Adam quny

Búgingi esken jel­deı qurǵaq aqparattardyń er­teń ne búr­sigúni kórkem tilmen kes­te­lenip, jaryqqa shyǵýyn kútedi. Oqyr­man kútken sondaı kórkem shyǵarmanyń qatarynda aýǵan násildi ame­rıkalyq jazýshy Haled Hosseınıdiń «Jarqyraǵan myń kún» ro­manyn ataýǵa bolady. (Aǵyl­shyn tilinen aýdarǵan – T.Mel­lat). 2007 jyly jaryqqa shyq­qan týyndy álemniń ondaǵan tiline aýdaryldy. Avtory osy shyǵarmasy úshin birtalaı ádebı marapatqa da ıe boldy.

Biz keıde «úlken qalamger ataný úshin erekshe taǵdyr kerek» dep jatamyz. Bul belgili bir dárejede durys paıym. «Jarqyraǵan myń kúnniń» avtory taǵdyrly jazýshy. 1978 jyly Aýǵanstanda sáýir revolıýsııasy bastalǵanda orta mekteptiń joǵary synyp oqýshysy otbasymen birge (ákesi – dıplomat, anasy – muǵalim) AQSh-qa qonys aýdarady. Otbasy sol jerden saıası baspana taýyp, bu­ǵan deıin aǵylshyn tilin múlde bilmegen Haled endi sol tildi úı­re­nýine týra keledi. Bálkim, ol sol kezde bolashaqta aǵylshyn tilinde shyǵarmalar jazatynyn, shy­ǵarmalary búkil álemge tarap,­ ataqty jazýshyǵa aınalatynyn boljaı almaǵan da shyǵar. Áıtse de sońǵy qyryq jylda soǵystan kóz ashpaǵan, álemdegi eń kedeı memleketterdiń biri, týǵan ota­ny – Aýǵanstannyń, ıaǵnı, tuıyq, halqy radıkal toptardyń qol­jaý­ly­ǵyna aınalǵan eldiń kelbeti týraly ataqty roman jazý soǵan buıyrypty.

1978 jylǵy sáýir revolıýsııasynan keıin burynǵy prezı­dent Muhammed Dáýit otbasymen birge óltirilip, Aýǵanstan De­mo­kratııalyq Respýblıkasy jarııala­nady. Bılikke Nur-Muhammed Ta­rakı keledi. Ol iri reforma ja­saýdy qolǵa alady. Biraq onyń áre­keti dástúrdi, dindi berik us­ta­natyn pýshtýndardyń tarapynan syn­ǵa alynyp, elde narazylyq kú­sheıedi. Osylaısha, Aýǵanstanda aza­mattyq soǵys bastalady. Ol on jylǵa sozylady. Bul soǵys bit­­ken soń da Aýǵanstanda soǵys jalǵa­sa beredi... Árıne munyń bári kóp­shilik biletin, úshinshi jaqtan baıan­dalatyn tarıhı faktiler. Ja­zý­shy osy faktilerdiń boıyna qan júgirtken. Soǵys ómirin oı­randaǵan adam­dardyń jan kúı­ze­lisin, ishki ar­palystaryn sátti sı­pattaǵan. Shyǵarmada bılik basyn­daǵy tulǵalardyń attary sál ǵana ózgertilip alynǵan. Eń mańyzdysy – avtor soǵysty «art­qy kórinis» retinde paıdalanyp, shyǵarmanyń kórkemdigin arttyra túsken.

«Jarqyraǵan myń kún» romanyna eń aldymen áıel taǵdyry arqaý etilgen. Ákesi anda-sanda bir kelgeni bolmasa, ózimen birge turýǵa ruqsat etpegen, jarymes anasy asylyp ólgen, ózinen jıyr­ma jas úlken erkek­ke turmysqa shyǵyp, búkil ómiri qorlyqta ótken Márııamnyń taǵ­dyry oqyrmandy beıjaı qal­dyrmaıdy. Adal, meıirimdi, eń­beksúıgish Márııam nege shyr­maýyq-taǵdyryna shyrmalyp qaldy? Qıt etse «men seni asyrap­ jatyrmyn» deıtin dóreki kúıeýi nege ony sonsha basynyp, uryp-soǵa beredi? Uryp-soqqany azdaı, óltirýge talpynatynyn qa­laı túsindirýge bolady? Osy su­raqtardyń jaýabyn jazýshy roman bastalǵanda aıtyp qoıady. «Márııam «haramı» degen sózdi alǵash bes jasynda estigen. Anasy Márııamnyń bileginen tartyp, tisterin shyqyrlata qaırap:

– O haramı, qınalyp baqqan eńbegimdi osylaı ótegeniń be? Asyl dúnıemniń byt-shytyn shyǵardyń, aramnan týǵan shata neme dep balaǵattaı jónelgen. Ol kezde Márııam sheshesiniń sózin túsinbegen edi. «Haramı» degenniń maǵynasyn bilmeıtin».

Márııamdy jat bireý turmaq, óz anasy balaǵattaıdy. Bes jasynan bastap «shata» degen maǵynany beretin jeksuryn sózdi estip ósedi. Jazýshy nekesiz týǵan sábıdi qabyldamaıtyn ortanyń psıhologııasyn sheber jetkizedi. Sol úshin Márııamnyń baqyr qurly baǵasy joq, ólse suraýsyz. Turmystyq zorlyq-zombylyq kez kelgen elde bar. Kúıeýden taıaq jeıtin áıelder de tańsyq emes. Osy kitapta Márııamnan bólek, Láılanyń da ómirin «ıt ómir» deýge bolady. Rashıdtiń toqaly atanǵan jas sulýdyń da basynan keshpegeni joq. Biraq menińshe, jazýshy áıel teńdigi, bostandyǵynan da góri tereńirek bir ıdeıany oqyrmannyń aldyna tartady. Oqyrmandy dinı radıkalızm tamyr jaıǵan qoǵamdaǵy adamnyń quny týraly oı keshýge jeteleıdi. Beıkúná sábıdiń týa sala «kináli» bolýy, adamnyń janyn ony jaratqan Jaratýshy emes, adamnyń ózi ala beretin ádiletsizdikter jazýshy janyn mazalaıtyn qubylystar ekeni kórinip tur. Bir áttegen-aı deıtin tus – osy kitapty oqy­ǵan álemniń ár túkpirindegi, bas­qa násildegi, basqa dindegi oqyr­man­dar buryn ıslam týraly túsinigi qalyptaspaǵan bolsa, ony jabaıy din retinde qabyldaýlary múmkin.

Bir sózben aıtqanda, «Jarqy­ra­ǵan myń kún» romany tili jeńil, oqıǵalary shymyr, oqyrmandy mol áserge bóleıtin qyzyq týyndy. Menińshe, ony oqyǵan jan oı-pi­kirińdi erkin aıta alatyn beıbit ómir­diń zor qundylyq ekenine kózi jetedi.