Áıel zaty demekshi, talantty jazýshymyz Nesipbek Dáýtaıuly Aleksandr Bloktan qalǵan «Okolo lıteratýrnye damy» degen sózge qyzyǵýshylyq tanytqan eken. «Osyndaı taqyryp bar, bizde ashylmaı keledi, sen sony jazshy» dep bir qyz balaǵa tapsyrma bergenin qulaǵymyz shalǵan. Demek bul uǵym bizdiń qazaqy ádebı ortaǵa da onsha-munsha jat bolmaǵany ǵoı. Tek maǵynasy ózgesheleý, syry basqashalaý, qupııasy da bólekteý. «Ádebıettiń aınalasyndaǵy áıelder» desek, qulaqqa túrpideı tıer. Sondyqtan «Ádebı ómirdegi áıelder» desek, bek jarasatyn sııaqty.
Biz ondaı jandardy ádebı ómirde bolyp jatqan oqıǵalardyń ortasynan jıi kóremiz. Biraq olar aqyn-jazýshy degen ataqqa mas bolǵandarmen áýeıi bolyp júrgen joq. Kerisinshe, osynaý mehnatty da hıkmetti jazý óneriniń azabyn birge arqalap, qıyndyǵyn birge keship júr. Er-azamattar salaqsyp qalatyn tustarda ádebıettiń nasıhatyn jeke-jeke ózderi-aq tyndyryp júre beretinderin qaıtersiń. Ádebıettiń isin óz úıiniń jumysyndaı shyn janashyrlyqpen atqara qoıatyndary da eriksiz tánti etedi. Biri gazette, biri telearnada, taǵy biri baspada júrip-aq ádebıettiń jyrtysyn jyrtyp, joǵyn túgendesken qyz-kelinshekter ómirdiń de, ónerdiń de kórki der edik.
Solardyń biri ulttyq telearnada «Sónbes sáýle» baǵdarlamasyn júrgizetin Jańylhan Asylbekova. Jaqynda Jańylhan sol baǵdarlamanyń izimen attas ta, enshiles te etip «Sónbes sáýle» atty jınaq shyǵarypty. Kitaptyń alǵashqy betindegi «Aqyn-jazýshylar» degen ataýly bólim kózimizge ottaı basyldy. Sondaǵy baıqaǵanymyz, basqa salalarda jarq-jurq etken juldyzdar kóp bolsa da, Jańylhandy ádebıettiń sıqyry kóbirek baýrapty. Telearnada da baǵdarlamasynyń kóp bóligin ádebıet ókilderine arnasa, myna kitabynda da negizgi áńgime aqyn-jazýshylardyń tóńireginde órbip otyr.
Al endi bul tegin be? Oıyńa sóz basyndaǵy áńgime qaıta oralady. Joq, teledıdarda ádebıettiń áńgimesin aıtyp júrgen Jańylhan jalǵyz emes. Teledıdardan Nazıra Berdaly men Elena Ábdiqalyqova da ádebıettiń áńgimesin kóbirek qozǵaıdy. Júrgizetin baǵdarlamalary jalpy ónerge ortaq bolsa da, osy qyzdardyń ádebıetke bir búıregi buryp turady. О́zderi de óleńderine án jazylyp júrgen syrshyl aqyndar, baǵdarlamalarynda da aqyn-jazýshylarmen suhbattasqandy jaqsy kóredi. Ondaıda olardyń lebizderi de er-azamattarǵa qaraǵanda ótimdirek, áserlirek shyǵady. Ádebıettiń sıqyryna bir arbalsań, sol habarlardy júrgizip otyrǵan arýlardyń ún-dıdaryna eki arbalasyń.
Biri buryn, biri keıin habar júrgizip júrgen bul úsh arýdyń ishinde: Nazıra Berdaly qupııaly ómirdiń kiltin ustap otyrǵandaı jumsaq jymıysymen-aq suhbatqa shaqyrǵan adamnyń erkin bılep alatyn. Áni de, sáni de ańyzǵa aınalǵan Elena Ábdiqalyqova kórermendi halyqtyq bolmysymen úıirip áketip, ekranǵa erekshe bir erkindik darytyp turatyn. Al Jańylhan Asylbekova bolsa, ózi de kerbez, qonaǵy da kerbez, áıteýir aqyn-jazýshylardyń tańǵajaıyp ómirine tamsanýmen keledi. Ol keıipkeriniń obrazyna qalamgerlik qyzyǵýshylyqpen birge, áıeldik aıaýly sezimimen de ene alatyn tabıǵı tazalyǵyn joǵaltpaǵan tartymdy telejúrgizýshi. Onyń «Sónbes sáýle» atty kitabynan da osy erekshelikti aıqyn baıqaımyz.
