Saýatty zertteýler jańasha paıymdaýlarǵa jol ashady

Jýyrda ǵana gazetimizde akademık Seıit Qasqabasov pen jazýshy Naǵashybek Qapalbekulynyń «Jambyltanýdaǵy ózekti máse­leler» (29 jeltoqsan, 2020 jyl) atty maqalasy jarııalandy. Son­da uly tulǵany zertteýge, ta­ny­týǵa, nasıhattaýǵa qatysty bir­­qatar ózekti máseleler atalyp ótken bolatyn. Avtorlar tul­ǵany zertteý baǵytyndaǵy shyǵar­malardy qaıta basyp shyǵarý máselesin de qamtydy. Biz de jaz­­­bamyzǵa dál osy kitap basyp shy­ǵarý máselesin arqaý etki­miz keledi. Biraq sál basqasha qyry­nan kelip otyrmyz.

О́z basymyz qubylys degen sóz­di týra maǵynasynda Jambyl Jabaev tulǵasyna qatysty qol­danar edik. On jasynan bastap qolyna dombyra ustaǵan, jany­nan sýyryp óleń shyǵarǵan ta­lant ıesi toqsan toǵyz jas ja­sap, ómiriniń sońyna deıin jyr­lap ótkeni tarıhı shyndyq. Toqsan eki jasyna deıin bir de bir shyǵarmasy qaǵaz betine túspegen aqynnyń ólgen soń sońyn­da mol murasy qaldy.

Al­la taǵala erekshe kúsh-qýat, tegeý­rindi talant syılaǵan, jumbaq taǵ­dyr ıesi týraly ańyzy men shynd­yǵy aralas san alýan pikir el ishin kezip júrgeni de ras. Onyń ishinde aqyn tulǵasyna qa­tysty «qoldan jasalǵan», «keńes ókimetiniń jemisi» degenge saıatyn, aýyr, eshkimge de abyroı ápermeıtin pikirlerdiń bar ekeni qynjyltady. Árıne, bul sııaqty pikirdi aıtatyndar oryssha jazylǵan materıaldarǵa súıenetini belgili. Olar shynyn aıtqanda ótken ǵasyrdan beri aqyn óleńderin orysshaǵa aýdarǵan Pavel Kýznesovty áld­eqandaı qyp, «aýyldan shyq­­qan saýatsyz shal sonyń arqa­synda álemge tanyldy» degen yń­ǵaıdaǵy maqalalardy áli kúnge bas­shylyqqa alady.

Úkimetten kórgen jaqsylyǵyn tizip, ataq-marapat buıyrǵanda qansha som alǵanyn, kóliginiń markasy qandaı bolǵanyn, qansha bólmeli úıde turǵanyn, janynda kimder qyzmet etkenin jarııa qylýdy esh umytpaıdy. Al jasynda úlde men búldege oranbaǵan, tar jol taıǵaq keshýlerden ótken, ómirdiń ystyq-sýyǵyna tózgen, meıizdeı bop qatqan dana qart sondaı «álpeshke» qanshalyqty muqtaj edi dep oılanǵylary kelmeıdi.

Adamnyń fızıkalyq múmkindigi shekteýli ekeni óz aldyna, kúni eńkeıgen kez kelgen qart kisi dúnıeden boı sýytpaı ma? Jam­byl sekildi óz qadirin de, sóz qa­dirin de tereń bilgen tulǵany úkimet bergen azyn-aýlaq tıyn-tebenge «matap», saıasılandyrý kimge kerek? Qynjylamyz, biraq qaısybiriniń atyn atap, túsin tústeısiń. Nıetteri belgili. Bul jerde tulǵanyń rýhanı álemi, baı da mazmundy shyǵarmashylyǵy týraly zertteýlerdiń, materıal­dardyń kóp ekeni, onyń tarazy­nyń basyn basyp ketetini dátke qýat. Áıtse de osy zertteýler, ma­qalalar qoljetimdi bolsa eken deımiz. Izdegende kózińe ál­gindeı nashar pıǵyldaǵy materıaldar emes, jambyltanýǵa úles bop qosylǵan, saýatty zertteýler shalynsa qandaı jaqsy. Olar kitapqa aınalyp, basyp shyǵarylsa, kitap dúkenderinde satyla bastasa, kitaphanalarǵa qoıylsa, nur ústine nur bolar edi. Olaı deıtinimiz, Jambyl shyǵar­mashylyǵyna qatysty zert­teýler mol bolsa da, qolǵa us­taıtyn kitap sany kóp emes. Olar­dyń ózi kitaphanalarda qoldan qolǵa ótip eskirgen, paraqtary sar­ǵaıǵan, jyrtylǵan. Al dúken­derden tappaıtynyń basy ashyq nárse.

