Qazirgi tańda álemdik qaýymdastyq «absolıýttik ınnovasııalar» basty erejesi bolyp tabylatyn tehnologııalyq úderistiń jańa damý kezeńine aıaq basyp keledi. Úshinshi myńjyldyqtyń ekonomıkasy – bul bilimder ekonomıkasy, demek, bul – ózgermeli jaǵdaıǵa ıkemdelýge qabiletti joǵary ónimdi, kreatıvti jáne kásipqoı adamdardyń dáýiri.
Jalpyulttyq ıdeıa retinde Elbasy usynǵan adam kapıtalyn damytý tujyrymdamasy búkil qoǵamnyń jigerin qajet etedi.
Qazirgi tańda álemdik qaýymdastyq «absolıýttik ınnovasııalar» basty erejesi bolyp tabylatyn tehnologııalyq úderistiń jańa damý kezeńine aıaq basyp keledi. Úshinshi myńjyldyqtyń ekonomıkasy – bul bilimder ekonomıkasy, demek, bul – ózgermeli jaǵdaıǵa ıkemdelýge qabiletti joǵary ónimdi, kreatıvti jáne kásipqoı adamdardyń dáýiri.
Jalpyulttyq ıdeıa retinde Elbasy usynǵan adam kapıtalyn damytý tujyrymdamasy búkil qoǵamnyń jigerin qajet etedi. Azamattardyń óz bilimin turaqty jańartyp otyrý jáne jańa quzyrettilikterdi ıgerý múmkindigin usynýdy qosa alǵanda, mektepke deıingi oqytýdan bastap, barlyq deńgeılerde bilim berýdi jaqsartýǵa basty nazar aýdarylýy tıis.
Osy mindetti oryndaý úshin, bilim berý júıesi ár balanyń áleýetin ashýǵa, jalpy adamı qundylyqtaryn nyǵaıtýǵa, jastardyń boıynda shyǵarmashylyq rýhy men ınnovasııalardy tárbıeleýge baǵyttalýy tıis. Ár oqýshyǵa tabysqa jetý múmkindigin qamtamasyz ete alatyn bilim júıesi ǵana kúshti bolmaq. Árbir pedagog, árbir bilim berý uıymy jastardyń barynsha jańa bilim alýyna jáne óz áleýetin ashýǵa múmkindik alatyn shyǵarmashylyq orta qurýǵa baǵyttalýy tıis. Bilim berý júıesiniń sońǵy deńgeıi bolyp tabylatyn joǵary mektep jańa bilimderdi meńgergen, osy bilimderdi jınaqtaýǵa, eń bastysy, ony qoldana bilýge úırengen joǵary bilikti kásipqoı mamandar daıyndaýda erekshe jaýapkershilikke ıe. Osyndaı jan-jaqty oılaı biletin azamattardy daıyndaý – ýnıversıtetterdiń eń basty mindeti, munyń ózi joǵary oqý orny menedjmentiniń búkil júıesin túpkilikti qaıta qurýdy, jumystaǵy formaldy aspektiler men pragmatıkalyq ádisterdi eńserýdi qajet etedi.
Qoǵamdyq pikirdi zertteý kórsetkendeı, bizdiń bitirýshilerimiz óndiriste jumys isteý úshin kásibı minez-qulyq etıkasyn, kommýnıkatıvtik daǵdylar, toptasa jumys isteý qabiletin qosa alǵanda, jetkilikti quzyrettilikterge ıe emes. Qalyptasqan jaǵdaıdan shyǵý úshin, ýnıversıtetterdiń derbestigin qamtamasyz ete otyryp, olardyń mádenıetin nyǵaıtý, syrtqy múddeli taraptarmen yntymaqtastyqty keńeıtý, bilim mazmunyn jańartý, eń bastysy, bilim ordasyna úzdik oqytýshylardy tartý qajet. Alǵashqy kezekte joǵary oqý ornynda tıimdi korporatıvtik basqarý júıesin qurý kerek. Negizinde, jaqsy joǵary oqý orny qatań ıerarhııadan azat bolýy jáne damyǵan demokratııalyq ishki ortaǵa ıe bolýy tıis. Oqý dárishanalarynda túrli kózqarastarǵa ıe túrli áleýmettik qabat ókilderi teń dárejede bilim alsa, al professor sózsiz bedeldi tulǵa emes, teń quqyly adamdardyń ishindegi birinshi adam retinde kórine bilse, neǵurlym tıimdi áserge qol jetkiziledi. Bilimdi basqarý mamandary atap ótkendeı, mundaı lıberaldyq jaǵdaı bilim aınalymyna ózindik ıgi yqpal etedi. Stýdentterdi óz pikirlerin ashyq aıtýǵa, óz sheshimderin usynýǵa baýlý qajet.
