«Asyl túliktiń» bereri mol

«Asyl túlik» respýblıkalyq mal asyldandyrý ortalyǵy – tórt túlik maldan uryq alý jáne ony muzdatýdyń (krıokon­servasııalaý) zamanaýı tehnolo­gııasyn ıgergen Ortalyq Azııa­daǵy alǵashqy kásiporyn. Mekeme respýblıkadaǵy qara mal tuqymyn saqtaý, bir jynys­ty uryqpen uryqtandyrý jáne embrıondardy transplanta­sııalaý sııaqty zamanaýı bıoteh­nologııalyq ádisterdi óndiriste keńinen qoldanyp keledi.

Jıyrma jyldyq meje aıasyn­da atqarylǵan jumysqa kóz júgirt­sek, ortalyq qurylǵaly beri qara mal tuqymdarynyń ata­lyq buqalarynan 12 mln-nan as­tam uryq synamasy óndi­ril­ip­ti. 2001-2020 jyldar ara­ly­ǵyn­da elimizdegi mal sharýa­shy­ly­ǵy­men aınalysatyn taýar óndirý­shiler ortalyqtyń uryq saqtaý qoımasynan 6 mln-nan astam uryq synamasyn alyp, res­pýb­lıkadaǵy mal basyn ósirýge paıdalanǵan.

Qazaqstan úshin mal sharýa­shylyǵy – árıne dástúrli sala. XX ǵasyrdyń basynda qazaq jerinde mıllıondaǵan mal ósiri­lip, et ónimderin eksportqa tu­raqty shyǵarý qalyptasqan edi.

Sońǵy jyldary mal sharýa­shylyǵyn qarjylandyrý ese­lep artsa da, bul salada túbegeı­li ózgeris baıqalmady. Aýyl sharýa­shylyǵy ónimderiniń kóbe­ıýi ádette mal basynyń ósýi­men ti­keleı baılanysty ekeni anyq. Bul sharýashylyq tarapy­nan da, memlekettik qoldaý jaǵy­nan da kóbirek qarajat qaras­tyrý­dy qajet etedi. Osy rette mal basynyń mardymsyz bolýy­nyń basty eki sebebin atap kór­setýge bolady. Onyń birinshisi – mal asyl­dandyrý jumys­tarynyń dár­men­sizdigi bolsa, ekinshisi, malǵa azyq daıyn­daıtyn bazanyń jet­ki­liksizdigi. Osyǵan baılanys­ty mal ósirýdiń tıimdi tásilderi iz­des­tirilip, birqatar jumys qolǵa alyndy. Sonyń biregeıi − 2010 jyly qara mal tuqymdaryn asyl­dan­dyratyn «Keń aýqymdy selek­sııa» jobasy bastaldy. Or­ta­lyq bar múmkindigin asyl tu­qymdy mal sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttady. Sýbsıdııa alýshy sharýalarǵa mal asyldandyrý úrdisin ǵylymı turǵydan qam­tamasyz etý, buqalardy tabyn­darǵa josparly túrde qosý syndy talaptar qoıyldy. Joba aıasynda sıyr malyn qoldan uryqtandyrý qyzmetiniń aıasy keńeıdi, asyl tuqymdy atalyq buqalardyń qolda bar uryǵyn paıdalaný máselesi bir júıege tústi, tuqymdy buqashyqtardyń uryǵyn irikteý jumystary júrgizildi. Osylaısha, jyldar boıy qordalanǵan isterdiń túıini birtindep sheshilip jatty.

«Mal sharýashylyǵy jáne vete­rı­narııa ǵylymı-ınnova­sııa­lyq ortalyǵynyń» bastamasymen asyl tuqymdy maldardy jedel kóbeıtýdiń zamanaýı ádisteri tájirıbege endi. Bul tásilder qol­dan uryqtandyrý isin jandandyryp, qasharlardy bir jynys­ty uryqpen uryqtandyrý ar­qy­ly maldy óz tólinen kóbeıtý isine súbeli úles qosty. Ozyq sharýa­shylyqtarda joǵary ónimdi sıyr­lardy asyl tuqymdy atalyq buqa­lar uryǵymen shaǵylystyrý arqyly embrıondar qoryn ja­saq­taý qolǵa alyndy. О́ndiris­tik mas­shtabta embrıondardy trans­plan­tasııalaý úshin stasıo­narlyq (in-vitro) zerthana iske qosyl­dy, munda klassıkalyq teh­no­logııamen qatar, sıyrdyń ana­lyq jumyrtqasyn tútikshede uryq­tandyrý arqyly embrıondar alý tehnologııasy ıgerildi. Osyn­daı keshendi sharalar mal ba­syn kóbeıtý isine úlken serpin berdi.

