Ulttyq qýatty nyǵaıtýdyń strategııalyq baǵyttary

Ulttyq jáne ekonomıkalyq qaýipsizdik ulttyq qýattyń komponentteri bolyp tabylady. Ulttyq qaýipsizdik áskerı, syrtqy, ekologııalyq, aqparattyq, qoǵamdyq jáne ekonomıkalyq qaýipsizdikten turatyn bolsa, ulttyq qýattylyq strategııalyq resýrstardan, sol resýrstardy tıimdi qoldaný múmkindikterinen quralady.

Jalpy qýattylyq pen kúshtiń astarynda kez kelgen ult pen memlekettiń taǵdyry bar. Qýatty elder óz kúshterine senip, álsiz elderge qarsy áskerı, ekonomıkalyq jáne aqparattyq soǵys ashady. Sol sebepten derjava, ulttyq kúsh tárizdi uǵymdarǵa nazar aýdarǵan jón. Derjava degenimiz kelesi urpaq aldynda asa jaýapty, parasatty bıligi bar memlekettiń alǵa qoıǵan maqsattarǵa qol jetkizý jáne osy jolda moınyna alǵan mindetterdi tııanaqty oryndaý qabileti bolyp tabylady. Basqasha aıtqanda, álemde derjava mártebesi bar memleketterdiń basqa elder jasaı almaıtyn is-qımyldardy jasaý qabileti.

Memlekettiń basqa memleketti basqarý qabileti, onyń asa qajetti resýrstaryn basqarý qabileti bolatyny sózsiz. Sondyqtanda basqa elderdi basqarý degenimiz sol elderdiń resýrstaryn basqarý nemese ıelený degenge saıady. Bul resýrstarǵa halyq, terrıtorııa, tabıǵı resýrstar, ekonomıka, qarýly kúshter, aqparattyq keńistik pen aqparattyq qaýipsizdik, saıası turaqtylyq jáne basqalary enedi. Demek, sheteldik ınvestorlarǵa (rezıdent emes) strategııalyq resýrstardy jappaı berýden góri, olardy otandyq ınvestorlarǵa (rezıdent) berip, odan ári olardy ózge elderdiń resýrstaryn ıelený, basqarý maqsatynda jumyldyrǵan oryndy. Sol sebepti Táýelsizdik jyldary ekonomıkalyq ósýdiń qaınar kózi retinde sanalyp kelgen sheteldik ınvestısııa tujyrymyn qaıta pysyqtaǵan abzal.   

Ǵalym Kennet Valstiń (Kenneth Waltz, Theory of International Politics) pikiri boıynsha, ulttyq qýatty halyqaralyq deńgeıde baǵalaǵanda dástúrli bolyp kelgen geografııa, jergilikti halyq jáne shıkizat sııaqty faktorlardyń mańyzy tómendep, kerisinshe mańyzy joǵary faktorlar paıda bolýda. Olar – tehnologııa, bilim jáne ekonomıkalyq ósý.

Saıyp kelgende, kórsetilgen resýrstardyń ekonomıkaǵa baılanysty ekendigin nazarǵa ala otyryp, ulttyq qýattylyqty arttyrýǵa múmkindikter týatyny anyq. Demek, ulttyq qýat nemese ulttyq kúsh kez kelgen táýelsiz memlekettiń qolda bar resýrstardy paıdalana otyryp, basqa elderge yqpal etýdiń strategııalyq qabileti bolyp sanalady.

Ulttyq qýat elementteri qataryna mynalardy qosýǵa bolady: geografııa, tabıǵı resýrstar, óndiris áleýeti, qarýly kúshter, jergilikti halyq, ulttyń minez-qulqy, ulttyń rýhy jáne memleketti sapaly basqarý. Túptep kelgende, joǵaryda kórsetilgen ulttyq kúshtiń elementterin ıgerý jáne sapaly basqarý turǵysynan álemniń 250 shaqty memleketin 5 topqa bólýge ábden bolady (1-keste).

Osy memleketterdiń barlyǵy álemdegi mártebesin kóterý úshin tynym tappaı, úzdiksiz damý ústinde, qurlyqta da, sýda da jáne áýede (ǵaryshta da) de báseke kúsheıe tústi.

1-keste. Derjava mártebesi boıynsha álemdik elderdi baǵalaý shkalasy

Japondyqtardyń pikirinshe, ulttyq kúsh neǵurlym joǵary, myqty bolsa, memleket alǵa qoıǵan strategııalyq maqsattaryna soǵurlym ońaı jetedi. Olardyń tujyrymy boıynsha ulttyń kúshi tek qarýly kúshtermen shektelmeıdi. Ol áskerı emes komponentterge (ekonomıkalyq, dıplomatııalyq kúshter) de baılanysty.

