21 Naýryz, 2014

Qysta ósken lımon

813 ret
kórsetildi
11 mın
oqý úshin
Ýkraınka aýylyndaǵy «Jer-Sý» jylyjaı keshenine barsańyz, tropıkalyq jynysqa enip ketkendeı ǵajap áserde bolasyz. Altaıdyń qaharly qysy jylyjaı ıeleri Nıkolaı Zemlıanoı men zaıyby Lıýdmıla úshin shybynsyz jaz sııaqty. Jýyrda olardyń aıalap ósirgen ósimdikterin kórýge arnaıy bardyq. Dalada bet qarıtyn sýyq bolsa da jylyjaı ishinde jyly lep esedi, tógilip turǵan ósimdik álemi beımaza tirshilikten arashalaǵandaı jan-dúnıeńizdi baýrap alady. DSC_1909 Zemlıanoılar otbasy jylyjaı sharýa­shylyǵymen sońǵy bes jylda aınalysa bastaǵan eken. Oǵan deıin О́skemen shaharynda turǵan olar zeınetke shyqqan soń úıde bos otyra almaǵan. Lıýdmıla Zemlıanaıa  kúni keshege  deıin kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshede oqytýshy bolyp jumys istepti. – Bastapqyda barlyq jylyjaı ıeleri sııaqty kókónis, qııar men qyzanaq ósirdik. Sonan soń lımon aǵashyn baptaı bastadyq. Jyly jaqta ósetin erekshe ósimdikke den qoıǵanymyzǵa úsh jarym jyl boldy, – dep bastady áńgimeni zeınetker. Lıýdmıla ózine gúl ósirý erekshe unaıtynyn aıtady. Saıajaıda, úıde qyzyldy-jasyldy gúlderdiń túr-túrin baptaıtyn zeınetker bul sharýamen qystygúni de aınalysqysy keledi. Jylyjaı salý ıdeıasy osylaı týǵan eken.  Jarynyń jan qalaýyn túsingen Nıkolaı Grıgorevıch  mundaı jobamen tanysý úshin  TMD elderine  arnaıy bara­dy. Az qarjyǵa áleýetti keshen salýǵa bolatynyn baıqaǵan soń elge kele sala iske kirisedi. Aıtýlarynsha, jylyjaıǵa myń jarym dollarǵa jýyq qarajat jumsalǵan. Jalpy kólemi myń sharshy metrdi quraıtyn keshen tórt blokqa bólinedi. Onyń ekeýinde – lımon, bireýinde – gúlder, endi birinde jas kóshetter ósiriledi. Munda negizinen lımon aǵashy basym. Oǵan suranys ta úlken. Kıevtik remontanttyq tuqymǵa jatatyndyqtan únemi jáne mol ónim beredi. О́tken jyly jarty tonna lımon jınap alypty. Nıkolaı áńgime barysynda Kıevten ákelgen bes tal lımon kósheti bes jyldyń ishinde úlken  baýǵa aınalǵanyn maqtanyshpen aıtty. – Lımonymyzdyń salmaǵy bir kılodan asady. Balanyń basyndaı jemis óz butaǵyna salmaq túsirip, syndyryp jiberýi de múmkin. Sondyqtan ár lımondy sabaǵynan jippen ilip, baılap qoıamyz. Aǵashtar ár kezde otyrǵyzylǵandyqtan, bireýi gúldep tursa, bireýi túıin tastap, endi biri jap-jasyl bolyp turady. Sap-sary bolyp piskenderin úzip alamyz. Lımon toǵyz aıda pisedi, – dedi Lıýdmıla Dmıtrıevna. Jylyjaıdy aralap kele jatqanda sabaǵynan úzilip túsip jatqan iri-iri lımondardy kórdik. Jylyjaıshylar ár aǵashtyń artyq butaǵyn kesip otyrady eken. Sebebi, sabaǵy qıylmaǵan tal qaýlap ósip, tóbege órmelep ketedi. Kókónis ósiretin kompanııalarmen jumys isteý barysynda lımonnyń úlkendigine kúmánmen qaraýshylar da bolǵan kórinedi. Olardyń kópshiligi ádettegiden iri lımondy gendik ózgeriske ushyraǵan jemis dep oılaıdy. Alaıda, bul taza tabıǵı ónim. Dámin tatqandar turaqty tutynýshyǵa aınalady. Al ekzotıkalyq jemisterden anar, kofe, banan, ananas, injir, qurma jáne mandarın ósip