Elimizdiń Ardagerler uıymy da bul turǵydan túsinistikpen qabyldady. Búginde 1941-1945 jyldary soǵysqa qatysqan ardagerlerdiń qatary kún sanap sırep keledi. Osy soǵystyń tikeleı kýágeri bolǵan sol kezdiń balalary búgingi tańda el aǵasy dárejesine jetti. Áıtse de sol bir jyldardyń qasireti olardyń jadynan óshpeıtini anyq. Qazirgi jetkinshekter atalǵan soǵys týraly maǵlumattardy qysqa nusqadaǵy oqýlyq betteri men ınternet jelisindegi shaǵyn aqparattarmen ǵana shekteletindikten, bul soǵys el ómirindegi jaı ǵana tarıhı kezeń retinde qaralatyndyǵyn da moıyndaýǵa májbúrmiz. Kezinde «Uly Otan soǵysy» dep atalǵan, sońǵy jyldary «Ekinshi dúnıejúzilik soǵys» dep óziniń shyn mánindegi ataýyn ıelengen sol bir qasiretti jyldardaǵy qazaq ulty ókilderiniń qaharmandyq isterin el jadynda jańǵyrtyp, olardyń ult tarıhynda saqtalýyn qamtamasyz etý – bizdiń qasıetti boryshymyz. Bul – bir jaǵynan alǵanda, qan-maıdanda qaza bolǵandardyń rýhyna degen sheksiz taǵzym belgisi bolsa, ekinshi jaǵynan, jas urpaqty otansúıgishtikke tárbıeleýdiń biregeı de tıimdi joly.
Bir qýanyshtysy, eliniń eldigin, jeriniń tutastyǵyn saqtap qalý jolynda ǵasyrlar boıy kúresken jáne sol bir syn saǵattarda eshbir osaldyq tanytpaǵan ata-babamyzdyń erlik rýhy, sóz bolyp otyrǵan soǵys barysynda da jarqyraı kóringendigin, jaýyn janyshtaýda ult ulandary únemi alǵy shepten tabylǵandyǵyn dáleldeıtin derekkózder shyndap izdegenderge, Qudaıǵa shúkir, áli de bolsa tabylyp jatyr.
Osy derekterdi júıeli túrde jınaqtaý, qandastarymyzdyń maıdanda jarııa bolǵan qaharmandyq kelbetin óz halqymyzǵa, qala berdi búkil álemge úlken maqtanyshpen dáripteý bizdiń mindetimiz. Sol maqsatta izdenisti kóp jyl buryn bastaǵan bolatynbyz, ol eńbegimiz Jeńistiń 75 jyldyǵyna oraı qazaqstandyqtardyń, birinshi kezekte, qazaq azamattardyń jasaǵan erlikteri týraly tolyqqandy maǵlumattar jıyntyǵynyń bir júıege keltirgen, jalpy kólemi 20376 paraqty quraıtyn 48 tom kitap bolyp shyqty. Onyń ishinde eshqashan eshqaıda shyqpaǵan biregeı materıaldar bar. Mysaly, soǵys aıaqtalýǵa jaqyndaǵan sońǵy sáýir aıynda Berlındi bombalaýǵa 300 ushaq qatysyp, olardan tek toǵyz ushqysh Berlınge óte alǵan, qalǵany tiri qalmaǵan. Toǵyz ushqyshtyń úsheýi qazaq. Sol ushqyshtar týraly esh jerde jarııalanbaǵan qundy materıaldar bar. Sondaı-aq qazaq ofıserlerin 1995 jylǵa deıin tek 500 ǵana boldy dep keldi, shyndyǵynda olardyń sany 12493 bolǵan. О́kinishke qaraı, 16 qandasymyz Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna eki retten usynylyp ala almaı qalǵan.
Bul materıaldardy barlyq Eýropa elderinen, onyń ishinde bizdiń TMD-nyń úsh eli bar – Ýkraına, Belorýssııa, Reseı arhıvterinen jınadyq. Budan ózge, Qazaqstannyń Latvııadaǵy elshisi Baýyrjan Muhamedjanovtyń tikeleı yqpalymen Uly Otan soǵysyndaǵy qazaqstandyqtar týraly Rıga arhıvinen biraz materıal tabyldy. Osy aýqymdy sharýada jobaǵa jetekshilik jasap, onyń sátti bolýyn halyqaralyq dárejede úılestirý, qoljazbasy daıyndalǵan árbir kitapty muqııat saraptamadan ótkizip, jumys barysyn únemi qadaǵalap, ujym múshelerine naqty aqyl-keńester berip, buryn-sońdy jaryq kórgen materıaldardy qaıtadan zerdeleý men tolyqtyrý, jańa derekter izdeý barysynda aılap-jyldap arhıvterde otyrý, jańadan tabylǵan ıakı qaıtadan zerdelengen materıaldardy bir júıege keltirý, júıelengen materıaldardy redaksııalaý, olardy tom-tomǵa toptastyryp, aldyn ala belgilengen josparǵa sáıkes ýaqtyly baspadan shyǵaryp, izdegen materıalǵa qol jetkizý barysynda týyndaıtyn adamı jáne qarjylyq kedergilerdi eńserý joldary ońaı bolǵan joq. Kitaptaǵy materıaldardy jınaqtap, búkil aqparattyń resmı qujattarmen rastalýyn qamtamasyz etýde Jumabaı Dospanovtyń, jınaqtaǵan qoljazbany ádebı qalypqa keltirip baspadan shyǵarýda Qoıshyǵul Jylqyshıevtiń eńbegi orasan zor. Bul ulan-ǵaıyr eńbek – elimizdiń áskerı ǵylym salasyn damytýǵa qosqan úlesimiz retinde «Qazaqstandyq qaharmandardy» qaıta tiriltip, jurtymyzdyń jadyn jańǵyrtar 48 tomdyq tarıhı qazyna bolyp qosyldy.