Halyqaralyq baılanystarda ǵylymı jetistikter men áskerı emes áleýetti keńinen paıdalaný órkenıetti elderge tán úderis. Eldiń strategııalyq maqsattarǵa jetýi úshin eń aldymen, ol asa qajetti áralýan, árqıly resýrstarmen tolyqqandy qamtamasyz etilýi kerek. Kez kelgen prezıdenttiń nemese premer-mınıstrdiń konstıtýsııalyq mindetterine eń aldymen óz ultynyń qýatyn damytý jatatyny belgili. Sondaı-aq damytý obektilerine eldiń aýmaǵy men memlekettik til, azamattardyń turmysy, múddeleri, ómir sapasy men dástúrleri t.b. enedi.

Shyǵys pen Batystyń derjava mártebesine qol jetkizgen elderde iriktelgen doktrınalardy zerdeleı otyryp, Qazaqstan ulttyq qýaty men ulttyq kúshin úsh ólshemmen aıqyndaýǵa bolady:

1) Qazaqstannyń halyqaralyq baılanysqa úles qosý qabileti;

2) Daǵdarysty ahýal men kúrdeli halyqaralyq jaǵdaı týǵanda Qazaqstannyń ómir súrý qabileti;

3) Qazaqstannyń qolda bar kúsh-qýat pen resýrstaryn paıdalana otyryp (qajet bolsa, qarýly kúshter arqyly yqpal etip), ulttyq múddelerdi basqa elderde júrgizý qabileti.

Birinshi ólshem memlekettiń ekonomıka jáne qarjy salasyndaǵy kórsetkishterin, saıası turaqtylyqty, syrtqy saýdany, ǵylym men tehnologııany jáne t.b. qamtıdy.

Ulttyq kúshtiń ekinshi komponenti memlekettiń jaǵrafııalyq ornyn, qorǵanys áleýetin, ulttyq moraldi, altyn-valıýta (Ulttyq qor) rezervterin, dıplomatııalyq belsendiligin jáne tıimdiligin eskeredi.

Úshinshi ólshem áskerı kúsh, jańa tehnologııa, strategııalyq jáne rezervtik resýrstar, ekonomıkalyq qýattylyq jáne dıplomatııalyq múmkindikterden turady.

О́zge elderge yqpal etý turǵysynan jáne iri memleketter boıynsha tıisti derekter men esepter bolǵandyqtan Qazaqstandy qosa alǵanda, 2-keste jasalyndy.

2-keste. Basqa elderge yqpal etýge qajetti resýrstar men olardyń negizgi ındıkatorlary

Derek: Comprehensive National Strength: ABasic Study (Summary) málimetter negizinde avtordyń esebi.

Ekonomıkalyq kúsh arqyly paıda bolatyn qarajat resýrstary bolmasa, memleket jańa qarý-jaraq túrlerin satyp ala almaıdy, qorshaǵan ortany qorǵaýǵa qajetti is-sharalardy júzege asyrýy tómendeıdi, únemi syrttan qaryz alady.

Kez kelgen memlekettiń qarjy resýrstary ishki jalpy ónimniń (IJО́) absolıýttik kólemine baılanysty. Neǵurlym IJО́ kóp bolsa, soǵurlym memlekettik bıýdjettiń aýqymy mol bolady. IJО́ men qarjy resýrstaryn joǵary deńgeıde únemi ustap turý úshin Qazaqstanǵa uzaq merzimdi ekonomıkalyq ósý aýadaı qajet.

Ulttyq qýat aıasynda ekonomıkalyq kúshtiń basty ólshemi eldiń altyn-valıýta rezervteriniń kólemi bolyp tabylady. Ulttyq banktiń resmı derekterine zeıin salsaq, 2011 jylǵy mamyr aıynda Qazaqstannyń altyn-valıýta rezervteri $36 mlrd-qa jetse, 2019 jyldyń mamyr aıynda $28 mlrd-qa tómendegen. Demek, ekonomıkalyq kúshimizdiń azaıǵandyǵy baıqalady.

Tólem teńdigi (balans) sheńberinde qyzmet kórsetý saldosy boıynsha Qazaqstanda eshýaqytta profısıt bolmaı, ylǵı defısıt bolyp keldi. Iаǵnı qyzmet kórsetý túrleri aıasynda syrttan bizge kirgen valıýtalar syrtqa Qazaqstannan ketken valıýtalardan óte az. Sol sebepti qyzmet kórsetý sektorynda eksportqa baǵyttalǵan barlyq jobany keshendi qoldaý qajet.

