Bıyl 9 aıda oblys syrtqa 1 tonna ǵana sıyr etin eksporttaǵan
Qostanaı oblysy elimizdegi aýyl sharýashylyǵyna, onyń ishinde mal sharýashylyǵyna qolaıly óńir. Jer jetedi, astyqty óńir bolǵan soń jem de jetkilikti. Jaqynda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Elbasy Nursultan Nazarbaev et eksportyn 2016 jylǵa qaraı 60 myń tonnaǵa deıin jetkizý mindeti qoıylǵanyn eske saldy. Tıisti baǵdarlamany júzege asyrýǵa qazynadan 120 mıllıard teńge bólingen. Sóıte tura, bıylǵy jyldyń 7 aıynda Keden odaǵynan syrtqa shyǵarylatyn et eksporty nólge teńesken. Shujyq ónimderiniń eksporty da 2013 jyly nóldik deńgeıge túsip, kásiporyndardyń júktemesi 28 paıyz ǵana bolǵan. Bul syn Qostanaı oblysyna da qatysty.
Bıyl 9 aıda oblys syrtqa 1 tonna ǵana sıyr etin eksporttaǵan
Qostanaı oblysy elimizdegi aýyl sharýashylyǵyna, onyń ishinde mal sharýashylyǵyna qolaıly óńir. Jer jetedi, astyqty óńir bolǵan soń jem de jetkilikti. Jaqynda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Elbasy Nursultan Nazarbaev et eksportyn 2016 jylǵa qaraı 60 myń tonnaǵa deıin jetkizý mindeti qoıylǵanyn eske saldy. Tıisti baǵdarlamany júzege asyrýǵa qazynadan 120 mıllıard teńge bólingen. Sóıte tura, bıylǵy jyldyń 7 aıynda Keden odaǵynan syrtqa shyǵarylatyn et eksporty nólge teńesken. Shujyq ónimderiniń eksporty da 2013 jyly nóldik deńgeıge túsip, kásiporyndardyń júktemesi 28 paıyz ǵana bolǵan. Bul syn Qostanaı oblysyna da qatysty.
Alaıda, Qostanaıda eshqandaı jumys júrgen joq desek, kúpirlik aıtqan bolar edik. Osydan úsh jyl buryn ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlama aıasynda «Qarasý et» kásiporny iske qosylǵan bolatyn. Munda óndirilgen et ónimderi eýropalyq standartqa saı keledi. Qasaphana, shushyq sehy sııaqty keshendi óndiris zamanaýı quralmen jabdyqtalǵan. Bıyl 3 myń tonna et ónimderin shyǵardy. О́ndiris kásiporny 2015 jyly tolyq qýatyna kóshkende et ónimderiniń kólemin 5 myń tonnaǵa jetkizetin bolady. Ettiń sapasyna eshkim min taǵa almaıdy. Osyndaǵy shujyq sehynyń tehnology Aınur Qarataevanyń aıtýynsha, munda tek shujyqtyń ǵana 120 túri óndiriledi. Musylmandyq buryshynda tek jylqynyń, sıyrdyń etinen ónimder daıyndalady, qazy da usynylady. Shujyq ónimderin 2015 jylǵa qaramaı, qazirdiń ózinde mejeden asyryp daıyndap otyr. Qostanaıda tek «Qarasý et» kásiporny ǵana emes, shujyq óndiretin onshaqty seh bar. Olar negizinen ishki suranysty qamtamasyz etedi, óndirgen ónimniń 70 paıyzy ishki naryqtan artylmaıdy. Taratyp aıtsaq, barlyq ónimniń 50 paıyzyn Qostanaı qalasy tutynady, 47 paıyzy oblystyń aýdandary men ózge qalalaryna jiberiledi, 2 paıyzynyń dámin astanalyqtar kóredi, kórshi Reseıge barlyq shujyq ónimderiniń 0,5 paıyzy ǵana jóneltiledi eken.
«Qarasý et» kásiporny basshylyǵynyń et ónimderine suranys bolsa, kólemin qamtamasyz etemiz degen qulshynysy da bar. Biraq Reseı naryǵyna kire almaı otyr.
