Krest-kedergi...

Sondaı-aq «tolar-tolmas seh­tyń bolar-bolmas bastyǵy» degen sýretteýden bastyqtyń áleýmet­tik te, rýhanı da kelbeti ańǵary­lyp tur.

Jazýshy osylaı bir-eki sóı­lemmen sýrettep alyp, ári qa­raı oqıǵany shymyr órip, sıý­jetter­di bir-birimen jymdastyryp, oqyr­mandy qyzyqtyryp ­áke­tedi. Onyń shyǵarmalarynda basy ar­tyq sýretteýler men oqıǵaǵa qatysy joq shubalańqy, nársiz sóı­lemder kezdespeıdi. О́zimiz baı­qaı­tyn erekshelikteri – jazýshy mól­til­degen muńdy jazbasa da, shyǵar­ma­syn basynda qyzyǵyp, keıde arasynda kúlip qoıyp oqysań da, shyǵarmany oqyp bitken soń ózegińde báribir muń qalady. Iá, jeńil ıýmor men azdap sarkazm aralasqan áńgimelerdi oqyp bolǵan soń oılanyp, tolǵanyp ketesiń. Ol shaǵyn aýyldyń keıipkerleriniń basynan ótken jaǵdaılardy jaza otyryp ta adamzattyq deńgeıdegi máselelerdi qozǵaı alady. Sonyń bir mysaly – «Krest» áńgimesi.

Álgi áleýmettik portreti aı­qyn Bissimillá shal osy áńgimede­gi ne­gizgi keıipkerlerdiń biri. Shaǵyr stansasynyń temirjoldan zeınetke shyqqan qarty Týladan kelgen júk poıyzdarynyń birinen túsip qap, stansa basynda qańǵyp júrgen Andreıdi asyrap alady. Oǵan kempiri Turymtaıdyń qarsy bolýynda da mán bar. О́ıtkeni ózderiniń de tórt uly men jalǵyz qyzynyń shekeleri shylqyp júrgeni shamaly. Biraq qartyń aıtqanynan qaıtpaıdy. Stansadaǵy jal­ǵyz orys mektebi jabylyp qal­ǵandyqtan, qazaq mektebine beredi. Alǵashynda qatty qınalǵan orys bala keıinnen qazaqshany da tez meńgeredi. Asyrap alǵan ákesine musylmanshylyq jolymen sún­dettetýdi de ózi ótinedi. Oraza ke­zinde aýyz bekitetini, jaramazan aıta­tyny aýylda ańyzǵa aınalady. Ony jazýshy bylaı baıan­daıdy: «О́rim órik bastary qyzyl jalqyn-aı, qazandaǵy súdiger qara barqyn-aı, ony-muny aıtpastan, sebep qylyp-aı, oraza tut otyz kún, qaıran halqym-aı!» der edi Andreı. «Qońyr kúzde aýylda qyr­man tasyr-aı, on besinde tolǵan aı qyrdan asar-aı, jar-ramazan aıtpastan qoıamyz ba-aı, bir jeńgem bar osy úıde teńge shashar-aı!» deıdi Andreı bala. «Jar-ramazan aıtamyn oılaı-oılaı-aı, ótip ketken Qarynbaı malǵa toımaı-aı, orazada otyz kún bir mal soımaı-aı; tartyp ketken qara jer boılaı-boılaı-aı!»  der edi-aý aınalaıyn Andreı...».