tur. Injir eki jyl qatarynan jaqsy ónim beripti. Banan bıyl jemis bermek. Qurma men mandarın aǵashy endi kóktep keledi. Al gúlderdiń túri óte kóp. Jalpy sany 300-ge jýyq gúl ósiriledi. Onyń ishinde úıdiń kórkin ashatyn sándik gúlder de, emdik maqsatta qoldanylatyndary da bar. Máselen, qaýyz jaryp turǵan alqyzyl raýshannyń ádemiligi men hosh ıisi tańdandyrmaı qoımaıdy. Kishigirim shyrshadaı kıparıs ósimdigi aýany tazalap turatyn qasıetimen erekshelenedi eken. Mırt aǵashy týberkýlez taıaqshalaryn joıyp jiberedi. О́zine tán keremet ıisi bar mırt ósimdigin qaınatyp iship, tamaq, tis, aýyz qýysy aýrýlaryn emdeýge bolady. Lıýdmılanyń aıtýynsha, mırtti jatyn bólmede ustasa óte paıdaly. Mýrraııa ósimdigi de emdik qasıetke ıe. Onyń ekinshi ataýy – ımperator aǵashy. Túınegin tynys joldary, júrek aýyrǵanda jese myń da bir em bolady. Al jasańshópti kóne fýn-shýı iliminde aqsha ákeletin aǵash dep aıtady. Aqsha ákelse ákeletin shyǵar, japyraqtary teńge bitimdi dóńgelek bolyp keledi eken. Kaktýs pen aloe ósimdiginiń kóptegen túri ósip tur. Al gúlshetendi qoı eti, balyq taǵamdaryna qossa dámin kirgizedi. Sondaı-aq, Úndistan, Jerorta teńizi men tropıkalyq beldeýde ósetin býgenvılııa gúli aıryqsha ásem. Jalpy, tropıkalyq gúlderdiń hosh ıisi bolmaǵanymen, kórer kózge óte kórikti bolatynyn osy jylyjaıdy aralaý barysynda bildik. Bul bir ǵajap álem. Beıne kún sáýlesi az qalyń nýda júrgendeı áserden aryla almaısyz. Lıýdmıla Zemlıanaıanyń erekshe jaqsy kóretin gúlderiniń biri – avstralııalyq juldyz atalatyn kordılına. Alaıda, onyń  kútimi qıyn bolǵandyqtan úıde ósirýge qolaısyz. Orhıdeıa, lavr, fıkýs, samshıt gúlderin de kózimiz shalyp qaldy. Jylyjaıdy kempirqosaq boıaýyndaı túrli túske kómip tastaǵan gúlderdiń bárin jipke tizip, taýysa almaısyz. О́simdikter munda bóshkege jınalǵan artezıan sýymen sýarylady. Oǵan ızraıldik tamshylatyp sýarý tehnologııasy qoldanylady. Jylyjaı ıeleri attyń tezegi, qum, kalıfornııalyq topyraq ákelip, ár ósimdikke qajet jer qyrtysyn jasaǵanyn da aıtty. Bir olqylyq bar. Zemlıanoılar óz ónimderin saýdaǵa shyǵarǵanymen, iri kólemde sata almaıdy. Talmaý tusy – jeke dúken. О́ıtkeni, tropıkalyq ósim­dikterge aıryqsha kútim kerek. Ázirge munda qajet etken jandar ǵana izdep keledi. Al jylyjaıǵa kelýshiler qatary tolastaǵan emes. Oblys ortalyǵynan, aýdandardan úı, saıajaı, ǵımarattar men keńselerdi kóriktendirý úshin gúlderge tapsyrys molynan túsip jatyr. Alǵashqy jyldary eshkim elemeıtin keshen sońǵy kezde, ásirese, qys aıaǵynda tapsyrystarǵa kenelip qalady. Mundaǵy gúlderdiń baǵasy bazar narqynan 40-60 paıyzǵa arzan. Gollandııadan ákelinetin ári bazardyń jaldaý quny qosylatyn gúlderdiń baǵasy qymbatqa túsedi. Onyń ústine satylymdaǵy gúlderge jyly­jaıdaǵy jaǵdaı jasalmaǵan soń solyp qalady. Mundaı qıyndyqty jyly­jaıdaǵy ósimdikter kórmeıdi. Gúl satýshylar búginde atalǵan keshendi «ońal­tý ortalyǵy» dep atap ketken. Sebebi, satý­shylardyń solyp, qýrap bara jatqan gol­landııalyq gúlderin jylyjaı ıeleri kú­tim