Sirá, «Ádebı ómirdegi áıel» degen bir bolsa, osyndaı-aq bolar. Kitap oqyp uıyqtap, óleń jazyp oıanyp, ádebı habaryna keıipker izdep shapqylaıdy da júredi. Myna kitabynda da birinshi keıipkeri Tólegen Aıbergenov, ekinshi keıipkeri Muqaǵalı Maqataev, úshinshisi Tumanbaı Moldaǵalıev, tórtinshisi Qýandyq Shańǵytbaev, besinshisi Jumataı Jaqypbaev, taǵysyn taǵy jalǵasa beredi.
Eń qıyny, bul adamdar týraly buǵan deıin de bári aıtylyp ta, jazylyp ta qoıǵan. Olar jaıynda estelik aıta-aıta, ótirikti shyndaı, shyndy qudaı urǵandaı etip jiberetinder de kezdesedi. Al endi sonda aıtylmaǵan ne qaldy? Birizdi suhbattardan oqyrman da jalyǵa bastaǵan joq pa? Jańylhannyń jattandylyqtan qashyp, suhbatyn barynsha qarapaıym etip júrgizýge tyrysatyny sodan shyǵar.
Onyń suraqtarynda áıelge tán jylylyq bar. Áńgimelesýge ádemi ilik te taba biledi. Mysaly, Tólegen Aıbergenov týraly suhbatty bir detal – bir klıpten órbitip áketedi. Aqynnyń ózine berilip qoıǵan burynǵy-sońǵy baǵany qaıtalamaı, búgingi kúni onyń shyǵarmashylyǵyna qatysty ne istelip jatqany týraly jandy suraq qoıady. Úırenshikti jaýaptardan mezi bolǵan aqynnyń qyzy Saltanat Aıbergenova da jaqsy áńgimeshige kezikkendeı sheshilip sala beripti. Ákesiniń óleńderine jıyrma shaqty klıp túsirilgenin, ol úshin kimderdiń aldyna ne dep barǵanyn retimen baıandap shyǵypty. Budan Jańylhannyń suhbat alyp otyrǵan adamynyń senimine kirip, ashyq sóılete alatynyn baıqaısyz. Suhbatty kúrdelendiremiz dep kúshke de salmaıdy. Moıyndaryna «anany aıtpaı, mynany aıtýymyz kerek edi» degendeı mindet te artpaıdy. Kerisinshe, qos qurby syrlasqandaı bolyp otyryp-aq, talaı nárseni aıtyp ta tastaıdy.
Sóıtken Jańylhan Muqaǵalı Maqataev týraly suhbatynda da aldymen mereıtoı sharalaryna den qoıypty. Basqalar mundaı suhbatty salǵannan bıik pafospen bastap, artynan ózi de ilese almaı tapyraqtap qalyp jatatyn edi. Al Jańylhan erekshe nárse aıtamyn dep ózin de, kórermenin de sharshatpaıdy. Muqaǵalıdyń muǵalimi Uljalǵas Keldibekovany áńgimege tartýy da sol qarapaıymdylyǵynyń belgisi. Sodan tapqan paıdasy: «Anaý-mynaýdy tistep-tartyp tastaıtyn ójettigi bar bolatyn» dep Muqaǵalıdy jańa qyrynan ashty da berdi. Uljalǵas apaıymyz aqynnyń shyn tabıǵatyn «Syılasqan adamnyń qadirin biletin aqkóńil, adal azamat bolatyn» dep kóp kúńkil-súńkilden arshyp ta berdi.
Sol sııaqty Tólegen Aıbergenovtiń qyzy Saltanatqa: «Anańyz ákeńizge balalarynan kimdi kóbirek uqsatýshy edi?» dese, ol da ómirsheń suraq. Al Muqaǵalıdyń uly Juldyzǵa: «Ákeńizdiń ataǵy kómektesti me?» dese, oǵan da eleńdep qalatyndaısyń. Jańylhan osy suraqtardyń jaýaby bárinen tartymdy shyǵatynyn júrgizýshi retinde aldyn ala nobaılap bilgen de tárizdi. Saltanat: «Anamyz bizdiń jaqsy qasıetimizdi de, jaman qasıetimizdi de ákemizge uqsatatyn» dese, Juldyz: «Ákemniń ataǵy kómektesken joq. Biraq arýaǵyna syıynǵanymda kómektesti» dep aǵynan jarylyp otyr.
