Neden uttyq, neden utyldyq?

Juma, 13 shilde 2012 7:54

Kúnde qubylǵan zamannyń yńǵaıymen “kelimsek” degen sóz taýyp aldyq. Bul, ásirese, sportshylarǵa kóp qoldanyp júr. Bizdiń keıbir áriptesterimiz: “Ol – kelimsek. Aqshany alǵan soń eline ketip qalady», dep aımen kúnniń amanynda dabyl qaǵyp júr. Kelimsektiń de qoldanylatyn óz orny bar. Máselen, fýtboldan Eýropanyń ortańqol quramalary túgili Reseıdiń tómengi dıvızıonyndaǵy klýbtarmen jeńiske jete almaıtyn quramamyzdaǵy syrttan kelgen oıynshylarǵa ashýlanǵanda osylaı aıtýǵa bolar.

Juma, 13 shilde 2012 7:54

Kúnde qubylǵan zamannyń yńǵaıymen “kelimsek” degen sóz taýyp aldyq. Bul, ásirese, sportshylarǵa kóp qoldanyp júr. Bizdiń keıbir áriptesterimiz: “Ol – kelimsek. Aqshany alǵan soń eline ketip qalady», dep aımen kúnniń amanynda dabyl qaǵyp júr. Kelimsektiń de qoldanylatyn óz orny bar. Máselen, fýtboldan Eýropanyń ortańqol quramalary túgili Reseıdiń tómengi dıvızıonyndaǵy klýbtarmen jeńiske jete almaıtyn quramamyzdaǵy syrttan kelgen oıynshylarǵa ashýlanǵanda osylaı aıtýǵa bolar. О́ıtkeni, olarda turaq joq. Qaı klýb jaqsy aqsha tóleıdi, taıly-taıaǵy qalmaı sonda kóship júredi. Onysyn ózderi de moıyndaıdy. Namys degenińiz joq. Aqsha úshin kelgenin jasyrmaıdy. Birer aı jalaqysyn tólemeı kórshi, sotqa shaǵynyp, esigińdi teýip ketedi. Olar Qazaqstan fýtbolyna eshteńe ákelgen joq. Bulardyń oıynyn ózimizdiń fýtbolshylar da oınaı alady.

Al Qazaqstan aýyr atletıkasynyń keńes­shisi Enver Týrkelerıdi kelimsek dep aıta alasyz ba? Joq! Olaı deı almaımyz.

Sonaý keńes mektebiniń tamasha úlgisin kórgen Anatolıı Hrapatyıdan keıin aýyr atletıkamyz bedelin biraz ýaqytqa jo­ǵalt­qan. О́zimizdiń bapkerler baryn sal­ǵanymen eshteńe isteı almady. Sol kezde Naım Súleımenoǵly men Halıl Mýtlý sekildi eki jampozdy, Olımp bıigine bir emes, úsh ret shyǵarǵan Enver Túrkele­rıge tańdaý salyndy. Sport fýnksıo­nerleri qatelesken joq. Onyń qyzylor­dalyq jalyndap turǵan bozbala Ilıa Ilındi kórgende-aq: “Myna jas jigit Olımpııa oıyndarynyń chempıony bolady”, degeni este. Solaı boldy. Ilıa úsh álem chempıonatynda top jaryp, Beıjiń­de oń qolynyń tamyry zaqymdanǵanyna qaramastan Olımpııa oıyndarynyń altynyn janqııarlyq erlikpen julyp aldy.

Aspandaǵy juldyz kóp be, Qazaq­stannyń halqy kóp pe degen saýalǵa tosylyp qalsańyz qytaıdaǵylar tosylmaıdy. Onda adamdar juldyzdan da, qumnan da kóp. Bir shaǵyn aýdannyń ózinen ortańqol jarysqa myńnan asa sportshy qatysady. Mine, osyndaı básekede Qazaqstan Aýyr atletıka federasııasy Túrkelerıdiń nus­qaýymen ana súti aýzynan áli keýip úlgermegen eki qyz ákelgen. Qytaı óziniń sport juldyzdarynyń basqaǵa jalyn da ustatpaıdy. Eger sańlaq sportshyny shetke shyǵarýǵa bapkerlerdiń, sport fýnk­sıonerleriniń qatysy bolǵan bolsa, adamy qumyrysqadan kóp aspan asty eliniń ıeleri olardy qabyrǵaǵa tirep qoıady. Ne qylatynyn bilesiz.