– О́ndirgen ónimimizdi Reseıge aparýǵa qujat rásimdeý nemese et sapasy jóninen eshqandaı kinárat joq. Áńgime tek qana baǵada bolyp otyr. Reseıde et bizge qaraǵanda arzan. Sondyqtan shyǵa almaı otyrmyz, – deıdi «Qarasý et» kásipornynyń dırektory Baýyrjan Qoıshyǵulov.
Syrtqa et eksporttaý oblysta joqtyń qasy deýge bolady. Elbasy Reseıge elimiz boıynsha 60 myń tonna et satý kerek degende, iri qaranyń etin aıtqan bolatyn. Al ótken jyly oblys boıynsha barlyǵy 12 tonnadan sál astam et syrtqa shyǵarylsa, sonyń toǵyz jarym tonnasy qustyń eti bolatyn. Reseıge bıyl eksporttalǵan 69 tonna ettiń 66 tonnasy qus eti, 1 tonnasy ǵana sıyr eti boldy. Onyń esesine Qostanaı sóreleri, Amerıka Qurama Shtattarynan, Latyn Amerıkasynan, Reseıden, Belarýsten kelgen ettiń jáne et ónimderiniń túr-túrine tolyp ketti. О́tken jyly qostanaılyqtar 866,5 tonna, bıylǵy 9 aıda 661 tonna syrttan kelgen sıyr etin paıdalanǵan. Al barlyq et pen et ónimderin túgel aıtsaq, ótken jyly syrtqa jóneltilgeni nebári 231,1 tonna ǵana, bıyl 9 aıda 135 tonna ǵana boldy. Jyldyń aıaǵyna eki aıǵa jetpeıtin ýaqyt qaldy, eń bolmasa ótken jyldyń mejesiniń deńgeıi oryndala ma? Kúmán basym.
– О́ıtkeni, Qostanaıda et qymbat, kerisinshe Belarýstiń arzan eti munda kelip jatyr. Bizde ettiń ózindik quny joǵary, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Orazǵalı Nurǵazın.
– Bizdegi etke altyn jalatyp qoıǵan ba, ózindik quny nege joǵary? – deımiz.
– Jemshóp, elektr energııasy, qural-jabdyqtardyń tozýy, qymbat jabdyqtardyń alynýy – osynyń barlyǵy da altynnan arzan bolmaı tur, – deıdi Orazǵalı Tileýbaıuly.
Reseıde et qashan arzandaıdy dep kútetin bolsa, sıyr etin eksporttaý qostanaılyq kásipkerlerdiń túsine ǵana kiredi. Qostanaıda et qaıtkende arzandaıdy? Mamandardyń aıtýynsha, ol úshin maldyń ónimdiligin joǵarylatý jáne shyǵyndy azaıtý kerek. Muhıttyń arǵy jaǵynan oblysqa 4 jylda 9700 asyl tuqymdy sıyrlar ákelingen. Sonyń 1900 basy bıyl jetkizildi, jyl aıaǵyna deıin 200 bas maldy taǵy ákeledi. Eýropadan, muhıttyń arǵy betinen ákelingen angýstar bizdiń áýlıekól jáne aq bas sıyrymyz sııaqty jergilikti jerge tózimdi emes, olar «táýir jep, táýir ishedi». Ony ósirip otyrǵan sharýashylyqtardyń qymbat jabdyqtary men tehnologııasy ettiń ózindik qunyn ázir túsire almaıdy. Mal basyn kóbeıtý de básekeni arttyryp, baǵanyń túsýine yqpal eter edi. Qazir oblysta barlyǵy 401 myń iri qara, 410 myń qoı, 216 myń shoshqa, 87 myń jylqy, 3 700 myń qus bar. Byltyrǵa qaraǵanda iri qara 3-5 paıyzǵa kóbeıgen, shoshqa 8 paıyzǵa, qus 15 paıyzǵa kemigen. Álgi biz aıtyp otyrǵan 401 myń iri qara jeke sektordaǵyny qosyp sanaǵandaǵy kórsetkish ekenin eske salǵymyz keledi. Al jekeniń qolyndaǵy mal eti syrtqa shyǵarý úshin belgilengen standartqa saı kele bermeıdi. Oblystaǵy 401 myń iri qaranyń 150 myńy ǵana qoǵamdyq mal, sharýashylyq nysandarǵa tıesili. Osydan jıyrma jyldaı buryn oblysta bir mıllıon 500 myń sıyr bolǵan eken. Salystyra berińiz.