Álemdik tájirıbege súıensek, mal sharýashylyǵyn damytý úshin qoldan uryqtandyrýdyń mańyzy úlken. Biraq Qazaqstanda iri qara mal ǵana qoldan uryq­tan­dyrylady. Onyń ózinde qosal­qy sharýashylyqtarda saýyn mal tolyq qamtylmaǵan. О́kinishke qaraı, sharýalardyń qoldan uryqtandyrýǵa degen selqostyǵynan maldyń ónim­dilik qasıetterin jaqsartý múm­kindiginen aırylyp otyrmyz. Osy oraıda «Asyl túlik» meke­mesiniń saqtaý qoımasynda sapasy jaǵynan synaqtan ótken jáne qunajyndary sútti bolyp keletin asyl tuqymdy buqa­lar­dyń uryqtary saqtaýly tur.

Qazirgi tańda «Asyl túlik» uryq saqtaý qoımasynda qara mal tuqymynan alynǵan 6 mln-nan astam uryq synamasy bar. Olar suıyq azot quıylǵan ydys­tarda saqtalatyndyqtan uzaq merzimge jaramdy. Qoımada otandyq mal tuqymdarymen qatar, sheteldik buqalardyń da uryqtary saqtaýly. Ortalyq qurylǵan 2001 jyldan beri respýblıkanyń aldyńǵy qatar­ly sharýashylyqtarynan 200-den astam buqashyq jáne Reseı, Ýkraına, Germanııa, Kanada men AQSh-tan 150-den astam asyl tuqymdy atalyq buqasy ákelindi.

Mal tuqymyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan osyndaı seleksııa­lyq jumystar legi áste tolas­taǵan emes. Búginge deıin ósim­tal buqashyqtardy baǵalaý ju­mystary jalǵasyp jatyr. «Asyl túlik» tańdap alyp, sy­naqqa qoıǵan buqalardyń 70%-dan astamy tuqymdy asyl­dan­dyrý sanatyna ıe. Bul kórset­kishtiń ózi asyl tuqymdy atalyq buqashyqtardy aldyn ala tańdaý, irikteý jumystarynyń sapaly júrgizilgenin baıqatady.

«Asyl túlik» qoımasynan shyqqan sapaly uryqtar 2 mln-nan astam sıyrdan asyl tu­qymdy urpaq alýǵa jol ashty. Qal­ǵan 6 mln-nan astam uryq muz­datylǵan qalpynda qoımada saq­taýly. Orta eseppen alǵanda, «Asyl túlikte» alynǵan uryq­tan órbi­gen asyl tuqymdy maldar­dyń úlesi respýblıkadaǵy tu­qymdy maldardyń 30%-dan as­ta­myn qu­raıdy, ıaǵnı ár úshinshi qu­na­jyn − «Asyl túlik» ortaly­ǵynyń ónimi.

Ortalyq óndirgen tuqymdyq materıaldardyń sapasy kúmán týdyr­maıdy, óıtkeni uryqty alý men krıokonservasııalaý úr­disi zamanaýı tehnologııa ne­gizinde júzege asyrylǵan. Tehno­logııalyq úrdis kezeńderi adam faktorynyń yqpalyn azaıtyp, avtomattandyrý júıesimen qamtyl­ǵan. Ortalyq óndirgen árbir uryq synamasynyń (doza) tútik­shesinde uryqtyń qaı bu­qa­dan jáne qaı ýaqytta alynǵany týra­ly aqparat beril­gen. Arnaıy kitapshada asyl tuqymdy buqanyń óndi­ristik kórsetkishterimen qatar, onyń tór­tinshi urpaǵyna deıin­gi ata-tegi týraly málimetter jazyl­ǵan. Uryqty alý jáne krıo­kon­ser­vasııalaý úrdisi baqylaý­dyń úsh kezeńinen ótedi. Qatal synaqtan ótken synamalar ǵana uzaq mer­zimdi saqtaýǵa jiberiledi.