Al Zúlfııa men Maııa Qytaıdaǵy aýyr atletıkada aıaǵy-aıaǵyna shalynysyp júr­gen myńdaǵan qyzdardyń biri edi. Elegen, elengen joq bolatyn.  Túrkelerıdiń táli­minde ter tókken osy qos qyzben Reseı quramasyna ilikpeı, kúresinge shyǵary­lyp tastalǵan Svetlana Podobedova álem chempıonattarynda eki jyl qatarynan top jardy. Sol kezde ǵana Qytaı men Reseı quramalarynyń bas bapkerleri barmaǵyn tistedi. Qaıtalap aıtaıyq, eger osy úsh qyz óz elinde kerek bolsa úsheýine at basyndaı altyn berseń de jibermes edi. Sondyqtan, úsh qyzdy álemdik básekede eshkimge bas báıge ustatpaýyna aýyr atletıka quramamyzdyń bas bapkeri Alekseı Nı men keńesshi Enver Túrkelerı basta­ǵan bapkerler quramy ólsheýsiz eńbek sińirdi. Talanttardyń ózin jarqyrata kórsetýine Qazaqstan Úkimeti barlyq jaǵdaıdy týǵyzdy.

Endi aýyr atletıkanyń 8 joldamasyn sarapqa salǵan sońǵy Qazaqstan chempıonatyn alaıyq. Oǵan Beıjiń Olım­pıadasynyń kúmis júldegeri Olga Nekrasovadan bastap qola júldeger Marııa Graboveskaıa, álem chempıony Vladımır Sedov, álem chempıonatynyń qola júl­degeri Vladımır Kýznesov, Azııada alda bolǵan Sergeı Istomın qatysty. Bular – elimizge eńbegi sińgen óz atletterimiz. Tarazyǵa salynǵan segiz joldamany jeńip alýǵa olarǵa eshkim bóget jasaǵan joq, biraq bári óte almaı qaldy. Ilıa Ilın, Almas О́teshov, Anna Nurmuhamedova, Svet­lana Podobedovadan bólek, Zúlfııa Chınshanlo, Maııa Maneza, Arlı Shonteı men Farhad Harkı joldamany jeńip aldy. Sońǵy ekeýi ańdap otyrǵanyńyzdaı Qazaqstan sportyna beıtanys esimder. Ońtústik Qazaqstan oblysy men Aqtóbe oblysynyń atynan túsken qos talantty atletter de aspan asty eliniń túlekteri. Qazaqstan azamattyǵyn alǵan. Bári zańdy. Qytaıda úshtik túgili ondyqtyń mańaıyna jýymaıtyn osy jigitter Londonda olja salaryna óz basymyz kámil senemiz.

Sońǵy tórteýdiń kindik qany bóten elde tamdy demeseńiz, úlken sporttaǵy bıik nátıjeleri Qazaqstan sportymen tikeleı baılanysty. Oqý-jattyǵý jıyndaryn oıdaǵydaı ótkizdi. Qarjydan qaǵylǵan sátteri joq.

Al osylarmen terezesi teń tartysta joldamaǵa talasqan ózimizdiń joǵarydaǵy atletterimiz jeńilip qalyp jatsa, kimge kiná artýymyz kerek. Bizdiń kóptegen qyz-jigitterimiz Qazaqstan quramasy bas bapkerimen kelise almaı, jeke jattyǵýǵa bel býsa, sheshýshi sátte shiderdegi attaı kúı keshýiniń mánisi osy. Bul Sport jáne dene tárbıesi isteri agenttigi basshylary­nyń oılasatyn máselesi. Búginde bizdiń birinshi sportshylarymyzǵa aınalyp otyr­ǵan aýyr atletıkada keýdemsoqtyq, betimen ketýshilik boı kórsete bastady. Olımpııa oıyndarynyń chempıony, álem chempıony quramadan tys jattyǵý jasap, tabysqa jetem degen bolsa túbi bir jamandyqqa uryndyrady. Dana Abaı aıtqandaı, “bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqymnyń” kúıin keship júrmeıik. Qura­mamyz bir qoldyń salasyndaı birtutas bolmaýy jeńisterge bóget bolmaıdy degenge sený qıyn. Bul keıinirek keńinen talqylanatyn keleli másele.

