Talmaı shapqan tulpar, qııaǵa samǵaǵan suńqar

DEShTI QYPShAQ DALASYN­DA. Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın, Ilııas Jansúgirov tolyq aqtalypty, endi kitaptary shyǵady eken degen sybys dala tósinde syńsı terbelgen maıda jeldeı anda-sanda qulaqqa jetip jatatyn. Biraq, sanaǵa jetpeıtin.

Tárkileýden, ashtyqtan, Otan soǵy­synan máńgirip qalǵan qazaqtyń basy qaryn toıdyrýdan basqany oılaýǵa shamasy joq edi. Men bala bolsam da esimde qalǵany – ol kezde án salyp, jelpinip júrgen adamdardy kórmeıtinsiń. Abaı­dyń 100 jyldyq toıynda Shyńǵystaýda bir apta ǵajaıyp oıyn-saýyq bolǵanyn úlkender talmaı, tamsana aıtyp júretin.

DEShTI QYPShAQ DALASYN­DA. Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın, Ilııas Jansúgirov tolyq aqtalypty, endi kitaptary shyǵady eken degen sybys dala tósinde syńsı terbelgen maıda jeldeı anda-sanda qulaqqa jetip jatatyn. Biraq, sanaǵa jetpeıtin.

Tárkileýden, ashtyqtan, Otan soǵy­synan máńgirip qalǵan qazaqtyń basy qaryn toıdyrýdan basqany oılaýǵa shamasy joq edi. Men bala bolsam da esimde qalǵany – ol kezde án salyp, jelpinip júrgen adamdardy kórmeıtinsiń. Abaı­dyń 100 jyldyq toıynda Shyńǵystaýda bir apta ǵajaıyp oıyn-saýyq bolǵanyn úlkender talmaı, tamsana aıtyp júretin. 

Al adamdardyń tirlik aıasy óte buıyǵy, kóńilsiz edi. Soǵys bitse de, sol soǵystan qaıtpaǵandar kóp-tin.

Tárkileý kezinde jazyqsyz abaqtyǵa toǵytylǵandar da aqtalyp qatarǵa qosyl­maǵan ýaqyt.

Ashtyqtan bas saýǵalap dúnıe kezip ketken jurt ta elge oralmaǵan kez.

Tamyz aıynyń ortasy bolar shamasy, atam úıge dabyrlaı kirip kele jatty. Qushaǵynda qalyń úsh kitaby bar. Jeńil beshpeti men jumsaq másisin sheship tas­tap, tórge ozdy. Qabyrǵadaǵy jıylǵan júk ústine áýeli qoltyǵyndaǵy úsh qalyń kitapty jaıǵastyrdy da, maldas quryp tórge otyrdy. Oramalmen tershigen mańdaıyn, betin súrtti. Men kitapqa qol sozyp edim, atam: «Tıme. Dalaǵa baryńdar. Men myna kitaptarmen ońasha qalaıyn. Men bul qundy jazýlardy tosqaly qashan. Seniń esiń bar ǵoı, balam, sen keıin oqyrsyń», dedi.

TAMYZ AIY edi. Biz dabyrlasyp dalaǵa shyǵyp kettik. Atam úıde kitaptarmen jalǵyz qaldy. Qabyrǵaǵa arqasyn tirep uzaq ýaqyt únsiz aqtardy da otyrdy.

– Atań shaı ishe me eken, bilshi, – dep apam meni úsh ret jiberdi. Ekeýinde atam:

– О́zim aıtamyn, – dep qysqa qaıyrdy. Úshinshi ret kelgenimde atam meni sóıletpesten:

– Joǵal! – dep aqyrdy. – Bar, óris­tegi maldy qarsy alyńdar. Meni mazalamańdar.

Sol úsh kitapty atam ondyq bilte shamnyń jaryǵynda túni boıy oqydy.

Tańerteń meni shaqyrtyp alyp:

– Otyr myna jerge, – dep janynan oryn usyndy.

– Myna kitaptardy qarap shyqtym. Jazyqsyz japa shekken jandar ǵoı. Ár sózderi qazaq dep, Qazaq eli dep, qazaq dalasy dep bulqynyp tur, shirkin. – Atam az bógelip únsiz otyrdy. – Endi Qajy men Maǵjandy shyǵarsaq. Alashtyń asyldary da bir tóbe bop ońasha jatyr. Ony men kóre alam ba, joq pa?! Alashtyń asyldarynyń kitaptaryn shyǵara qalsa jınaı ber. Basyńa da, júregińe de qondyr. Olardyń aıtqan oılary eren edi ǵoı, ne kerek?! Osy aýyldaǵy hatqa kóńil bóletin shaldardy túski asqa shaqyr. Myna jaısańdarǵa quran baǵyshtaıyq. Áýeli Qabysh moldanyń úıine bar. Alǵashqy habar soǵan jetsin.