Biz budan ózge taǵy da bıylǵy Jeńistiń 75 jyldyq mereıtoıy qarsańynda birneshe estelik, jınaq shyǵardyq. Sonyń biri – Abaı Tasbolatovpen birigip ázirlegen «Qazaqstan – Uly Otan soǵysy jyldarynda» degen ataýmen shyqqan kitap. Kitapta soǵys ardagerleri men beıbit halyqtyń erlik isteri 3 tilde sýrettelip, soǵystaǵy adamdardyń birligi, baýyrmaldyǵy, erligi, otansúıgishtigi qamtyldy. Sol kezdegi surapyl soǵysqa 1 mln 500 myń qazaqstandyq qatysyp, olardyń jartysynan astamy maıdannan oralmaǵandyǵy týraly jazylǵan bolatyn. Osy jınaq TMD elderi arasynda jarııalanǵan baıqaýda «Jeńis» atalymy boıynsha júldeli 1-orynǵa ıe boldy. Kitap soǵysta qaıtys bolǵan jáne soǵys azabyn tartyp tiri qalǵan soǵys ardagerlerine jáne Jeńisti jaqyndatqan ákeler men atalarǵa degen qurmet. Olar týraly estelikter jazylǵan kitaptar Qazaqstannyń árbir azamatynyń úıinde tursa artyq bolmas. Sondaı-aq bul kitaptardy óńirlerdegi kitaphanalarǵa jiberdik.
Bıylǵy Jeńistiń 75 jyldyǵyn oılaǵandaı atap óte almasaq ta, bizdiń ardagerlerdiń qatysýymen, óńirlerde barlyq atalǵan saqtyq sharalary saqtala otyryp, soǵys ardagerlerin eske alýǵa arnalǵan sharalar óz jalǵasyn tapty. Soǵys ardagerleriniń erligine taǵzym retinde túrli aksııalar men patrıottyq ánder jáne óleńder baıqaýy, foto-kórmeler uıymdastyryldy. Sondaı-aq jergilikti ardagerlerdi este saqtaý maqsatynda «Uly Jeńis eshqashan umytylmaıdy», «Velıkaıa Pobeda v pamıatı navekı» kitaby Nur-Sultan qalasy ardagerler keńesiniń bastamasymen, osy óńirden shyqqan barlyq Keńes Odaǵynyń Batyrlary men qazirgi kózi tiri Uly Otan soǵysy maıdangerleri jáne tyl ardagerleri jaıly jazylyp, basylyp shyqty. Onda Keńes Odaǵy Batyrlarynyń qaharmandyq erlik joldary men aramyzda júrgen jergilikti soǵys ardagerleriniń maıdan joldary jáne soǵys jyldary tylda eńbek etken adamdardyń tolassyz eńbegi baıandalady.
Bıyl Jeńistiń 75 jyldyǵy qarsańynda «Ardagerler týraly» zań qabyldanǵan bolatyn. Jańa zań aıasynda ardagerlerdiń 5 áleýmettik sanaty anyqtaldy. Atap aıtqanda, Otan soǵysynyń ardagerleri, ózge memleketterdiń aýmaqtarynda urysqa qatysqandar, Otan soǵysynyń ardagerlerine teńestirilgender jáne eńbek ardagerleri men basqa da sanattaǵy azamattar. Osylaısha ardagerlerdi áleýmettik qorǵaý qadamdary naqtylandy. Olardyń quqyqtary endi osy qujat aıasynda qorǵalady. Ýaqyt óte qoǵamnyń damýyna qaraı «Ardagerler týraly» zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý bolashaqtyń enshisinde.
Ardagerlerdiń jumysy sońǵy jyldary zaman talabyna jaýap beretin jańa ádiske kóshti. Soǵan oraı ardagerler qaýymynyń atqarar júgi de orasan bolmaq. Qoǵamda bolyp jatqan qaı oqıǵalar da bizge jaqyn. Atap aıtqanda, azyq-túlik taýarlar baǵasyn turaqtandyrý, turǵyn úı máselesi, densaýlyq saqtaý júıesin damytý, bilim salasy, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn iske asyrý máseleleri ardagerlerdi tolǵandyratyny belgili.
Memleket basshysynyń Qazaqstan halqyna Joldaýy elimizdiń ári qaraı damýynyń kezekti qadamy. Qoǵamnyń damýynda bolyp jatqan túrli ózgeristerdiń mán-jaıyn bilip, ony halyq arasynda nasıhattap júrý bizdiń ardagerlerdiń negizgi mindetteriniń biri.
Baqtyqoja IZMUHAMBETOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty,
Respýblıkalyq «Ardagerler uıymy» Ortalyq keńesiniń tóraǵasy