Eger biz aýyr atletıkadan joǵary medaldarǵa 6 sportshymyz daýsyz talasady desek, sonyń 5-ýi bizdiń keıbir aǵaıyndar “kelimsek” dep aǵash atqa mingizgen atletter. Al osylardyń ornyna óz betterinshe júrip minez kórsetken joǵarydaǵy otandastarymyzdy jibersek, London – jıenniń qolyna quryq ilip, qyryq serkeshin aıdap qaıtatyn naǵashy jurty emes. Olımpııa oıyndarynda bir qola medalǵa da qol jetkize almaı jerge qarap qalatyn memleketter kóp. О́zińizdiń Otanyńyzǵa sondaı tilek tileseńiz, ne bolǵanyńyz. Tórt jylda bir ótetin Olımpıadaǵa dúnıe júzindegi barlyq memleket ózindegi bardy kórsetý men álemge dańqyn asyrý, sóıtip memleketiniń namysyn qorǵaý úshin barady.

Sonymen, syrttan myqty sportshylardy shaqyrdyq. Bul ras. Sonda neden uttyq neden utyldyq?!

Utylǵan túgimiz joq. Asyǵymyz alshysynan túsken jerimiz kóp.

1996 jyly Qyrǵyzstan túlegi Iýrıı Melnıchenko Atlanta Olımpıadasynda qolymyzdy altynǵa jetkizdi. 2004 jyly Georgıı Sýrsýmııa (grek-rım) men Gennadıı Lalıev (erkin kúres), 2008 jyly Teı­muraz Tıgıev (erkin kúres), Anna Vajenına (aýyr atletıka) Olımpııa oıyndary­nyń kúmis medalin elimizge tartý etti. Qysqy sportta Elena Hrýstaleva Olımpııa oıyndarynyń aqtyq synynda kúmiske ıe boldy. Buǵan deıin, Qazaqstan qurama­synyń qatysty degen aty bolmasa, Smırnovtan keıin medal syńǵyryn umyt­qanymyz qashan.

Osy sportshylardyń bári Reseıden kel­di. Elinde quramaǵa ilikpedi, úlken sport­tan tys qaldy. Qazaqstan qanattandyryp, jarysqa saldy.

Utqanymyz, dúnıe júzinde bási bólek sportshylarmen birge jattyqqan ózimiz­diń atletterimiz ósti. Vajenına eline qaıtsa, zańdy. Úlken sportpen qoshtasty, demalýyna haqysy bar. Melnıchenko men  Manýkıan balýandarymyzdy baptap júr.

Eń aýyr salmaqtaǵy Nurmahan Tiná­lıev sekildi balýanymyz eki álem chempıonatynda júlde alyp jatsa, onymen kúres kileminde kúnde tartysatyn Georgıı Sýrsýmııanyń da úlesi bar. О́z ishimizde Nurmahanǵa tiresýge jaraıtyn balýan joq. Sýrsýmııa ósirip jatyr.

Elena Shalygına kelgeli qyzdar kúresi shyńdala tústi.

Bular bolmasa óz sportshylarymyz shyqpas edi degendi aıtqaly otyrǵanymyz joq. Jalpy, elishilik jarystarda sheber­ligi joǵary sportshymen beldesýdiń jóni bólek. Áıtpese, 1996 jyly Atlantada Máýlen Mamyrovtyń erkin kúresten alǵan jalǵyz qola medalinen keıin ondaı bıik arman bolyp qaldy emes pe. Búginde Dáýlet, Dáýren degen jigitterimiz osy seńdi buzýǵa daıyn. Grek-rım kúresinde altynnan olja salýǵa Almattyń bási joǵary, Nurmahan men Darhan da oljasyz qaıtpas. Osy jigitterdiń ósýine Iýrıı Melnıchenko men Mkhıtar Manýkıannyń eńbegi joq dep eshkim aıtpaıdy.