Men alyp-ushyp dalaǵa atyp shyqtym. Atamnyń áńgime-dúken quratyn jaqsy dos­taryn túgel bilemin. Búgin bizdiń úıde shaǵyn toı bolmaq.

Umytpasam, bul 1958 jyly bolsa kerek. Sonan keıin 1960 jyly Shákárim qajynyń óleńderin «Qazaq ádebıeti» bir bet qylyp berdi. Ol joly atam kolhoz-sovhozdaǵy shaldardy da arnaıy shaqyryp as berdi. Artynsha kóp uzamaı ózi de qyltamaq aýrýynan jan tapsyrdy. Qajynyń óleńi de bostandyqta kóp bola almady. Maǵjan men Shákárim qajynyń, Alash asyldarynyń isteri qaıtadan uzaq jylǵa jabyldy.

Bastapqy áńgimege qaıta oralaıyn. Sol kúni, ıá, sol kúni shaldar óshkenderi qaıta janǵandaı ıyqtaryn qomdap túrlendi. Jyr oqyp otyrǵan atamnan kózderin almady. Qazaq jyry shabyttanyp arqany keńge saldy. Bul Ilııas Jansúgirovtiń «Qulager» dastany edi. Shirkin, dastan dese dastan eken!

Ilııas Jansúgirov qazaq ádebıetinde jıyrma jyl eńbek etti deıdi. Ol ras sóz. Al biraq naǵyz kemeńger shyǵarmalaryn dúnıege ákelýine on jyl da jetip jatypty. О́kinishke qaraı, erekshe talant ıesi, boıyndaǵy eń asyl jyrlaryn halqyna bere almaı ketti. О́kinishti!..

1937 jyly aqyn atyldy. Aqyn kelmes­ke ketti. Aqyn óleńderin de qoǵam ómiri­nen alastatty. Sol tusta Ilııas Jansú­girov bar-joǵy qyryq úsh-aq jasta eken.

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń irgetasyn qalap, ádebı ómirin bir qalypqa tú­sirdi. Ol kezde  aqyn otyzdyń ishindegi qylshyldaǵan jap-jas azamat eken.

Bizdiń úıdegi toıdy aıtamyn-aý! Sol kúndi shaldar uzaq túnge qosty. Kúni boıy joǵalyp ketken shaldaryn izdep kempirleri de úıge kelip jatty. Úsh ret qazan kóterildi. Shaldardyń qaı-qaısy da úsh alyp jazýshynyń óleńderi men qarasózderin jatqa aıta berdi. Sovet shaldary, bir aýyz óleń bilmeı ketkender ǵoı. Ateıster. Kommýnıster. Al alpysynshy jyldardyń aqsaqaldary bólek edi. Nesin aıtasyz, kesek edi ǵoı olar.

Qıssalardy, úlken epostardy da jatqa aıta beretin. Solardyń bári qoldaryna júırik at ustap, báıge jaratatyn. Tazy ertetin. Qoldaryna qus qondyratyn. Olar dala sıvılızasııasynyń sońǵy asyl tuıaqtary edi.

Men atamnyń arqasyna jabysyp uıyqtap qalyppyn. Al shaldar tań atqansha óleń-jyr toıyn toılapty. Sákenniń, Beıimbettiń, Ilııastiń sol elýinshi jyldary shyqqan, shyńǵystaýlyq shaldardyń qoldarynyń tańbasy tıgen kitaptar qymbat maǵan.

Semeıge jol túskende betteri sarǵaı­ǵan sol asyl kitaptardy kórip sonaý kelmes­ke ketken Shyńǵystaýdyń shaldaryn eske alamyn. Sol jyr kúni búgin de kóz aldymnan ketpeı turyp alady. Qaıran ýaqyt!..