jasap, qaıta qalpyna keltirip beredi. Nıkolaı oblys aýmaǵynan bólek, Astana, Almaty, Qaraǵandy jáne Taraz qalalarynan kelgen oqýshylar erekshe qyzyǵýshylyq tanytyp, jylyjaı sa­lý­dyń qyr-syryn suraıtynyn aıtty. Ke­leshekte olardyń arasynan jas na­týra­lıster shyǵýy múmkin. Sondaı-aq, Ja­ponııa, Qytaı, Qyrǵyzstan jáne Izraıl elderinen kelgen mártebeli meı­mandar jylyjaı jumysyn joǵary baǵalapty. Kásibinen násip kórip otyrǵan jyly­jaıshylardyń eńbegine rıza bolǵan óńir basshylyǵy keshenniń janynan jer telimin bólip bergen. Onda jazdygúni qaraqat baýy jaıqalyp jemis beredi. Zemlıanoılar qaraqat tuqymyn Reseıdegi Barnaýldan ákelipti. – Atalǵan ósimdikterdi jyl on eki aı baptap, máýeli jemisin jınaımyz. Tosap qaınatamyz, shyryn jasaımyz. Qysqa saqtaý úshin tońazytamyz. Osylaısha, otbasylyq qorǵa dárýmen jınaımyz. Jemisin bergen soń aǵashtar túrlenip, qaıta qýat jınaı bastaıdy. Bizdiń jylyjaıda jyl boıy kóktem, – deıdi jylyjaı ıeleri. Zeınetkerdiń aıtýynsha, bul kúndelik­ti eńbekti qajet etetin kásip. О́simdik – tiri dúnıe. Kún saıyn sýarý, qaraý, baǵyp-baptaý kerek. Japyraǵy úzilip tússe ylǵaldyń, gúl atýy kesheýil­dese tyńaıtqyshtyń jetkilikti bolýyn teksere bilý qajet. Sábıińizge qandaı kútim kerek bolsa, ósimdikke de sondaı kútim bolýy tıis. Osyndaı  jaýapkershilikti úsh-aq adam atqaryp otyr. Qazirgi kezde qııar men qyzanaq, shalqam ispetti kókónister Zemlıanoılar dastarqanynan úzilmeıdi. Alaıda, kók­ónis­ti óz otbasy men et jaqyndary úshin azdap qana egedi eken. Jylyjaı úı qazandyǵy júıesimen jylytylady. Altaıda alty aı qys bolǵandyqtan bir maýsymda 100 tonnaǵa jýyq kómir jaǵady. Biz baǵandaǵy ólshegishten ishki temperatýranyń 31 gradýs jylylyqty kórsetip turǵanyn baıqadyq. Iаǵnı jylyjaıda jaz. Lıýd­mılanyń aıtýynsha, túnde 12 gradýs jylylyq ta jetkilikti. Al kóktemnen bas­tap kúnniń jylýy paıdalanylady. Keshen 2,5 metr tereńdiktegi qazanshuń­qyrda ornalasqan. Jerdiń betinde tek shatyry ǵana kórinedi. Qysta jer tabany jertóle ispetti 12 gradýsqa jyly bolady. Bul jylýǵa jumsalatyn shyǵyndardy azaıtady. Jazda, kerisinshe, 12 gradýsqa salqyn. Jeldetý júıesi joq. Tóbesindegi sańylaýdy ashý arqyly jeldetedi. – Eger elimizde osyndaı jylyjaılardy kóptep qolǵa alsa, óte tıimdi bolar edi. Biz áınektiń ornyna Izraıldiń polıkarbonat materıalyn paıdalandyq. Bir sharshy metri 600 kılo qardy kótere alady. Áınek bolsa, synyp ketýi múmkin. Sondaı-aq, polıkarbonat áınekke qaraǵanda jylýdy kóp ótkizedi. Eki jyl buryn óńirimizde 46 gradýs aıaz boldy. Odan  zardap shekken joqpyz. Eger osyndaı jylyjaıdy ońtústik óńirde salsa, jylý energııasy tegin deýge de bolady, – dedi Nıkolaı Zemlıanoı. Aýladan shyqqanda Zemlıanoılar otbasynyń Tabıǵat-anaǵa degen erekshe iltıpaty týraly oılaýmen boldym. Zeınetker bergen vızıtka qaǵazynan burqyrap shyǵyp turǵan topyraq pen túrli gúlderdiń, ósimdikterdiń tabıǵı hosh ıisi de osy oıǵa oralta beredi. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». Shyǵys Qazaqstan oblysy, Ulan aýdany.