Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń jetekshiligimen ótken palatanyń keshegi kezekti jalpy otyrysynyń kún tártibinde elimizdiń Túrkııa men Qytaı arasyndaǵy sottalǵandardy almasý kelisimi jáne Chehııamen qylmystyq ister boıynsha ózara quqyqtyq kómek sharty talqyǵa salyndy. Sondaı-aq, depýtattar eńbek kóshi-qony máselesine qatysty zań jobasyn qarady.
Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń jetekshiligimen ótken palatanyń keshegi kezekti jalpy otyrysynyń kún tártibinde elimizdiń Túrkııa men Qytaı arasyndaǵy sottalǵandardy almasý kelisimi jáne Chehııamen qylmystyq ister boıynsha ózara quqyqtyq kómek sharty talqyǵa salyndy. Sondaı-aq, depýtattar eńbek kóshi-qony máselesine qatysty zań jobasyn qarady.
Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy sottalǵan adamdardy berý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly zań jobasy boıynsha baıandamany Bas prokýrordyń orynbasary Jaqyp Asanov jasady. Bul qujat Túrkııada sottalǵan qazaqstandyq azamattardyń jazasyn óz Otanynda óteýine múmkindik beredi. Búgingi kúni osy eldiń túrmelerinde Qazaqstannyń eki azamaty 2009 jyldan bastap jazalaryn óteýde. Mysaly, Rýstam esimdi Qazaqstan azamaty 5 jylǵa sotty bolsa, Dmıtrıı esimdi qazaqstandyq 12,5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylypty. Kelisim ratıfıkasııalanǵan jaǵdaıda osy eki azamat qaıtarylyp, olar qalǵan merzimderin óz Otanynda óteıtin bolady. Sol sııaqty, elimiz túrmelerinde jazasyn ótep jatqan úsh túrkııalyq azamatqa jazalarynyń qalǵan merzimderin óz elinde óteýlerine jol ashylady.
Kelisimge sáıkes sottalǵandardy óz eline qaıtarý úshin eń aldymen sottalǵan adam berilip jatqan eldiń azamaty bolýymen qatar, onyń da kelisimi qajet eken. Eń bastysy, jasaǵan is-áreketteri eki elde de qylmys bolyp sanalýy tıis. Taraptardyń kelisimi bolmaǵan jaǵdaıda sottalǵandar berilmeýi de múmkin. Kelisimde olardy berýden bas tartýdyń úsh jaǵdaıy kórinis tapqan. Eger sottalýshy sol memlekettiń egemendigine nemese qoǵamdyq tártibine nuqsan keltirse, onyń áreketi memleket qaýipsizdigine jasalǵan qylmys dep sanalsa jáne sol memleketke óteletin qaryzdary boıynsha jaýapqa tartylsa óz eline qaıtarylmaıdy. Ázirge mundaı kelisim Túrkııany qosa alǵanda alty elmen jasalypty. Al TMD elderimen sottalǵandardy qaıtarý 1998 jyly jasalǵan arnaıy konvensııa sheńberinde júzege asýda eken. Zań jobasy qabyldandy.
Sondaı-aq, Qytaımen aradaǵy sottalǵandardy berý osyndaı kelisim negizinde júzege asatyny belgili boldy. Kelisimge Elbasynyń Pekınge jasaǵan sapary barysynda qol qoıylǵan. Bas prokýror orynbasarynyń málimetine qaraǵanda, búgingi tańda Qytaı kolonııalarynda 15 qazaqstandyq azamat jazalaryn óteýde. Olardyń 12-si ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna kesilse, qalǵan úsheýine on jyldan berilipti.
Qasenov degen qazaqstandyq azamat jolserik bolyp júrgen kezinde Qytaıǵa qyzyl kitapqa engen tasbaqalardy kontrabandalyq jolmen jetkizip bergeni úshin ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrylǵan. 2002 jyldan bastap Úrimji qalasynda jazasyn ótep jatqan oǵan baryp turýǵa týǵan-týysqandarynyń jaǵdaıy joq kórinedi. Sondyqtan, sottalǵan qazaqstandyqtyń týystary ony elge qaıtarý týraly jıi shaǵymdanady eken. Alaıda, Qazaqstanda sol áreketi úshin jaza jeńil bolǵandyqtan, sottalǵan qazaqstandyqty Qytaı jaǵy bermeýi de múmkin kórinedi. Al elimizdiń qylmystyq kodeksinde osyndaı qylmysy úshin eń qatań jaza 3 jyl kórinedi. Kelisim bekigen jaǵdaıda Qytaıǵa resmı suranys jasaýǵa quqyqtyq negiz paıda bolady, al suranys mindetti túrde qaralýǵa tıis. Tıisinshe, Qazaqstan túrmelerinde jatqan 20 qytaılyqtyń jazalaryn óz elderinde óteýlerine múmkindik týady.
Sóz oraıynda Bas prokýrordyń orynbasary Aspanasty elimen kelisimge kelý ońaı bolmaǵandyǵyn, kelissózderdiń 5 jylǵa sozylǵandyǵyn erekshe atady. Kelisimge qol jetkizýde qazirgi senator, kezinde Qazaqstannyń Qytaıdaǵy elshisi Ikram Adyrbekovtiń eńbegi de atalmaı qalǵan joq. Zań jobasy birer suraq-jaýaptan keıin qabyldandy.
Qazaqstan men Chehııa arasyndaǵy qylmystyq ister boıynsha ózara quqyqtyq kómek týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly zań da qabyldandy. Bas prokýrordyń orynbasary Jaqyp Asanov quramynda 47 memleket bar Eýropa Keńesimen osyndaı shart jasasý áldeqaıda tıimdi bolatynyn atap kórsetti. Ázirge EK buǵan jaýap bermegen kórinedi. Áıtse de TMD elderin sanamaǵanda Qazaqstan 13 elmen osyndaı shart jasassa, sonyń tórteýi – EK músheleri. Shartqa sáıkes kómek kórsetý týraly suraý salý joldanǵan kezde sol eldegi kýálardan jaýap alý, qujattardy berý, qylmystyq jolmen tapqan tabystaryn qaıtarý sııaqty máseleler sheshimin tabýy tıis. Zań jobasyn depýtattar qabyldady.
Eńbek kóshi-qony máseleleri boıynsha keıbir zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlardy engizýdi kózdeıtin zań jobasyn depýtattar ekinshi oqylymda qarady. Senatorlardyń eskertpeleri men usynystary boıynsha Májilis maquldaǵan zań jobasyna ózgerister engizildi. Atap aıtqanda, eńbek etý úshin kóship kelýshilerge baqylaýdy kúsheıtýdi qarastyratyn ózgeris engizildi. Eńbekshi kóship kelýshige ruqsattyń 12 aıdan aspaıtyn eń uzaq qoldanylý kezeńin belgileý usynyldy. Olarǵa jańa ruqsat aldyńǵysynyń qoldanylý merzimi bitkennen keıin keminde kúntizbelik otyz kún ótkennen keıin beriletini belgili boldy. Basqa da birneshe ózgeris qarastyrylǵan.
Sóıtip, bul zań jobasy Májiliske qaıtaryldy.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».