Ulttyq qýat jáne tólem balansy turǵysynan zamanaýı keıs: jaqynda 20 jastaǵy qazaqstandyq Imanbek Zeıkenov Remix janry boıynsha álemniń eń joǵary júldesi Gremmıge(AQSh) úmitker boldy. Osy oraıda, Imanbektiń talantyn jáne Batys elderinde oǵan degen suranysty eskere otyryp, qarjy, mádenıet, aqparat, syrtqy ister mınıstrlikteri, Pavlodar oblysynyń ákimi men Ulttyq Bank birlesip, jerlesimizdiń ónimin eksporttaý, elge valıýtany engizý jóninde Jol kartasyn ázirlegeni keremet bolar edi. О́kinishke qaraı, mundaı qadamdar baıqalmaı otyr. Demek, memlekettik qyzmet pen múddeli organdardy odan ári jetildire túsý kerek.

Materıaldyq bazıs pen eldiń basqarý qurylymdary ulttyq qýattylyq tujyrymdamasynda asa mańyzdy «qatań» faktorlar bolyp sanalady. Degenmen de qazirgi zamanda halyqtyń jańa jáne ozyq ıdeıalardy qalyptastyrý jáne qabyldaý qabilettiligi «jumsaq» faktorlary keńinen taralýda. Basqasha aıtqanda, olar – ıdeıalyq faktorlar.

Saıyp kelgende, ulttyq qýat degenimiz – strategııalyq maqsattarǵa qol jetkizý úshin eldiń barlyq áleýetin jan-jaqty damytyp, ulttyq qýat strategııasynyń sheshýshi faktorlary retinde strategııalyq resýrstar, strategııalyq múmkindikter jáne strategııalyq resýrstarǵa negizdelip qol jetkizgen naqty nátıjeler bolyp sanalady.

Shynynda ulttyq qýattylyq – eldiń strategııalyq maqsattaryn iske asyrý úshin óziniń strategııalyq resýrstaryn shapshań jumyldyrý jáne paıdalaný. Jalpy aıtqanda, ulttyq qýattylyq qolda bar barlyq strategııalyq resýrstaryna arqa súıep, olar áralýan strate­gııalyq resýrstardan quralady.

Qorytyndylaı kelgende, ulttyq qýattylyq pen ulttyq strategııa­lyq resýrstar memlekettiń basty strategııasyna asa qajetti komponentter, olar bir-birine aýadaı qajet.

«Jumsaq» jáne «qatań» faktorlar ólshemderin nazarǵa alyp, Qazaqstan Respýblıkasy ulttyq qýattylyǵynyń strategııalyq resýrstaryn negizgi eki topqa bólemiz (3-keste).

3-keste. Qazaqstan Respýblıkasy ulttyq qýatynyń «qatań» jáne «jumsaq» faktorlary

Naqtylaı aıtqanda, «qatań» faktorlarmen qosa materıaldyq emes strategııalyq resýrstar ıaǵnı «jumsaq» faktorlar da basshylyqqa alynýǵa tıis.

Aıta ketetin jaıt, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óziniń Qazaqstan halqyna Joldaýlarynda ulttyq qýat pen kúshti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan kóptegen tezısti baıandap, tıisti tapsyrmalar berdi. Endigi kezek, sol tapsyrmalardy oryndaýdyń sapasyna (4-keste) baılanysty. 

Osy oraıda, memleket deńgeıinde kelesi tujyrymdamalyq jáne baǵdarlamalyq qadamdar jasalǵany jón bolar edi:

1. Memleket basshysynyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda ulttyq qýat máselesin kóterýi jáne Úkimet pen Prezıdent Ákimshiligine tujyrymdamalyq qujat jobasyn ázirleý týraly tıisti tapsyrma berý.
2. Ulttyq qýatty qamtamasyz etetin memlekettik organdar men ǵylymı mekemeler tizimin aıqyndaý jáne olardyń ókilettilikterin pysyqtaý.
3. Prezıdent Ákimshiliginde ulttyq qýatpen shuǵyldanatyn qurylymdyq bólimsheni qurý nemese Qaýipsizdik Keńesiniń hatshylyǵyna júkteý.
4. Memleket basshysynyń №88 Jarlyǵy aıasynda jyl saıyn «Qazaqstan Respýblıkasynda ulttyq qýattyń jaı-kúı týraly» baıandamany daıyndaýdy kózdeıtin arnaıy tarmaqtardy engizý.

4-keste. Memleket basshysy Q.Toqaevtyń Qazaqstan halqyna jasaǵan Joldaýlarynda ulttyq qýatty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan tujyrymdary

Qaıyrbek Arystanbekov,

Ekonomıkalyq saıasat ınstıtýtynyń dırektory,

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń múshesi