Ortalyq mamandary mal­dyń asyl tuqymdy qundylyǵyn ındeks­teý negizinde maldy baǵa­laýdyń jańa ádisterin qalyptas­tyrýǵa erekshe den qoıyp kele­di. О́ıtkeni qoldanystaǵy eski klas­sıkalyq baǵalaý júıesi mal­dyń jeke erekshelikterine tereń boı­la­mady. Al LPi (Kanada), TPi (AQSh) jáne RZG (Ger­manııa) ındeks­teri maldyń asyl tuqym­dy qa­sıet­teri týraly bar­lyq aqpa­ratty qamtıdy. My­saly, súttiń ónimdiligi men sapasy, sharýa­shylyqta paıdalaný uzaq­tyǵy, tól berý qabi­leti jáne mal­dyń syrtqy turqy kem de­gen­de 18 belgi boıynsha baǵa­lanýy kerek. Osy belgiler jınaq­ta­lyp, ındekstik júıege birik­ti­ril­gen keshendi saraptama jú­ıe­sin quraıdy. Sóıtip, maldyń tu­qymdyq qundylyǵyn tolyq­qandy sıpattaýǵa múm­kindik beredi.

Qoryta aıtqanda, keń aýqym­dy seleksııa ustanymdaryn en­gizý nátıjeleri Qazaqstanda sút­ti jáne etti sıyr sharýashyly­ǵyn damytýǵa oń ózgerister ákel­di. «Asyl túlik» mekemesi osy ıgi iske uıytqy boldy. Seleksııalyq saıasatta «Asyl túlik» mamandary jáne kóptegen seleksıo­ner otandyq mal tuqymyn óz tólinen kóbeıtýge basymdyq berý­di udaıy nazarda ustap keledi. Árıne, maldyń tuqymyn jaqsartý úshin álemdik ozyq mal tu­q­ymynyń tektik áleýetin paıdalaný qajettiligi týyndaıdy. Osyndaı maqsatty jumystar udaıy júrgizilip, arnaıy azyq­tandyrý máselesi sheshilse, otan­dyq tuqymdardyń áleýeti de jaqsy kórsetkishterge jetetinin ýa­qyttyń ózi dáleldedi. Bul − tıim­di, senimdi jáne shyǵyny az ádis.

Álemdik tájirıbege súıensek, keıbir mal tuqymy sharýashy­lyqtar tarapynan úlken sura­nysqa ıe bolyp, ósirilip jatsa, keıbiri mańyzyn joǵaltyp, jo­ıylyp jatyr. Sońǵy júz jylda álemniń túrli aımaqtarynda 450-den astam aborıgendik mal tuqymy joıylyp ketti. Osyǵan qarap, otandyq ǵalymdar men mamandar shyǵarǵan, álemge tanymal bolǵan mal tuqymdary kúızeliske ushyramasa deısiń. Mysaly, qazaqtyń aqbas sıyry jáne bııazy júndi qazaq qoıy − kezindegi odaq kóleminde áıgili bolǵan asyl mal tuqymdary. Osy tektes asyl tuqymdardy saqtap qalýǵa da, jetildirýge de «Asyl túlik» uryq qoımasyndaǵy tektik qor kepildik bola alady.

Respýblıkalyq mal asyldandyrý ortalyǵynyń basty mindeti − jerimizge beıimdelgen, elimizdiń sharýashylyqtary ósirip jatqan mal tuqymdaryn óz tólinen kóbeıtý sharalaryna barynsha qyzmet etý, ásirese mal­dy tólinen jedel kóbeıtý úrdisine serpin berip, seleksııalyq ju­mys­tardyń júıeli, ári pármen­di atqarylýyna atsalysý.

Aıbyn TО́REHANOV,

professor