Joǵary oqý oryndarynyń qaýymdastyǵy ýnıversıtetter derbestiginiń keńeıtilýine úlken úmit artyp otyr. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan bul másele joǵary mektep menedjmentindegi basty máselelerdiń biri retinde qoıylyp keledi, munyń ózi ádiletti jáne der kezinde qoıylǵan másele bolyp otyr. Alaıda, joǵary oqý oryndarynyń derbestigin keńeıtý olardyń adam áleýetin damytý sapasy úshin áleýmettik jaýapkershiligin arttyrý turǵysynan qarastyrylýy tıis. Derbestik ǵalymdardyń ǵylymı zertteýlerin óndiriske engizýine, jetekshi shetel ýnıversıtetterimen birlese jumys atqarýǵa, ınfraqurylymdy, qosymsha bilim berýdiń tarmaqtalǵan júıesin qarqyndy damytýǵa, sondaı-aq, halyqaralyq naryqta básekege qabiletti bilim baǵdarlamalaryn ázirleýge múmkindik beredi. Bul jaǵdaıda joǵary oqý oryndarynyń qyzmeti syrtqy ortaǵa jáne oqytýshy-professorlar quramyna qatynasy boıynsha aqparattyq ashyqtyq pen aıqyndylyqqa ıe bolýy tıis.
Ekonomıkalyq turǵydan qarastyrǵanda, derbes ýnıversıtetter kásipkerlik qyzmetin júzege asyrýǵa kirise alady, túrli qarjy kózderin tartyp, kóparnaly qarjylandyrýdy qamtamasyz etetin bolady. Osyǵan baılanysty qoǵamnyń barlyq múddeli toptarynyń Baqylaý jáne Qamqorlyq keńesterinde ókildik ashý máselesi týyndaıdy. Osy keńesterge joǵary oqý ornynyń turaqty damýy jáne olardyń óz aǵartýshylyq mindetterin atqarýy boıynsha úlken jaýapkershilik artylady. Joǵary oqý oryndarynda korporatıvtik basqarý ádisterin engizý, ásirese, ýnıversıtetterdiń zertteý qyzmetin uıymdastyrýda toptasa jumys isteý tájirıbesin belsendi paıdalanýdy qajet etedi. Qazirgi tańda ıkemdi ári utqyr shyǵarmashyl ujymdar dáýiri týyp keledi, munda stýdentter men oqytýshylardyń zııatkerlik qarym-qatynasy iske asyrylyp, jańa ıdeıalar, zerektik, ozyq ǵylymı oılar paıda bolady. Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, jalǵyz-dara zertteýshiler men ónertapqyshtardyń zamany kelmeske ketti, qazirgi tańda jańalyqtar úlken uıymdasqan toptar tarapynan ashylyp keledi. Sondyqtan oqytýshylarmen jáne bolashaq áriptestermen birlese otyryp, ónimdi jumystar atqarý qajet. Osyny negizge ala otyryp, bıznes qurylymdarymen jáne eńbek naryǵymen tıimdi baılanysty qalyptastyrýǵa bolady. Bilim baǵdarlamalaryn ázirleýde bitirýshiniń óndiriste qajet bolatyn daǵdylardy ıgerýine nazar aýdaryp, sondaı-aq, kóshbasshylyq daǵdylaryn ıgerýine de kóńil bólý kerek. Osyǵan oraı stýdentter ortasynda salamatty stýdenttik básekelestik jaǵdaıyn qalyptastyrǵan mańyzdy. Innovatorlardy dástúrli ádis jáne tehnologııalarmen tárbıeleý múmkin emes. Talantty jastar ortasynda kez kelgen básekelestik óz jemisin beredi. Jastar bir-birimen jarysa otyryp, barynsha úzdik atanýǵa tyrysady. Sonymen qatar, stýdent jańa bilim alý mehanızmderin ıgerip, ózin-ózi oqyp-úırenýge jáne óz betinshe bilim alýǵa degen ómirlik qasıetterge tárbıeleıdi. Úırengisi kelmeıtin adam, onyń ishinde, talapsyz shákirt neǵurlym kúrdeli mamandyqtardy ıgergen saıyn, tyǵyryqqa tirele bastaıdy.
