– Quralbek Dosjanuly, fýtbolǵa qalaı tap boldyńyz hám aıaq dobyna degen qushtarlyq bala kezińizden paıda boldy ma?
– Men 1949 jyly 6 tamyz kúni týyppyn. Úıimiz Shymkent qalasynyń shetinde turdy. Bir otbasynda eki qyz, tórt ul boldyq. Keshke óristen mal qaıtatyn kezde kósheniń balalary jınalyp alyp, fýtbol oınaımyz. Ár kósheniń óz komandasy bar. Kıimderimizdi sheship, eki bólek úıip, jerqaqpa jasaımyz da, dop tebemiz. Qasymyzda «Qoshqar ata» ózeni aǵyp jatady. Oıynshylardyń kóbi menen úlken eresek balalar-tyn. Olar ózderi júgirip, ter shyǵarý úshin kishkentaı meni qaqpaǵa turǵyzady. Alda-jalda qaqpaǵa dop jiberip alsam, aǵalarym jazalaıdy. Olardan qorqyp qaqpaǵa dop jibermeý úshin janymdy salamyn. Meniń bolashaq qaqpashylyq kásibim osylaı bastaldy. Ol kezde 12 jastaǵy bala edim...
Mal aıaǵy aýyl shetine ilikkende dopty tastaı salyp, sıyrlarǵa júgiremiz. Keıde doptyń qyzyǵyna batyp, qara terge túsip júrgende bizdiń úıdiń sıyrlary meni kútpeı ózderi úıge móńirep baryp qalady. Ondaı kezde ákeıden urys estip, sógis alamyn. Ákeı jaryqtyq «dop oınaǵan tozady, asyq oınaǵan azady» dep meniń dop tepkenimdi qalamady. Meni dop oınaýdan tıyp, baqylaýǵa alý úlken apama tapsyrylǵandyqtan, ol kisi tórgi bólmege qamap, ózi esiktiń aýzynda urshyǵyn ıirip, jip esip otyratyn. Báribir syrtqy terezeniń jaqtaýyn ashyp, qashyp kete berýshi edim...
– Alǵash ret kásibı fýtbolǵa qalaı qadam bastyńyz?
– Kósheniń jabaıy fýtbolynan qanattanǵan soń keshikpeı mektepishilik jarystarǵa qatysa bastadym. Odan mekteparalyq jarystarǵa shyqtym. Ol zamanda fýtboldan ártúrli deńgeıdegi jarystar óte kóp uıymdastyrylatyn. Sóıtip júrgende 1968 jyly Shymkenttegi «Metallýrg» klýby shaqyrdy. Meniń kásibı fýtbolǵa bet burýym osy kezden bastaldy. Odaq chempıonatynyń «B» klasynda óner kórsetetin «Metallýrg» klýby kórshiles О́zbekstan, Tájikstan respýblıkalary jáne ózimizdiń Jambyl, Qyzylorda oblystarynyń komandalarymen ózara birinshilik uıymdastyratyn.
«Metallýrg» sport klýbynyń jattyqtyrýshysy Vıktor Plıasýnov deıtin adam edi. Osy kisi birden «seniń qaqpashy bolýǵa ıkemiń bar» dep baǵyt siltedi. Osy bapkerdiń kómegimen qaqpashy bolý úshin tup-týra bir jylymdy sarp ettim. Nátıje jaman bolǵan joq. Eki jyldyń ishinde ájeptáýir qaqpashy bolyp qalyptastym. 1970 jyldyń qarasha aıynda meni Tashkenttiń «Pahtakor» fýtbol klýby negizgi quramyna shaqyrdy. Shynymdy aıtsam, «Pahtakorǵa» barǵym keldi. О́ıtkeni Tashkent elge jaqyn, baryp-kelip turýǵa qolaıly.
Keshikpeı Almatynyń «Qaırat» fýtbol klýbynan da shaqyrtý keldi. Tipti sol kezdegi qazaq sportynyń qaıratker-basshysy Qarken Ahmetov aǵamyzdyń ózi izdep úıge keldi bir kúni. Biraq men О́zbekstanǵa búıregim buryp turǵanyn aıttym. Sóıtip naqty tórelik aıtý ákeıge júkteldi. Ákeı: «Qazaq balasy ózbek namysyn qorǵamaıdy» dep short kesti. Aqyry, 1971 jyly almatylyq dańqty komandanyń sapynan tabyldym.
– Siz «Qaırattyń» quramyna qabyldanǵan 1971 jyly atalmysh klýb óz tarıhynda tuńǵysh ret halyqaralyq «Temirjolshylar kýbogyn» jeńip aldy. Osy jarystyń basy-qasynda boldyńyz. Endeshe kýbok ıegeri atanǵan sáttegi oıyn órnekterin taǵy bir eske túsirip, áńgimelep berseńiz?