Mine, sol aınalaıyn Andreı jıyrmaǵa jetpeı qaıtys bolady. Bes-alty apta aýyryp, úzilip ketedi... «Sondaı túnderdiń birinde Andreı shaǵyn vokzal basynan tamaqqa toıyp qaıtpaqqa bekinedi. Qyrsyǵyna qarata, bir beıádep, baıshykeshteý top áldeqaıda attan­ǵaly turǵan eken. О́zderi ábden iship alysqan, Andreıdi kórip mazaq etpek bolysqan». Sol baıshykesh toptyń mazaǵy onyń ajalyna sebep bolady. Andreıdiń qazaqsha sóılegeni olardyń qy­tyǵyna tıedi. Andreıdiń rýhanı deńgeıiniń ózderinen bıiktigi de olardyń ashýyn qozdyrady. Eń sońynda jazǵan balanyń «stansada qaraqshy kóp, alaqshy joq» degen sózi onyń sol arada taıaq jeýine sebep bolady. «Jóndep qa­zaqshalap aıtsaı, qaraq­shyń neń? Alaqshyń neń?». Andreı qaraq­shy dep qaryny, alaqshy dep qanysherdi aıtady degende, «má, saǵan alaqshy» dep toptyń ishindegi eń buzaqysy basyn be­ton­ǵa soǵady...

Áńgimeniń sharyqtaý shegi aýrýhana tóseginde jatyp qaıtys bolǵan máıitti úıge ákelgende onyń sol qolynyń judyryǵynyń qatty jumýly bolǵany. Ol judyryq­ty kúshpen ashqanda, kádimgi kres­tiń shyǵýy. Iаǵnı qazaq ortasynda ósken, qazaqshany óte jetik meńgergen, ákesi súndettetken, ózi oraza ustaǵan, jaramazan aıt­qan, ólim-jitimde musylmanshylyq jo­ralǵylardy atqarysyp júr­gen Andreı demi úzilerde qolyna krest ustap jatyp qaza bolǵan. Bundaıda álgi «Musylmanshylyq kimde joq? Tilde bar da dilde joq» deıtin Mahambettiń jyry eske túsedi. Tili qansha jerden saırap turǵanymen, dilinde musylmandyq senim bolmaǵan soń qolyna krest ustap ketti Andreı. Al ákesi, stansabasy, molda bastaǵan shaǵyn top onyń qolyndaǵy krestti almaı-aq, musylmanshylyq jolmen arýlap, Asyqbaı aqsaqal jatqan qorymǵa qoıady.

Qazaq ádebıetinde ózge ult ókil­­­deriniń qazaqy ortaǵa sińisýi ta­qy­rybyn jazǵan qalamgerler kó­­binde olardyń senimine qatysty dúnıelerdi aınalyp ótip jatady. Keńes dáýirindegi eń tanymal shyǵarmalardyń biri Oralhan Bó­keıdiń «Ataý-keresinde» Nıýra kempirdiń óler aldynda shoqyn­ǵanyn biletinbiz. Búgingi qoǵamda jazýshy Marhabat Baıǵut «Krest» áńgimesi arqyly ulty, dili, senimi bóten adam eshqashan basqa dinge basy bútin berilmeıtinin, bala kezde sanasyna sińirilgen senim adamdy ólgenshe tastamaıtynyn oqyrman sanasyna shegeledi. Adam bolmysyndaǵy eń názik dú­nıe – senimniń bu dúnıe men o dú­nıeni baılanystyryp turǵan kó­pir ekenin jazýshy osy «Krest» áńgi­mesinde sátti tuspaldaǵan. Ekin­shi bir eleýli arna – nadan, to­ǵy­shar, baı­shy­kesh toptyń psı­ho­logııasy. Kem­sitý, keketý, mu­qatý, basymdyq kórsetý, sońy nege soǵatynyn oılamaı uryp-soǵý, shybyn qurly kór­meı ól­tirý solardyń ádeti. Olar «mis­kin­derdiń» ózderine qarata jaýap bergenin, kóp biletinin múlde jaratpaıdy. Olar jan-jaǵynan «qurbandyq» izdep júredi...

 Túıip aıtar bolsaq, qalamger «Krest» áńgimesi arqyly adamzatqa ortaq senim máselesiniń qupııa, názik tustaryna úńiledi. Bótendi baýyrǵa basýdyń kedergisin qapy­syz kórsetedi...