Et ónimderiniń ózindik qunyn tómendetý úshin «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha sońǵy eki jylda sharýalar 7,5 myń bas iri qara alǵan. Meje boıynsha 9 myń 300 bas mal alyný qajet. Jumys áli de júrgizilýde. Degenmen, keıde aqpar boıynsha «Sybaǵada» da, sıyrda da min joqtaı kórinedi. Al osy nesıeni alyp, onyń paıdasyn kórýdiń ornyna shyǵynyna batyp otyrǵanyn aıtyp zaryqqan sharýalar bar. Qostanaı aýdanyndaǵy «Otashev» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Ádilhan Otashev ótken jyly bir mıllıon teńge «sybaǵalyq» nesıe alǵan bolatyn. Nesıeni bergen «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» aksıonerlik qoǵamy bir jylǵa jetpeı onyń teń jartysyna jýyǵyn, 450 myń teńgesin qaıtarýdy talap etken. Maldyń ósimi bolmaı jatyp, ony sharýa qalaı taýyp beredi? Osyndaı baǵdarlamalardyń ishki ıiriminde shıkilik te joq emes ekenin ýaqyt kórsetip otyr. Tıisti oryndardan «Oý, munyń qalaı?» deıtin eshkim joq, sharýa óz sorpasyna ózi qaınap jatady.
Syrtqa et ónimderin shyǵarý úshin onyń sapasy basty kórsetkish. Qostanaı qalasyndaǵy «Irına ı K» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń et ónimderi talaı kórmeniń kórkine aınalǵan edi. Ánebir jyldary kásiporyn dırektory Aleksandr Korchınskıı óndiriske halal tehnologııasyn engizgen bolatyn. Mine, eki jyldan beri kásipker ony toqtatyp qoıdy.
– Halal – úzdik tehnologııa ekenin moıyndaımyn. Ony engizerde qanshama izdendim, kádimgideı zerttedim. Biraq onyń shyǵyny da jeterlik. Maǵan óte qymbatqa túskendikten, halalmen qosh aıtysýyma týra keldi. Shynymdy aıtsam, sharshadym. О́ıtkeni, bul tehnologııaǵa eshqandaı qoldaý joq. Tutynýshylarǵa qansha halal ónim kerek bolsa da, baǵanyń qoljetimdi bolǵany qajet. Alýshylar sapaǵa qaraıdy, biraq olardyń qaltasynyń qalyń, juqalyǵy da esten shyqpaýy tıis qoı, – deıdi Aleksandr Vasılevıch.
Elimiz 2016 jylǵa Reseıge 60 myń tonna iri qara etin shyǵarýy tıis. Sonyń 2200 tonnasy Qostanaı oblysyna tıesili. Dál búgin bul mejeniń Tobyl óńiri úshin qarasy uzaq sekildi. Ázirge syrtqa shamalap qus eti shyǵarylýda. Qus eti demekshi, oblysta bes qus fabrıkasy bar. Qazir Qostanaıda jumyrtqanyń on danasynyń baǵasy 240 teńge boldy. Jyl aıaǵyna deıin bul baǵanyń qansha kóterileri belgisiz. Ony oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Orazǵalı Nurǵazın naýqandyq kórinis dep baǵalady. Naýqandyqtyń mánisi, qys aılarynda jeke sektordaǵy taýyqtar jumyrtqalaýdy toqtatady. Qoradaǵy taýyqtan ázirge qaıran bolmaı, qostanaılyqtar alty aı qys «altyn jumyrtqaǵa» qarap otyrǵanda, Belarýsten arzan jumyrtqa jaýyp kete me, kim bilsin...
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
QOSTANAI.
_________
Sýretti calǵan
Aıdarbek ǴAZIZULY.