Hamıt Erǵalıev týraly suhbatynda da alǵashqy suraq «Aqynnyń qoly tıgen kitaptary urpaǵy úshin qanshalyqty qundy?» dep qoıylypty. Jaqynda ǵana qoqys jáshiginde úıilip jatqan kitaptardy kórip, júregimiz zý etken bolatyn. Budan buryn da bir ataqty akademıktiń jıǵan kitaptaryn bala-shaǵasy kúresinge shyǵaryp tastaǵanyn estigenbiz. Hamańnyń uly Murat Erǵalıev: «Baıaǵyda dosy Qaınykeı Máskeýge barǵanda bir keremet kitaptar alyp kelipti. Ákemizdiń kitap jınaýy sodan bastalypty. Biz úshin odan artyq baılyq joq» dep jaýap beredi. Jańylhannyń bul suraqty da qandaı janashyrlyqpen qoıǵanyn sonda túsinesiz.
Mundaı janashyrlyq onyń ár suhbatynan baıqalady. Máselen, Tumanbaı Moldaǵalıevti bir ashsa, dosy ashady degen oı sondaı janashyr adamnyń ǵana basyna keledi. Sebebi Tumaǵańnyń boıyndaǵy alabóten tazalyǵyn balalyq shaǵynan izdeý kerek. Al qatar júrgen qalamdastary óleńderin baǵalaǵanmen, boıyndaǵy tazalyǵyn baǵalaı alǵan joq. Dosy Edige Sapaev «Ekeýmiz bir anadan týǵandaı bolyp kettik» degende, Tumaǵańnyń sol adaldyǵyn meńzegeni bolar dep oıladyq. Ádebı ómirdegi áıel retinde Jańylhan da aqyn-jazýshylardyń boıynan sondaı jaqsy qasıetterdi ǵana kórgisi keletin sekildi. Eger ol basqasha suraq qoısa, ádebı ómirdegi áıel bolmaıtyn edi. Onda ol da ózin ózi qyzyqtaǵan aqynǵa aınalar edi. Jańylhannyń eń birinshi utqan tusy, suhbat júrgizip otyryp-aq, ózi de oqyrmanǵa aınala alatynynda der edik.
Ol keıipkerin ashýmen birge, kelgen qonaǵyn shamyrqanta da alady. Mysaly, Qadyr Myrza Álı týraly Temirhan Medetbek: «Ol óziniń alǵashqy óleńderimen-aq qatyp qalǵan stereotıpterdiń byt-shytyn shyǵardy» dep qalady. Basqasy basqa, óleńge matematıkalyq ólshemmen kelgen Qadyr aǵamyz týraly mundaı batyl pikirdi buryn estimegenbiz. Demek Jańylhan qonaǵyna osyndaı áńgime aıtqyzatyndaı jansaraıynyń bir kiltin taýyp sóıletip otyr. Bul ádebı ómirdi ishinen biletin adam bolmasa, basqanyń qolynan kelmeıdi.
Atalǵan jınaqta Qýandyq Shańǵytbaev, Saǵı Jıenbaev, Juban Moldaǵalıev, Oralhan Bókeı, Sáken Júnisov, Aqseleý Seıdimbek, taǵy da basqa qalamgerler týraly da suhbattar bar. Munyń syrtynda osy atalǵan aqyn-jazýshylar týraly qanshama qalamdastary sóıleıdi. Olardyń báriniń kóńilin taýyp, suhbat alý da ońaı sharýa emes. О́stip-óstip boı úırenisken soń jaqyn tanysyn kórgendeı shurqyrasyp ta jatady. Biz aıtqan ádebı ómirdegi áıel bolýdyń bir artyqshylyǵy da osynda ma deımiz. Biraq olardyń ózderiniń basyn qosatyn orta joq. Biraq ádebıetke árbiri osy jerde qyzmeti bardaı shyn janashyrlyqpen qyzmet etedi.
Jańylhan Asylbekovanyń aty men zaty joǵaryda jazylǵan «Sónbes sáýle» atty kitaby meni osyndaı oılarǵa jeteledi. Osy kitapta ózgeshe bir jylylyq bar sekildi birer kún qolymnan tastamaı da júrdim. Muqııat paraqtaǵanda ózine jarasatyn kemshilikteri de kórinip qalatyn bul kitap biraz qyzyqty derekterdi arqalap oqyrman qolyna da jetetin shyǵar. Sonda munymyz ádebı ómirdegi áıeldiń jazǵan kitaby dep oqysa, oqyrman kóńiline de bir sónbes sáýle qonaqtaı qalatyndaı kórindi de turdy. Uly kitaptardy árdaıym oqımyz ǵoı, keıde osyndaı óz syry ózindegi qarapaıym kitaptardy da oqyp turǵannan kem bolmaımyz. Al ádebı ómirdegi áıel týraly oı, Nesaǵań eskertkendeı, bizde de bar, biraq aıtylmaı da, ashylmaı da júrgeni ras...