– О́zińiz atap ótkendeı «Qaırat» fýtbol komandasynyń eń joǵary jetistigi 1971 jyly halyqaralyq «Temirjolshylar kýbogyn» jeńip alǵany. Bul klýb tarıhyndaǵy eń joǵarǵy jetistik. Biz alǵashqy oıynda Chehoslovakııanyń «Lokomotıv» komandasyn óz alańymyzda 4:1, syrtta 1:0 esebimen jeńdik. Eki oıynda da meniń áriptesim Vıktor Shvedkov «Qaırattyń» qaqpasyn kúzetti. Kelesi aınalymda Bolgarııanyń «Slavııa» komandasynan 1:3 esebimen jeńilis taptyq. Osy oqıǵadan keıin bapkerler qarymta kezdesýde qaqpaǵa meni qoıýdy sheshipti. Meniń úlken fýtboldaǵy kareram osydan bastaldy. Qarymta kezdesýde bolgarlardy 3:0 esebimen jeńdik. Fýtbolshylar: Evgenıı Pıýnovskıı, Iýrıı Sevıdov, Vladıslav Markın bir-bir goldan soqty.
Fınaldyq kezdesý tipti qıynǵa tústi. Qarsylasymyz anaý-mynaý emes, Rýmynııanyń azýly «Rapıd» komandasy. Oıyn bastalmaı jatyp, kóptegen fýtbol mamandary jeńisti aldyn ala rýmyndyqtardyń qolyna ustatyp qoıdy. Ol da múmkin edi, óıtkeni «Qaırat» atty komandanyń bar-joǵyn eshkim bilmeıtin. Alaıda biz namysqa tyrysyp, syrtta 1:1 esebimen teń oınap, Almatyda 1:0 esebimen basym túsip, kýbokty jeńip aldyq. Osy tarıhı jeńisten keıin, bizdiń bárimizge «KSRO sport sheberi» degen ataq berdi.
– Quralbek aǵa, siz 1973 jyly bir maýsymda qatarynan 16 penaltıdiń dobyn qaıtaryp, KSRO chempıonatynda «penaltı qaıtarýdyń has sheberi» atanǵan ekensiz. Osy oqıǵa jaıly aıtyp kórseńiz?
– 1973 jyly KSRO fýtbol tarıhynda «teń oıyn boldyrmaý» týraly ereje qabyldandy da, jeńisti 11 metrlik penaltı arqyly sheshýdi engizdi. Osy jyly men teń oıyn bolǵan sátterden 11 metrlik penaltıden 16 dopty qaıtardym. Ásirese esimde qalǵany: osy jyly 11 tamyz kúni Máskeýde jergilikti «Dınoma» komandasymen oınadyq. Osy komanda quramynda tanymal fýtbolshy keıin KSRO quramasy sapynda oınaǵan Aleksandr Mınaev deıtin oıynshy bar-tyn. Sol kúni Aleksandrdyń týǵan kúni eken. Taǵy da oıyn nátıjesi teńeskendikten, 11 metrlik penaltı tebiletin boldy. Máskeýlikter týǵan kúniniń qurmetine oǵan alǵashqy doptyń kezegin usyndy. Máskeýlik oıynshy 11 metrde turǵan dopty shirene tepti. Men ony sart etkizip ustap qaldym. Osy bir doptyń arqasynda biz jeńdik. Meniń «Qaqpashy Quralbek» degen ataǵym aspandap ketti.
– Fýtbol oıynynda qaqpashynyń basqa oıynshylardan qandaı aıyrmashylyǵy bar?
– Qaqpashynyń basqa fýtbolshylardan aıyrmashylyǵy óte kóp. О́ıtkeni qaqpashy dopty ustamasa, ol dopty artyńda turǵan qaqpa ustaıdy. Ondaı jaǵdaıda qaqpashyǵa uıattyń júgi artylady. Doptyń jyldamdyǵy 130-180 shaqyrym/saǵatqa deıin barady. Endi osyndaı kóz kórmeıtin jyldamdyqpen ushyp kele jatqan dopty ustaý úshin sheberliktiń ózi azdyq etedi. Sezim, ólshem, matematıkalyq esep, jyldamdyq, t.b. óte kóp taktıkalyq oılamdar qajet. Alystan urylǵan doptyń ushyp kele jatqan jyldamdyǵyn tez eseptep úlgerýiń kerek, soǵan saı jyldamdyqty sáıkestendirip qulaýyń qajet. Qazir tek qaqpashylardy baptaıtyn jeke bapkerler bar. Bizdiń kezde ondaı joq edi.