Qazirgi jaǵdaıda joǵary oqý oryndary gýmanıtarlyq jáne jaratylys ǵylymdaryndaǵy irgeli bilimderge jáne keń dúnıetanymǵa erekshe kóńil bólýi tıis. Búkil álemde kásibı mamandaný bastapqy kýrstardan emes, magıstratýra satysynda ǵana ornyǵa bastaıdy. Sondyqtan oqý barysynda yqylasy ózgere bastasa, belgili bir kezeńde mamandyǵyn qınalmaı aýystyrýyna bolady. Otandyq joǵary oqý oryndarynda mamandaný bakalavrıattyń bastapqy kýrstarynda-aq ornyǵa bastaıdy, munyń ózi pánderdiń ulǵaıýy men oqytýshylar júktemesiniń arta túsýine ákeledi. Qazirgi tańda joǵary oqý oryndaryna ýnıversıtettiń «bet-beınesin» kórsetetin jáne onyń ulttyq jáne halyqaralyq keńistiktegi bedelin qalyptastyratyn ózindik jeke bilim baǵdarlamalary qajet. Bilim berýdegi álemdik trendterge júıeli taldaý jasap, basqa joǵary oqý oryndarynda paıda bolǵan tájirıbe men jańalyqtardy jyldam qabyldap, olardy óz bilim baǵdarlamalaryna engizý kerek.
Qazirgi tańda zamanaýı joǵary oqý orny, eń aldymen, betke tutar oqytýshylar quramymen erekshelenedi. Mundaı joǵary oqý oryndarynda shákirtterdiń sol oqytýshylardan ǵana bilim alǵysy keletin, sol oqytýshylardyń ǵana bergen bilimi shynaıy ári bolashaǵy zor bolyp kórinetin adamdar dáris beredi. Demek, jaqsy mektep qalyptasqan. Munda bilim tikeleı adamnan adamǵa, ustazdan shákirtke beriledi. Eger professor ǵylymǵa shyn kóńilimen den qoımasa, ol qalaı ǵana jańa ıdeıalar men ádisterden der kezinde habardar bolyp otyrady? Joǵary oqý orny oqytýshylarynyń eńbekaqy deńgeıiniń tómen bolýy pedagogtardyń kásibı deńgeıiniń artýyna kedergi bolyp otyr. Talantty ǵalymdardyń bıznes qurylymdaryna ketýi jalǵasyn taýyp keledi. Osy bir qaýipti dertti eńserý úshin ýnıversıtetke memlekettik qoldaý qajet bolyp otyr.
Erteden kele jatqan salt-dástúrleri bar, oqytýshylar quramy kúshti, oqý baǵdarlamasy ozyq bolyp keletin joǵary oqý oryndarynda stýdentterdi áldebir naqty mamandyqqa úıretip qana qoımaı, sonymen qatar, erekshe oılaý mádenıetin qalyptastyrady, jańa kásipti tez ári sapaly meńgerýge úıretedi. Stýdenttik jyldarda týyndaıtyn kásibı baılanystar jas urpaqtyń búkil keıingi ómirine óz áserin tıgizetin bolady. Munda shynaıy mańyzdy baılanystar ornap, óz qundylyqtary men basymdyqtaryna ıe biregeı ortadaǵy pikirlester sheńberi qurylady.
Elimizdiń joǵary oqý orny men stýdent jastary Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń ulan-asyr oılaryn iske asyrýda basty resýrs bolyp tabylady. Qoǵam qajettiligine sáıkes bolý joǵary oqý oryndarynan Táýelsiz Qazaqstan ıgiligi úshin turaqty jaqsarý men ilgeri damýdy talap etedi.
Jambyl ÁIMENOV,
M.Áýezov atyndaǵy
OQMÝ-diń birinshi prorektory, akademık.
Ońtústik Qazaqstan oblysy.
