Soǵys kórmegen soldattar

Maǵan bul áńgimeni ájem aıtyp bergen. Balalyq shaǵyn surapyl soǵysqa urlatyp, mańdaıyna qyrtys erte bitken anasynyń qa­baǵynan kúlki kórmegen kezderden syr tartyp. Kózkórgen estelikter kóńilden ońaılyqpen kete qoısyn ba?! Jyl qazany sapyrylǵan saıyn, saǵynyshqa ulasyp, oı betine shyǵyp, kókirekti kórikteı qarıdy. Qyz bolyp qyrdan qyzǵaldaq termegen soń baldáýren sáttiń baýyrǵa basqan qýanyshy joq eken. Qara qaǵaz kelgende qara bult tóbemizge úıirilip, qaraorman halyq qarańǵyǵa qamalǵandaı kúı keshetinbiz deýshi edi. Qandaı aýyr qasiret deseńizshi!

Mektep qabyrǵasynda júr­gende jazýshy Saıyn Murat­be­kovtiń «Jýsan ıisi» atty shy­ǵar­masyn súıip oqýshy edik. Sondaǵy basty keıipker Aıan­nyń basynan keshken oqıǵalary jan­ǵa qatty batatyn. Tyǵylyp jy­lap ta alýshy edik. О́mirden te­pe­rish kórip, ábden qajyǵan­da, týǵan aǵasynyń syrt kıimin kıip, qaıta-qaıta ıiskep, maýqyn bas­qan jas balanyń taǵdyryna qarap sum soǵystyń salmaǵyn baǵamdaıtynbyz. Jel lebimen qaltyraǵan bir túp jýsannyń aıanyshty ǵumyry sol dáýirdiń qandy boıaýy men zarly azabyn kóz aldymyzǵa ákeletin.

Jýsan dúnıe júzindegi eń ashy ósimdik qoı. Sodan da bolar, halqymyz ony barlyq ashy nárseniń teńeýine qoldanady. Jýsandaı ashy óksigi tamaǵyna tyǵylyp, sory bitpesteı kó­rin­gen surqaı kúnderdiń sýyǵyna shydap baǵady. Ári jupar ıisti, ári ashy, ári shıpaly osy bir qasıetti shóptiń bolmysy qazaqqa qatty uqsaıdy. Quıqaly qazaq dalasyn jýsansyz elestetý múmkin emes. Muny da apam aıtqan. Ol jaıly túrli-túrli ańyz-ápsanalar bar. Ol endi uzaq áńgime. Keıin aıta jatarmyz.

«Úzilipti sol ómir…

Jo, joq, ólgen joq biraq.

Tek erlik pen erkindiktiń

óleńin

Aıtar boldyq burynǵydan

qattyraq»,

degendeı, endi ol muńly jyldar jyl aınalyp soǵatyn jyl qusyndaı mamyrda ǵana mánge ıe bolady. Osy óleńdi jazǵan Jumeken Nájimedenov aıtpaqshy, batyr atalarymyzdyń áınek salǵan ramkadaǵy beınesine bas ıemiz de qoıamyz. О́mir solaı, bári de ótken kúnniń jańǵyryǵy ǵana. Qazirgi qarabaýyr zamanda olardyń qadirine jetý – qıyn­nyń qıyny.

Jańǵyryq degennen shyǵady, jazýshy Dýlat Isabekovtiń «Biz soǵysty kórgen joqpyz» po­ve­si esińizde me? Soǵystan ke­ıin ómirge kelgen oqyrmannyń eń sú­­ıikti shyǵarmasynyń biri edi. So­ǵysqa túk qatysy joq, biz­diń de kóńilimizge sondaı ys­tyq týyndy-tuǵyn. Son­da­ǵy my­na bir úzindiden-aq qyr­qyn­shy jyl­dardyń qasiretin ańǵa­ra­tyn­byz.

«Qyrqynshy jyldary bala bolǵan joq. Basqa jerlerde bolsa bolǵan shyǵar, bizdiń aýylda bolǵan emes. Bári erte eseıdi. Olardyń jylaǵan daýystary sırek estildi. Qıyndyqqa, joq­shylyqqa ishten kónip týyldy. Kúni boıy ash júrip, keshke qa­raı ash jatty. Bul – olardyń erli­gi emes, ýaqyttyń qatygezdigi, ýaqyttyń qateligi edi. Maıdanda jeńis úshin, aýylda jeńis úshin de, tirshilik úshin de kúres júrip jatty». Kishkentaı abzastan-aq úlken qaıǵynyń túr-túsin boljaısyz. Sana túkpirinen san sýret almasady.

Sol sýrettiń biri halyq sýret­shisi Ábilhan Qasteevke tıesili. Ol Qazaqstannyń beıneleý óneri tarıhynda bolashaq urpaq úshin óshpes iz qaldyrǵan tulǵa. О́zi densaýlyǵyna baılanysty alapat maıdanǵa bara almapty. Áıtse de soǵys taqyrybyndaǵy plakattarmen jumys istep, keskindeme týyndylaryn somdaǵan. Sonyń biri aldaryńyzdaǵy «Ertegi oqý» kartınasy. Bul kartınada bir ǵasyrdyń zary jatyr. Qandy jyldardan qashyp úıge tyǵylǵan baldáýren sátterdiń syzbasyndaı yzǵarly. Uzaq qarasańyz, kóńilińiz bosap, birden Vladımır Vysoskıı ánderin tyńdaǵyńyz keledi.

Týyndydan ústel basynda kitap oqyp otyrǵan kishkentaı qyz ben toqyma toqyǵan egde áıeldi kóremiz. Sýretshi qylqalamynan shyqqan qos adamnyń ajarynda arzý bardaı. Ekeýi úıde qarapaıym ispen aınalysyp jatsa da, ús­ti­ne syrt kıim kıip, basyna oramal taqqan. Qyzdyń bet-álpe­tinen sharshaǵandyq bilinedi. Soǵys jyldary árbir otbasy qıyn­dyqty bastan keshti, shala qursaq ómir súrdi, tań atqannan kún batqanǵa deıin jumys istedi, soǵan qaramastan qolyndaǵy eń sońǵy zatyn maıdanǵa kómek­ke jiberip otyrdy. Bári-bári osy kartınanyń ishinde jatyr. Qaraǵan saıyn óz ájemdi kór­gendeı bolamyn. Muzbalaq Muqaǵalı óz dáýirin:

«Qartaıyp qalypsyń-aý,

qaıran jeńgem!

Qaıǵyǵa moıymaýshy eń,

Qaıdan kelgen?!

Saǵynyp júrsiń be álde,

qadirlim-aı,

Baıaǵy jastyǵyńdy,

maıdanda ólgen?»

dep sýretteıdi emes pe?.. Túı­sin­gen janǵa osydan artyq sóz bar ma?!.

Biz – soǵys kórmegen soldattarmyz. Al ájem bolsa maıdanda ólgen jastyǵyn jastanyp jatyp, uly soǵystyń umytylmas kúnderinen úzik-úzik syr shertedi. Táýbe, bizdiń ákelerimiz soǵysty kórgen joq, biz de kórgen emespiz. Kórmeı-aq ta qoıaıyq. Tek armanyn maıdan jutqan atalarym­dy aıaımyn. Olar meniń táýelsizdi­gim úshin qurban boldy. ­Ja­ryq­tyq-aı!