– Qazirgi ulttyq qurama sapynda oınap júrgen qaqpashylarǵa kóńilińiz tola ma?
– О́kinishke qaraı tól chempıonatymyzda óner kórsetetin qaqpashylarǵa kóńilim tola qoımaıdy. Qaqpashy artyndaǵy qaqpany seze bilýi kerek. Al bizdegi qaqpashylar qaqpadan sál uzap shyǵyp ketse, alaqtap qaqpany izdeı bastaıdy. Oıynnyń odan ári órbýine qaraý jaıyna qalady. Al qaqpashy degen qaqpany seze bilýi kerek, qorǵanystaǵy áriptesterin úılestire bilýi kerek. Oıyndy oqyp turýy kerek. Aınalasyndaǵy qorǵaýshylaryna nusqaý berip, qaýiptiń aldyn alýy kerek. Bir sózben aıtqanda, strateg bolýy qajet...
– Qazirgi fýtbol men sizderdiń kezdegi fýtboldyń qandaı aıyrmashylyǵy bar?
– Bizdiń kezdegi fýtbol degenimiz – jetpisinshi jyldardyń oıyndary bolyp esepteledi. Ol zamanda fýtbolshylar jáne olardyń bapkerleri, sondaı-aq fýtboldyń mańynda júrgen basshy-qosshylardyń barlyǵy bilim men ǵylymǵa, odan qaldy jańashyldyqqa óte-móte mán berýshi edi. Sondyqtan da bolar, kúndelikti gazet-jýrnaldardy úzbeı oqıtyn edik, fýtbol álemindegi úzdik úlgilerdi estip-bilip, sińirip alýǵa tyrysatynbyz.
Osy oraıda sizdiń qoıǵan suraǵyńyzǵa qatysty aıtarym, bizdiń kezdegi fýtboldyń qazirgiden birinshi ereksheligi: jetpisinshi jyldary Almaty qalasyndaǵy ortalyq stadıonda «Qaırat» oınaǵan kezde kórermender lyq tolyp otyratyn. Otyz myń adamdyq alyp stadıonda bos oryn bolmaıtyn. Olar óz komandasyna shynaıy janashyrlyq tanytyp, yqylys bildiretin. Oıynshylar jankúıerlerdiń osyndaı yqylasynan kúsh-qýat alatyn. Sonyń sebebi shyǵar «Qaırat» óz alańynda óte sırek utylatyn.
Ekinshi erekshelik: bizdiń kezde namysshyldyq deıtin uǵym joǵary boldy. Keńes zamanyn qansha jaman desek te, onyń ıdeologııalyq jumysynan úırenetin dúnıe kóp. Bizdiń oıynǵa partııa, komsomol jastar uıymy qatty mán beretin. Árbir oıyndy kelip kórip, oǵan baǵa beretin. Fýtbolshylarǵa oıyn aldynda elge bedeldi partııa qyzmetkerleri kelip, aqyl aıtyp, jiger syılaıtyn.
Úshinshi erekshelik: bizdiń kezde fýtbolshylar men jankúıerler arasynda kezdesýler ótip turatyn. Osyndaı qaýyshýlar ústinde eskertýler aıtylatyn, biz syn-eskertpelerden qorytyndy shyǵarýǵa tyrysatynbyz.
– Kimmen kezdesýshi edińizder?
– Almatyda jumys istep turǵan zaýyt-fabrıkalar, jeńil ónerkásip kombınattary kóp bolatyn. Osy óndiris oryndarynyń jumysshy qaýymymen júzdesetinbiz. Kezdesýden soń olar túgeldeı kelip, bizdiń oıyndy tamashalap, qyzý qoldaý kórsetetin. Odan keıin aptasyna bir ret mindetti túrde teatrǵa barýshy edik. Konsert nemese spektakl kóretinbiz. Qazir osylardyń birde-biri joq. Bolǵan kúnniń ózinde baıandy emes...
– Sonymen, qysqasy bizdiń qazirgi fýtbolǵa naqty ne jetpeıdi?
– Álem fýtbolynyń sheberlik deńgeıi kún sanap emes, sát sanap ósip barady. Olar «Qazaqstannyń fýtboly qalyp qoıǵan eken, kúte turaıyq» demeıdi. Bizdiń fýtbolǵa ne jetispeıdi degenge óz basym namys jetispeıdi degen bolar edim. Qazirgi fýtbolshylar úshin eldik, ulttyq uǵymnan góri aqsha birinshi orynda. Bizdiń kezde ondaı uǵym bolǵan joq. Alǵan azyn-aýlaq jalaqymyz kúnkórisimizge jetetin. Qazirgi jigitter aqsha úshin ózin ósirgen-jetildirgen komandasyn tastap júre beredi. Bir jerde turaqtap, eńbek etip, sheberligin shyńdamaıdy, «qaıda aqsha kóp» dep alańdap turady. Sondyqtan da olardyń sheberligi turaqsyz.
