Japon maqalyna júginsek, «qart kisiniń tájirıbesi tasbaqanyń saýytynan berik». Ol ókpeshil, minshil, kóńiline kir saqtaǵysh, bireýdiń is-áreketin joqqa shyǵarǵysh emes, «arystan artyna qarap aqyrmas» degendeı, keleshektiń tulǵasyn tárbıeleıtin kemel aqylman, kóregen kóshbasshy. Demek, Abaıdyń hıkmet keýdesi, ǵulamalyq zerdesi eldi durys jolǵa bastaýshy óri-qyry birdeı danalyqpen, izgilikpen, ómirlik tájirıbemen muzdaı qarýlanǵan aqsaqaldyń shynaıy tulǵasyn sıpattaıdy. Sondyqtan da:
Áıteýir aqsaqaldar aıtpady dep,
Júrmesin dep, az ǵana sóz shyǵardyq –
deýi halyq taǵdyryna, el bolashaǵyna, onyń birlik-tutastyǵyna, aýyzbirshiligine zor jaýapkershilikpen qaraǵandyǵynan týyndaǵan. Zadynda, Abaıdyń árbir óleńiniń shyǵý tarıhy bar. Hakimniń árbir sózi – sol bir dáýirdiń sýreti, tutas bir kesek kemeńgerlik keńes. Ol asyl jurtynyń alǵa basýyn, bıikten kórinýin, kósegesi kógerip, tolysyp-jetilgenin kókseıdi. 1886 jyly jazylǵan «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy arman» deıtin namys ári sógis tolǵaýynda:
Aqsaqaldyń, ákeniń, bilimdiniń,
Sózinen syrdań tartyp, tez jırenbek –
deıdi de bul oıyn odan saıyn «Aqylsyz shynǵa senbeı, joqqa senbek», «Itteı qor bop, ózine sóz keltirmek» dep, ónersizderdi, qulyqsyzdardy áshkereleıdi, aqsaqaldyń tilin almaǵandardy aıyptaıdy.
On tórt jasynan bastap ákesine qolǵanat bolǵan, el basqarý isine erkin aralasqan, daý-sharlarda minsiz tórelik aıtqan, zamandy, qoǵamdy has tamyrshydaı tanyǵan, adam balasynyń tuńǵıyq syrlaryn qapysyz meńgergen Abaı:
Mundaı elden boıyń tart,
Men qajydym, sen qajy!
Aıtyp-aıtyp ótti qart,
Kónbedi jurt, ne ylajy? –
dep, qazynaly qarttyń eńbegi esh bolǵanyna ózegi órtene ókinedi.
Abaı rýhanı qabilet, tanym-túsinik, oı-parasat, bilim-bilik, sana deńgeıi joǵary esti aqsaqaldy, ıaǵnı orystyń oıshyly Nekrasov aıtqandaı, «bir áýlettiń tiregi, ar-uıaty, rýhanı ustazy, danalyq kózi», «halyqtyń, jalpy adamzattyń damýyna baǵyt-baǵdar beretin» tulǵany bizshe aıtqanda, kópti kórgen, minezge baı, qaıratty, namysty, jol-jobaǵa júırik zııaly aqsaqaldy úlgi etip otyr. Asyly, «aqsaqaldyq», «úlkendik» uǵymyna ushan-teńiz tájirıbe, kemel kózqaras, maqsatkerlik, keńpeıildilik, elshildik-memleketshildik, eńbekshildik, ımandylyq, jaqsylyqty qorǵaý, jamandyqty áshkereleý tárizdi qasıetter enedi.
Danagóı, synshyl, alysty boljaǵysh Abaı «tiri bolyp tórde joq, óli bolyp kórde joq» «qartań baı», «qartań shal», «kezbe shal» deıtin kózboıaýshy surpaqbaılardyń shańyn qaǵady, shaıandaı shaǵady. Máselen:
Qartań tartqan adamnan ot azaımaq,
Ot azaısa, ár istiń bári taıǵaq.
Sharýań úshin kóringen aqyl aıtyp,
Jolyń taıǵaq, aıaǵyń tartar maımaq.
(«Júrek – teńiz, qyzyqtyń bári –
asyl tas»)
Baıbaıshyl tartyp, baǵa joq,
Jastarǵa jappas jala joq.
Jat qorany kúzetken
Qartań shalda sana joq.
(«Týǵyzǵan ata, ana joq»)
Basalqa sóz sende joq,
Aıtqan sóziń «malyń shash».
Itshe indet tilemeı
Jat úıińde, ólseń de ash!
Oılap-oılap qarasam,
Osyndaı shal qaıda joq.
Qozǵaý salyp qozdyrǵysh,
Kezbe shaldan paıda joq.
(«Qaıǵy shyǵar ilimnen»)
El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty strategııalyq mán-maǵynasy aıryqsha maqalasynda: «Abaıdyń mol murasy qazaq ultynyń jańa sapasyn qalyptastyrýǵa qyzmet etedi» dep jazdy. Endeshe, jańasha kózqaras, jańasha paıym, asyl qasıetterge ıe kisiligi, tájirıbesi, taǵylymy mol danagóı aqsaqaldyqtyń zamany týdy.
