Qusqa aınalǵan qyz

Sol zertteýinde qalamger «Rýmı Láıli-Májnúndi jer betindegi ómirden qudiretti tuspalǵa shen­des­tirip, ushpaqqa shyǵardy. «Jú­rektiń ámiri», «Júrektiń buıryǵy» konsepsııasyn Nızamı, Rýmı, Hafız, Kemal Hýdjandı men Jámı engizdi. Rýmı adam tulǵasyn qudaıshyl jaratylystyń shyńy­raý bıigine kóterdi», dep jazdy. Keıin de jazýshynyń shyǵys áde­bıetine tán erekshelikter, syr-sıpattar keńinen qamtylǵan ma­qa­lalaryn birneshe qaıtara zerdelep oqydyq. «Tobylǵysaı», «Munara» kitaptary arqyly kór­kem­dik álemine saıahat jasadyq. Áıt­se de osy kitaptardy oqý bary­synda qalamgerdi basqalardan erek­shelep turatyn nárse – oqý-to­qýdyń kóptigi, sheberlikti shyń­daý maqsatyndaǵy izdenister emes ekendigine kóz jetkizgendeı boldyq.

Árıne, qalamger týraly sóz qozǵaǵan kezde biz «Qońyrqazdan» aınalyp óte almaımyz. Bul áńgi­meniń magııalyq qasıeti bar. Janyńnyń áldebir túkpirinen qońyrqazǵa aınalyp, ushyp ketkisi keletin bir jaratylysty oıatyp alǵan sııaqty kúı keshesiń. Bul áńgime adam janynyń tazalyqqa, beıkúnálikke sheksiz ǵashyqtyǵyna qoıylǵan eskertkish sııaqty. Ma­gııany da tegin aıtyp otyrǵan joq­pyz. Qalamgerdiń ózi áńgimeni orystyń kórnekti jazýshysy Andreı Bıtov «magııalyq realızm» dep baǵalaǵanyn suhbattarynda jetkizipti.

Jalpy, «Qońyrqaz» óte kóp taldanbasa da, qazaqtyń myqty qalamgerleriniń aýzyna aýyq-aýyq ilikken shyǵarma. Sol sebepti jazýshynyń aty atalǵanda eske birden «Qońyrqaz» túsedi. Ideıasy Gans Hrıstıan Andersennen alyn­ǵan shyǵarma ne týraly?

Bir demmen oqylatyn áńgime­de­gi eń ǵajap sát – qyzdyń qusqa aınalyp ushyp ketýi. Eń aldymen áldebir jigitke aldanyp qalǵan jas qyzdyń aýyldaǵy qoıshy aǵasyna hat jazǵany baıandalady. Eger olar boıjetkendi ózekke tepse, ary qaraıǵy taǵdyry beımálim...

Qoıshynyń qaryndasyn qa­byldaǵany, boıjetkenniń qustyń jumyrtqasyna jeriktigi, sońyra náresteni dúnıege ákelýi bir dem­men oqylady. Túsinbeı kibirtiktep qa­lý sosyn bastalady. Bul – sábı­diń arqasynda qustyń qanatyna uqsas shemirshektiń óse bastaýy. Qyzynyń jumbaq jaratylysyn ózgeden jasyrǵan anasy ony bastaýysh synypta oqýdan shyǵaryp alady. О́ıtkeni qyzy mektepten jylap keledi, oqýshylar ony «búkir» dep mazaqtaıdy. Arqasynan ósip kele jatqan qanattary ony búkir etip kórsetetin. Tańnan keshke deıin úıde otyratyn qyz bala sýret sala bastaıdy. Basqa eshteńeni emes, tek qustardyń sýretin.