Odan soń syrttan shaqyrylǵan bapkerler vahtalyq ádispen aqsha tabý úshin keledi. Kásibı fýtbolda til máselesi degen uǵym bar. Al bapkerler aýdarmashy arqyly jumys isteıdi. Ol múldem qate. Fýtbolǵa jandy til kerek. Bapker bireýdi aldaýy kerek, bireýge urysqan unaıdy, ekinshi bireýdiń jandy jerine sózben áser etý kerek. Osyndaı názik dúnıelerdi til bilmeıtin bapker qalaı iske asyrmaq. Bapker degen dilmar-sheshen, psıholog-ustaz bolýy kerek. Mysaly óz basym Qazaqstandaǵy barlyq fýtbolshylardy, bapkerlerdi jatqa bilemin. Kimniń deńgeıi qandaı, jumys sapasy nendeı – kókeıimde saırap tur. Únemi analız jasap otyramyn.
– Túsinikti... qazirgi fýtboldy damytý úshin ne isteý kerek sonda?
– Fýtboldy damytý úshin ishki chempıonattyń deńgeıin kóterý kerek. Ol úshin legıonerlerge shekteý qoımasaq, jergilikti oıynshylar óspeıdi. Bizdiń premer lıgada onshaqty komanda oınaıdy. Onyń jeke-jeke bapkerleri bar. Jaman bolsyn, jaqsy bolsyn, osylardyń basyn qosyp, semınar-keńes ótkizip turý qajet. Olardy tyńdaýymyz kerek, oılaryn bilýimiz kerek. Osynyń bárin jınaqtap ulttyq quramanyń bapkeri baǵdarlama jasap, ǵylymı negizde jumysty júıelesin.
Qazir árkim ár jerde shashyrap júr. Qysqasy, bizde fýtboldy uıymdastyrý sharasy áli tolyq júıelenbegen. Taǵy bir oǵash dúnıe, qazir fýtbol alańynda dop teýip júrgen qazaq jigitteri sál jetistikke jetse, mastanyp, keýde kóterip shyǵa keletin aýrýy taǵy bar. Kezinde bizdi de maqtady. Biraq juldyz dertine shaldyqqan joqpyz.
– Qureke, bizdiń fýtbol toqsanynshy jyldary Azııa qurlyǵynda óner kórsetti, artynan Eýropa lıgasyna ótti. Osy oqıǵa jaıly nendeı oı aıtasyz?
– Men Qazaqstan fýtbol federasııasyna basshy bolyp júrgen jyldary bizdiń qurama Azııa qurlyǵynda oınaıtyn edi jáne kóptegen jetistikterge qol jetkizdi. Atap aıtqanda, 1998 jyly elimizdiń fýtboldan jastar quramasy Azııada úzdik shyǵyp, álem chempıonatyna qatysty. Al 2000 jyly bizdiń fýtzal quramasy Gvatemalada ótken álem birinshiligine qatysty. Fýtboldan qyzdar quramasy Azııada alǵashqy bestikke kirip úlgerdi. Qysqasy, eptegen nátıje bar edi. Biraq qazirgi federasııadaǵylar osynyń birin de eskergisi kelmeıdi. Men olardy da túsinemin. Biraq tarıhty syzyp tastaı almaısyz, solaı emes pe?!
Biraq óz basym qazaq fýtbolynyń bolashaǵynan úlken úmit kútemin. Eýropadan úırenetin nárse óte kóp. Basqasyn aıtpaǵanda, bapkerlerimizdi ataqty klýbtarǵa tájirıbe almasý úshin jiberip, oqytyp alsaq, utylmas edik.
– Biz bolashaq fýtbolshylardy Brazılııada oqytqan joqpyz ba?
– Ol da durys shyǵar. Biraq mynany bilgen jón. Bizdiń balalar Brazılııada oqyǵanymen «brazıles» bolyp ózgermeıdi. Men biletin eki top oqyp keldi. Osylardan jarq etip shyqqan bir oıynshyny baıqamadym. Meniń oıymsha, Brazılııaǵa ketken aqshaǵa odan da aımaqtarda mektep ashyp, fýtbol-ınternatyn salý kerek edi. Árbir aımaqqa fýtbol bazasyn salmaıynsha, fýtbol eshqashan órkendemeıdi.
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
