Bul tas jazýdy alǵash ret 1818 jyly orys zertteýshisi G.I.Spasskıı qazirgi Býrıatııa Respýblıkasy aýmaǵyn kókteı aǵyp Amýr darııasyna quıatyn Ergúne (Argýn) ózeniniń tústik batysyndaǵy Qarqara (Karkıra) ańǵarynan kórip, jańalyqty «Sıbırskıı vestnık» jýrnalyna jarııalaıdy. Sóıtip, álem ámirshisiniń kózin kórgen jádiger alǵash ret ǵylymı aınalymǵa engen eken. Jýrnalda jarııalanǵan derekte: tastyń bıiktigi 202 sm, eni 74 sm, qalyńdyǵy 22 sm ekendigi aıqyn kórsetilgen.
Osydan keıin tas jazýdy qyzyqtaýshy ǵalymdar sany kóbeıdi. Bulardyń nazaryn aýdarǵan dúnıe – tas betindegi 21 tańbadan turatyn bes qatarǵa bólip jazylǵan jazý mátini edi. Tas betindegi jazýdyń birinshi bolyp dara turǵan jalǵyz jolyn 1927 jyly shyǵystanýshy I.N.Klıýkın «Shyńǵys han» dep oqyǵandyqtan, bul jádiger «Shyńǵys tasy» degen mártebege ıe bolyp, 1932 jyly Peterborǵa jetkiziledi.
Osy aralyqta, tas jádigerdi orys oqymystylary Iа.I.Shmıdt, N.Iа.Bıchýrın, japon ǵalymy S.Mýraıama, fransýz zertteýshisi L.Ambıs, majarstandyq shyǵystanýshy L.Lıgetı, aýstralııalyq Igor de Rahevılz bastatqan bilgir mamandar kórip kózaıym boldy. Keıin jazýdyń bútin nusqasyn 1851 jyly býrıat-mońǵol ǵalymy Dorjı Banzarov tolyq oqyp shyqty.
Nátıjesinde, bul tas jazý Shyńǵys qaǵannyń artynan ergen jalǵyz inisi Qasyrdyń úlken uly Esúnge mergenge (1190-1270) tıesili mura bolyp shyǵady. Ári qaraı tápsirlep aıtar bolsaq, 1225 jyly Shyńǵys qaǵan Horezmdi tolyq baǵyndarǵan soń Buǵyly-shashaq (Býga-Sýchıgae) degen jerde ulan-asyr toı jasap, at jeter jerdegi mergenderdi shaqyryp, saıys ótkizgeni týraly tarıhı jazbalarda aıtylady. Osy saıysta Esúnge mergen 335 qulash jerdegi nysanaǵa sadaq oǵyn dál tıgizip, bas mergen atanypty. Bir qulashty shamamen 1,6 metr dep eseptesek, Eseı mergen 536 metr, ıaǵnı jarty shaqyrymnan astam jerden atqan oǵyn dál tıgizgen. Bul tas osy mergenniń qurmetine qoıylǵan eken.
Al endi tas betindegi jazýǵa keler bolsaq, jazýdyń tili mońǵolsha ekenine daý joq. Tastaǵy sózdiń tolyq mátini: «Chıngıs-hanı Sartagýl ırgen taýlıdjý bagýdjý hamýk mongol ýlýsýn arat-ı Býga-Sýchıgaı hýrıksan-dýr Isýnke Hongodor-ýn gýrban dzagýn gýchın tabýn altak týr ondýlaga» dep tur.
Joǵarydaǵy tirkesti Dorjı Banzarov «Kogda Chıngıs-han posle nashestvııa na gorod Sartagýl (hıvınsev), vozvratılsıa, ı lıýdı vseh mongolskıh pokolenıı sobralıs v Býga-Sýchıgae, to Isýnke polýchıl v ýdel trısta trıdsat pıat voınov hondogorskıh» dep orysshalaǵan eken.
Osy Banzarov versııasyn qazaqshalasaq: «Shyńǵys han Sartaýyl halqyn (musylmandardy) shaýyp qaıtqanda, muńǵyl halqynyń bári Býga Sýchıgaı degen jerde jınalyp, Esýnhe úlesine hongodor jaýyngerlerden 335 nóker tıip edi» dep tápsirleýge bolady.
Biraq mońǵol tili men jazýynyń bilgiri Júkel Qamaıuly túpnusqa mátindi basshylyqqa ala otyryp, tastaǵy mátindi jolma-jol retimen bylaı dep aýdarypty:
- Shyńǵys han-dy
- Sartaǵu-l eliń aǵalap baǵyndyryp Qamuq Mońǵol ulysynyń
- noıan-y Buqa Ochuqaı-da quryltaı /qurǵanda/
- Iesúnke Ontudur-un úsh júz otyz bes qulash-
- qa oq qadady /oq tıgizdi/