ILIIаS JANSÚGIROV. Onyń talan­ty­nyń ereksheligi, utymdylyǵy, ǵasyrlar boıy dalada ǵumyr keshken halyq dastandarynyń keń, erkin úlgisin, ulan-ǵaıyr qazaq dalasynda qaıta túletkeni bolatyn. Ilııas poezııasy halyqtyq poezııanyń búkil bolmys bitimimen qaıta jańarý, jańǵyrtý úlgisi bolyp tabylady. Sonaý Sypyra jyraý­dan Jambylǵa deıingi qazaq jyrynyń túrlik, áýendik, yrǵaqtyq alýandyǵy aqyn tvorchestvosyna túgel sińgen. Qazaqtyń kóne jyry qonǵan amanat júrekti aqyn bu qazaqta Ilııas Jansúgirov bolsa kerek dep oılaýdan bir tanǵanym joq. Ol oıdy maǵan syılaǵan da Shyńǵystaýdyń asyl júrekti shaldary edi.

Ilııas Jansúgirov talantynyń taǵy bir da­ralyǵy – álemdik ádebıettiń, ási­re­se, ­orys poezııasynyń tvorchestvo­lyq­ jetistikterin tereń zerttep óz óleń óne­rin­­de tıimdi paıdalana bilýinde. Men Abaı­­dyń aýdarmalaryn qalaı qurmet tutyp, súısi­ne, berile oqysam, Ilekeńniń she­ber aýdarmasyn da solaı joǵary baǵa­laı­myn. Aqyn aýdarmalarynyń erek­she­likteri týraly tereń ǵylymı taldaý­lar jasaý kerek-aq. Ilııas Jansúgirov qa­zaq mádenıetiniń tarıhynda talantty aýdar­malarynyń ózimen-aq erekshelengen, anyǵyn aıtar bolsaq, qazaq aýdarma óne­riniń eń ozyq úlgileriniń biri bolyp tabylady.

Aqynnyń sýretkerlik kemeldený úlgisi ózi ómir súrgen dúnıe kelbetin ashyq-jarqyn, barsha shyndyqpen tereń ashyp kórsetýinde jatyr. Qazaq dalasyndaǵy jańa ómir kelbetin sýretteýde, qazaqtyń jan dúnıesin ashyp oı-pıǵyl ańǵaryn anyqtaýda aqyn erekshe zerdelik tanytty. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldary týraly qazaq dalasynyń anyq sýretterin, aıshyqty bederlerin Sákenniń, Beıimbettiń, Ilııastiń shyǵarmalaryn oqyp dál tanýǵa bolady. Bul daýylpaz kesek aqyndar qazaq dalasyndaǵy kesek tulǵalardy barynsha adal, ádil kórsetti. Bulardyń ulylyǵy shynshyldyqtarynda. Olar qasqaıa qarap turyp shyndyq aıtqandar. Sol shynshyl sózderinen taımaǵandar. Birtýar tulǵalar. О́mirden jazyqsyz ketken jandar.

Sol taza, shynshyl aqyn jany ózgege uqsamaıtyn dara sózin, dara oıyn qazaq dalasyna darytyp baqty. Áleýmettik bolmys­ty tanýda ustamdylyqqa umtylý, kemel azamattyq parasat tanytý ár darynnyń qolynan kele bermeıtin kezeńde ómir súrý aqynǵa ońaı bolǵan joq. Tap tartysyn da, jan tartysyn da kórip, bilip kún keshken aqyn shynshyl sózinen bir taımady. Bul onyń aqyndyq, tvorchestvolyq anyq ustanymy bolatyn. Aqıqat onyń jan týy, qasıet týy, kıeli týy edi.

KEMEŃGER AQYN. Ol qazaqtyń baıtaq dalasyn – Otan anany asyl perzent retinde úlken mahabbatpen qýana da, erkeleı de súıip ótti. Aqyn qazaq dalasyndaǵy kúrdeli áleýmettik bolmysty adal tanyp, ádil baǵalaı alǵan tektilerdiń qatarynan edi. Men senderdiń rýhanı ákelerińmin, sen­derdiń kózderińdi ashyp, kóńilderińe sáýle túsirip otyrǵan myna menmin dep órek­pimedi. Adal ul, adal perzent ondaı keý­demsoqtyqqa eshqashan barmaq emes. Shyn­dyqqa janyn sýarǵan has batyr Ota­nyna adal ul bolyp qyzmet atqarady. Ota­nyn julmalamaıdy, Otanyna baryn be­re­di. Kerek bolsa Otany úshin ólimge bas ti­gedi. Ol urpaq solaı kún keshken. Solaı tár­bıelengen. Olar ózge jol tańdamaǵan. Olar at basyndaı altyndy Otannan artyq qoı­maǵan. Tektiler qasıeti – Otan qasıetin ar­daqtaý, Otan múddesi úshin basyn báıgege tigý.