Jambyl jylyn jeleý etip, jam­byltanýǵa qatysty ma­te­rıal­dardy bir jańartyp alatyn kez kelgenin qaıtalap aıtýdan arlanbaımyz. Jambyltaný ǵy­lymynyń irgetasyn qalaǵan – jazýshy M.Áýezov. Ádebıet tarıhynda S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, E.Ysmaıylov, M.Ǵabdýllın, Q.Juma­lıev, Á.Tájibaev, M.Qa­rataev, S.Qırabaev, M.Bazarbaev, M.Hakimjanova, R.Syzdyqova, S.Qasqabasov, S.Negımov syn­dy bel­gili jazýshylar men ǵa­lym­dardyń Jambyl shyǵar­mashylyǵy týraly jekelegen qundy maqalalary bar. Ǵylymı aınalymǵa enip ketken osy dúnıelerdiń basyn biriktirip, eń joq degende qos tomdyq shy­ǵarýǵa bolatyn shyǵar degen oıdamyz. Onyń syrtynda S.Sadyrbaev, M.Joldasbekov, basqa da jambyltanýshy ǵalym­dardyń eńbekteri bir bólek. Ǵy­lym ordasynyń, Ǵylymı kitap­hanasynyń sırek qorynda S.Begalınniń «Jambyldyń ómir kezeńderi» atty 1941-1945 jyl­dardaǵy ekspedısııadan jı­na­ǵan materıaldary qoljazba kúıinde saqtaýly tur. Bul onyń ǵy­lymı monografııasy. Osy qol­jazba kitap bop basylyp shyq­­sa, jambyltanýǵa qatysty ǵylymı aınalymdaǵy derekter kó­beıe túsedi dep oılaımyz. Sı­rek qorda turǵan dúnıelerdi kitapqa aınaldyrý tártibi qan­daı ekenin bilmeımin. Dese de Jambyl shyǵarmashylyǵyna qatysty qoljazbalar, joljazbalar, maqalalar, zertteýler, ıaǵnı búkil qundy materıaldar kitap bolyp basylsa, búgin ótip, er­teń umytylatyn dóńgelek ús­telder men basqa da sol sııaqty sharalardan áldeqaıda paıdaly bolar ma edi dep oılaımyn. Jambyl shyǵarmashylyǵyn, ol týraly zertteýlerdi molynan nasıhattaı alsaq, Jambyl jaıly jańasha zertteýlerge, tyń paıymdarǵa jol ashylatyn sııaqty bop kórinedi.

Osy maqalany jazyp oty­ryp ustazym, fılologııa ǵylym­darynyń kandıdaty, professor Bolat Qorǵanbektiń bir otyrys­ta osy ýaqytqa deıin Jambyl Ja­baev shyǵarmashylyǵyn óz deń­geıinde tanymaı júrgenimiz týraly aıtqan pikiri esime tústi. Ol qoǵamda aýyz ádebıetin arhaızm dep qaraıtyn túsiniktiń qa­lyptasqanyn, soǵan sáıkes Jambyl tulǵasyn túsinbeýshilik bar ekenin, aısbergtiń syrtqa shyǵyp turǵan bóligin ǵana kó­retinimiz sııaqty, biz onyń tul­ǵasynyń kishkene ǵana bóligin tanyp júrgenimizdi aıtyp edi. Rasynda da onyń tastaı qısyny, sóz tapqyshtyǵy, jyldam jaýap qaı­taratyny, jad qýaty áli talaı dıskýrstyq, tekstologııalyq zertteýlerge suranyp tur emes pe? Odan bólek onyń rýhanı ilimi jaıly zertteýler joqqa tán. Rýhanı ilimdi meńgermegen kisi kim qansha jerden qolpashtasa da, ondaı zor qubylysqa aınala almaıtyny belgili. Aınalyp kep «Meniń pirim – Súıinbaı» degenin qaıtalaı beremiz. Din sumdyq saıasılanǵan osy qoǵamda ol týraly ǵalymdar jaq ta ashpaıdy. Ekinshi bir másele – ǵylymı aınalymda júrgen zertteýlerdiń basym bóliginen Jambyldyń qart kezindegi tulǵasyn tanımyz. Jastyq shaǵy, kemeline kelgen, qalyptasqan kezeńderi jaıly málimetter kóp emes. Onyń ózi aıtystaryna baryp tuıyqtalady. Jalpy, Jambyldyń rýhanı baı álemi áli de óziniń jan-jaqty izdengish, bilimdi zertteýshilerin kútip tur. Ol úshin joǵaryda aıt­­qanymyzdaı tulǵa jaıly eń­bekterdiń nasıhaty kúsh­ti bolýy kerek. Ekinshiden, jambyl­tanýǵa úles bop qosylǵan saýatty, salı­qaly eńbekterdiń sapaly ári mol tırajben kitap bop basylyp shyǵýyn tıisti mekemeler qolǵa alsa deımiz. Saýatty zertteýler jańasha paıymdarǵa jol ashatynyn eskersek eken.