Syrttan legıonerler shaqyrý – barlyq memleketterge tán úrdis, eshkim altynǵa talasatyn sportshysyn bermeıdi. О́ziń tárbıelep, óziń bıikke shyǵaryp jatsań, bul endi memlekettik jumys.

Alysqa barmaı-aq, kórshi О́zbekstandy alaıyq. Sońǵy eki Olımpıadada olardyń óz sportshylary altyn ala almaı júr. Afınada Reseıden ákelingen grýzın jáne osetın balýany О́zbekstanǵa altyn syılady. Beıjińde Artýr Taımazov sol el úshin ekinshi márte Olımpııa oıyndary­nyń chempıony boldy.

Osy jigitterdiń arqasynda ózbek kúre­si aıtarlyqtaı ósti. Ala topyly aǵaıyn­dar Londonda ústinen qus ushyrmaı otyrǵan Artýr Taımazovtan úshinshi altyndy kútetindikterin jasyrmaıdy. Ult­tyq namys degende ózbek juraǵaty esh­kimge des bermeıdi. Sondyqtan olarǵa mem­leketiniń atyn shyǵarý úshin altyn kerek.

Biz de sóıtemiz. Qaı jaqta, qaıda dú­nıege kelse de Qazaqstanda sport sheber­ligin jetildirip, Qazaqstan atynan synǵa túsken sportshy – ol bizdiń adam, ol bizdiń otandas.

Bizge keregi – Otanymyzdyń mereıin úlken sportta asqaqtatý bolsa, sol sportshylar qolymyzdy bıikke jetkizip jatsa, ol qalaı bóten bolady?!

Qazaq sportynyń óskenine, órkendege­nine bárimiz de múddelimiz. Keıbir áriptes­terimiz sportshylar alyp otyrmyz dep “ah” urǵan Reseıdiń ózi keteýi ketken fýtbolyn kóterý úshin Brazılııadan bastap biraz memleketterden oıynshylar shaqy­ryp, dopty tebe alatyn jaǵdaıǵa jetti. Eýropa da Drogba sekildi qara marjandarǵa kúni túsip otyr. Fransııa men Anglııa quramalaryn syrttyń oıynshylary qurasa da ondaǵylar fransýz, aǵylshyn emes demeıdi. О́ıtkeni, otan namysy bárinen qymbat. Al, bizdiń Elena Shalygına: “Meniń Otanym – Qazaq­stan”, – degendi aıtady. Sporttaǵy úlken jetistikterine Qazaqstan baıraǵy astynda jetti. Nıeti túzý dosty keýdeden ıterip, kelimsek deý durys emes. Árıne, bir Almat Kebisbaevtyń Londonda­ǵy altyny bizge óte qymbat. Almat, Nur­mahan, Serik, Danııar, Dáýlet, Dáýren, ózimizdiń Ilıa sııaqty aqbe­render kóbirek shyǵý úshin bapkerlerimiz kún-tún tynbaı jumys isteýleri kerek. Sonda ǵana bizder syrttan kómek almaspyz. Al, Qazaqstandy Otanym dep tanyp, qazaq baıraǵynyń astynda básekege túsetinder siz ben bizge alys emes. Zúlfııa men Arlı Londonda altynnan salym salyp jatsa, “kelim­sek” dep murnyn shúıirip júrgenderdiń ózi shattanyp, bir-birinen súıinshi suraryna kepilmiz. О́ıtkeni, Qazaqstannyń, jer ıesi – qazaq halqynyń dúnıe júzinde baǵasy artqanyna júregi joqtar ǵana qýana almaıdy.

Baqtııar TAIJAN,
“Egemen Qazaqstan”.

Almaty.