Ana júrek bul balanyń erek­sheligin sábı kezinde-aq sezedi. Sol úshin ózin panalatqan aǵasynyń úıinen kóship ketedi. Áıtpese, aǵasy sábı týǵanda qatty qýanǵan, sábıge meıirimi oıanǵan. «Baýyryma salyp alam» – degen dámesi de bar edi. О́ıtkeni olarda bala joq. Allanyń sheberligin qarańyz, osy sábı dúnıege kelip, erli-zaıyptynyń oǵan meıirimi oıanǵan soń, kóp ótpeı olardyń da otbasynda sábıdiń kúlkisi estiledi...

 Endi osy oqıǵany magııalyq realızmniń qalybyna salyp tú­sindirip kóreıik. Ataqty «Júz jyl­dyq jalǵyzdyq» ádebıettegi magııalyq realızmniń eń tańdaý­ly mysaly. Shyǵarma emes, er­tegi oqyǵan sııaqty bolasyń. Bi­raq báribir shyndyq retinde qa­byldaısyń. Adamǵa toraıdyń quı­ryǵy ósip shyǵýy múmkin nárse emes, biraq, kúnáǵa, bylyqqa belsheden batqan jıirkenishti, kúnáhar pendelerge toraıdyń quıryǵy ósip shyǵýy kerektigi týraly oı adamnyń sanasynda ábden maquldanǵan, bekigen. Iаǵnı adam óz násilin ondaı «qurdymǵa» qııa alady. Sondyqtan romandaǵy keıipkerlerge toraıdyń quıryǵy ósip shyǵýyn oqyrman kedergisiz qabyldaıdy. Dál sol sebepti «Qońyrqaz» áńgimesindegi kishkentaı, beıkúná sábıge qos qanattyń ósip shyǵyp, onyń adamdardan qorlyq kórmeýi úshin aspanǵa ushyp ketýin de oqyrman esh kedergisiz shyndyqqa balaı alady. Ekinshiden, magııalyq realızmge tán bir erekshelik – adamnyń sezimderi men qumarlyqtary egjeı-tegjeıli, ashyq jazylady. Áńgimede sábıdiń anasynyń qustyń jumyrtqasyna jerik bolǵany, jumyrtqa jep júrip jerigin basqany sátti sýrettelgen. Áıeldiń jerik halin jerine jetkize baıandaıtyn qalamger bir nársege asa mán beredi. Ol – ju­myrtqany urlap jeý detali. Osy jerde bolashaq nekesiz sábıdi dúnıege ákeletin ananyń jurt kózinen jasyryn, ótken shaqtaǵy «urlyqy» qumarlyqtary týraly tuspaldaıdy... Úshinshiden, magııalyq realızmge tán taǵy bir aýqymdy erekshelik – ol keıip­kerlerdiń bir-birine qarama-qaı­shylyǵy. «Qońyrqazda» kóp keıip­ker joq. Sóıte tura olar bir-birine uqsamaıdy. Bári bir-birine qarama-qaıshy. Olar bir-birimen daýlasyp, bet jyrtysyp jatqan joq. Biraq ártúrli tanymdaǵy adamdar. Sanamalaı berseń, ol ádis ar­qyly basqa da erekshelikterdi shyǵarýǵa bolady. Biraq osynyń ózi-aq áńgimeniń naǵyz magııalyq realızm sıpatynda jazylǵanyn kórsetip tur. Eń bastysy, áńgimeni oqyǵan oqyrman jas qyzdyń qusqa aınalyp ketýimen «kelisedi».

Qalamger «Qońyrqazdy» jıyr­ma eki jasynda jazypty. Bul jas­ta azdy-kópti izdenis bol­ǵa­nymen, sheberlik qalyptasyp úl­germeıdi. Adamtaný, ómirtaný tá­jirıbesi de az. Sondyqtan jıyr­ma ekidegi qalamgerge erekshe kórkem turpattaǵy áńgime týdyrý úshin qalatyn nárse – týa­bitti jazýshylyq daryn men Allaǵa degen erekshe senim. Onyń qorlamaıtyny, adam jany tek sonyń janynan ǵana pana taba alatyny týraly oılar qazaq áde­bıetine sıpaty sulý, mazmuny tereń «Qońyrqazdy» qosty.