Ilııas Jansúgirov HH ǵasyrdaǵy eń kereǵar, adamzat qoǵamynyń eń aýyr kezeńine tus kelgen asa iri tarıhı tulǵa. Kemeńger aqyn. Oıshyl aqyn. Halyq taǵdyryn óz taǵdyrynan joǵary qoıǵan batyl aqyn.

Tolǵaqty jyrlarmen dalany kúńirentken jyraýlardan keıingi ulttyq poezııamyzdaǵy tolǵaý dástúrin anyq áýelete kótergen Ilııas Jansúgirov bolatyn. Qazaq poezııasyna Ilekeń fılosofııalyq-pýblısıstıkalyq tolǵaý dástúrin «Dala» dastanynda erekshe kósilte kórsetken edi. Bul dastan Qazaq eliniń, qazaq poezııasynyń azamattyq únin asqaqtatty. Alasapyran zamanda Qazaq eliniń alar tarıhı ornyn bekitýde aıanbaǵan asyl aqyndardyń biri de Ilııas Jansúgirov. Qazaq ádebıetindegi tarıhı taqyryptarǵa alǵashqylardyń biri bolyp kirisken de Ilııas Jansúgirov. Qazaq halqynyń ótken jolyna qoǵamdyq damýdyń shynaıy zańdylyqtaryn anyq uǵynyp, tarıhı turǵydan dál tanyp, bilip, uǵýdyń úlgisin aqyn poema dastandaryn jazý ústinde dál ańǵartady.

SOL TUSTA. Ilııas Jansúgirovtiń «Kúı», «Kúıshi», «Dala», «Isataı – Mahambet», «Kóbik shashqan», «Qulager» poemalary ult pen memleketti, halyq pen ólkeni birtutas, túgel asaý jyrǵa qosyp jiberdi. Iá, bul qazaqtyń táýelsizdigin, tutastyǵyn, keshegisi men búginin birtutas etip qarastyrýdy ózine sert qylyp ustanǵan Ilııas Jansúgirovtiń tvorchestvolyq erligi-tin. Qazaq halqynyń da, qazaq ultynyń da jańa tarıhı sanasynyń shapshań kóterilip, áýelegen rýhanı bıigi bolatyn.

Ana tilimizdiń kórkem oıǵa tán ońtaı­lyǵyn shyńdaýda, ulttyq qasıet­terimizdiń áleýmettik, fılosofııalyq tuńǵıyqtaryna úńilýde Ilııas Jansúgirov erekshe kóregendik te, kósemdik te tanytty. Ana tilimizdiń kózin ashyp keńeıtýde, aıdynyn shalqytýda, baılyǵyn asyryp, qanatyn qataıtýda Ilekeń sanaýly ǵana adamdardyń sanatynda bola bilgenin erekshe eskerýimiz kerek.

«QULAGER». Bul poema qazaq kórkem oıynyń qarqyndy qýaty ekeni daýsyz. Ol Deshti Qypshaq dalasynyń poe­tıkalyq alyp sýret keskinin, fılo­sofııalyq oıynyń qaltqysyz tereńdigin, áleýmettik-psıhologııalyq taldaýdyń aýqymdylyǵyn álemge tanytatyn keń qulashty qazaq tirshiliginiń kartasy. Ensıklopedııasy deýge de bolar.

Ilııas Jansúgirov tvorchestvosy álemge qazaq poezııasyn pash etetin mereıli bıikterimizdiń biri bolyp tabylady.

Ilııas Jansúgirov poezııasy erekshe ekpinmen órshı órbip óser qýatty joıqyn poezııa. Asqaq aqynnyń poemalaryndaǵy tereń tebirenisteri, burq-sarq qaınaǵan talmaıtyn oılary, qazaq aqynynyń álemdik poezııa aıdynynda ózge ozyq aqyndarmen qatar turǵanynyń dáleli.

Shyńǵystaýdyń bir shoq shaldary da aqynnyń kemeldigi men ultyna degen sheksiz mahabbatyna kózderi jetip, o dúnıege ótken bolatyn.

Naǵyz aqyn da kelmeske ketedi.

Biraq, naǵyz aqyn sózi ólmeıdi.

Naǵyz aqyn úni óshpeıdi.

Máńgilikke bet qoıǵan Ilııas Jan­súgirovtiń poezııa jalaýy qazaq jyrynyń kógildir aspanynda máńgi tolqı terbelip turatyny daýsyz.

Rollan SEISENBAEV.

ALMATY.

Sýret «zhardem.kz» saıtynan alyndy.