyz ba?

Sen joqta shyqqan tegin, túbin bilmes

Teksizdiń tuqymy bop qalmaımyz ba?!

Qoıa tur…

Bastan qandy ǵasyr ótti.

Jaı ótpeı, ór keýdeńdi basyp ótti!

Sońynda – sherin qozǵap, bozdap súıgen

Qazaǵyń qap barady qasiretti!

Sum ajal, aqynsyń ba, batyrsyń ba –

Qaıtedi, atam da joq, aqylshym da.

Alashtyń azattyǵyn kózben kórip,

Alańsyz attanǵaly jatyrsyń ba?!

Endeshe, qosh deıdi ulyń qasiretti.

Sońy bir zamananyń, basy da ótti.

Artynda – shyqqan túbin biletuǵyn

Uly bir ulys qaldy qasıetti…

Serik AQSUŃQARULY.