Bilim • 18 Shilde, 2022

Talǵamaı oqýdyń paıdasy bar ma?

111 ret kórsetildi

Qosymsha kýrsqa jazylǵanmyn. Ke­zek­ti sabaqqa ýaqtyly bardym. Biraq áli aýdıtorııa bizdiń aldymyzdaǵy toptan bosamapty. Sodan sómkemdegi kitapty sýy­ryp aldym da, kelgen jerimnen jal­ǵas­ty­ra oqı kettim. Malaızııadan oqyp kelgen muǵalim aldyńǵy toppen jumy­syn aıaqtap, maǵan jaqyndady da: «Ki­tapty kóp oqısyń ba?», dep surady.

Kitabymdy japtym da: «Bizdiń úıde áke-sheshemnen bastap, aǵa-ápkelerime deıin samaýryn men tútindikti tutatatyn gazet-jýrnaldardy meniń ruqsatymmen shyǵaratyn. Eger olardyń arasynda menen oqylmaı ótip ketkeni bolsa, samaýryn qaınamaı, tútindik janbaı jatatyn. Dúnıe kúıip ketse de solardy aldymen oqyp otyratynmyn. Jazdyń bir kúninde saban ústine qı salynǵan tútindikti tutatqaly jatqan gazetten shaǵyn áńgimeni kózim shalyp qalyp, oqyp otyrdym. Kúnmen talasqan kenjesin kórip kókem (ákemdi solaı ataımyn): «Sabannyń qalyń jerinen tutat ta, gazetińdi alyp maǵan kel», dedi. Ottyqtyń eki-úsh talyn qurtyp tutandyrǵan soń, gazetimmen keri qaıttym. Kıizdiń ústindegi kórpeshede jastyqty shyntaqtaı jatqan kókem: «Bilesiń be, iri qalalarda seniń mektebiń men aýyldaǵy eki qatar sóreni on orap alatyn kitaphanalar bar. Bizge deıin mıllıondaǵan kitap jazyldy. Onyń bárin taýysýǵa búkil ómirińniń ózi jetpeıdi. Kitapty kóp oqyǵan jaqsy, al odan da jaqsysy – kóńilge toqý. Biraq osy ekeýinen de jaqsysy bar, bul – oqyǵanyńdy ómirde qoldaný. Igiligińe jarata almaısyń ba, onda oǵan bólgen ýaqytyń zaıa ketti deı ber», dedi. Sodan beri kóp oqýǵa umtylǵan emespin. Kitapty bastamas buryn óz-ózimnen onyń maǵan ne beretinin surap alamyn», dep jaýap berdim.

Sonda muǵalim sál jymıdy da: «Usta­ny­myń jaqsy eken. Kókeńe rahmet, áıtpese, saǵan bir apany mysal etip aıtyp bereıin dep edim», dedi. Qoımaı, álgi apa týrly suradym. Janyma jaqsylap jaıǵasqan muǵalim: «Ol kisi bizdiń týys bolyp keledi. Qa­shan kórseń, qolynan kitap túspeıdi. Sumdyq oqıdy. Úıine barsań, kitaptan kóp nár­se joq, qabyrǵany sonymen soqqan. Qy­zyǵy da sol, kitap kemirgish apamyzdyń adam súıer qylyǵy az. Kóringendi qarǵap-silep, ju­mysyndaǵylaryn jamandap otyrady. Biraq ózi basqa jumysqa aýysqysy kelmeıdi. Qabaǵy ashylmaıdy. Kitaptarynan oqyǵan jaǵymsyz keıipkerleriniń túrine enip alatyn sııaqty», dep kúldi.

Kitap oqýdyń paıdasy – sózsiz, ushan teńiz. «Mıdy qartaıtpaýdyń bir joly – kitap oqý» dep jazǵan da, áli kúnge solaı deıtin de ózimiz. Bul týraly nebir iri tulǵalardyń sıtatalaryn, tipti ǵylymı zertteýlerdiń nátıjelerin keltirip kóldeı materıal jazýǵa bolady. Aınalamyzda qolynan kitap túspeıtinderdiń qarasy kóp. Kórgende qýanasyń. Biraq solardan «Ne úshin kitap oqısyń?» dep surasaq, bárinen birdeı tolymdy jaýap alý qıyn. Keıbiriniki tańǵalarlyq, uıqy shaqyrý úshin oqıdy. Endi biri «trendke» erip paraqtaıdy. Álbette, arasynda rýhanı azyq alý úshin, ózin taný úshin oqıtynyn aıtatyndary da bar. Biraq kitaptan bas almaıtyndardan «Kitaptan oqyǵanyńdy ómirde paıdalanasyń ba?» desek, kóbi irkilip qalady. Jalpylama paıdasyn jipke tizetinder jetkilikti, alaıda oqyǵanyn naqty is júzinde qoldanǵany týraly tolǵanatyny tez tabylmaıdy.

Buryn bizge úlkender «saýatty bolasyń, kitap oqy» deıtin. Qazirgi kitaptardy qarap otyrsańyz, qateden kóz súrinedi. О́zimizden keıingilerge kezinde oqyǵan klassıkterden basqany usyna almaı dal bolamyz. Al bizden oqıtyn kitap suraıtyn jas býyn, jasóspirimder zamanaýı, jańa dúnıeni oqyp, alǵa umtylýdy kózdeıtini anyq. О́zimiz de sonyń qataryndamyz. Endi sol suranysty qanshalyqty qanaǵattandyryp otyrmyz? Iá, bul – bólek bir úlken másele.

О́z áńgimemizdiń aýanyna qaıta oralsaq, esil ýaqytyn óltirip, tabys tabý úshin ja­zyl­ǵan 300-500 bettik kitaptardy jar­na­ma­nyń kúshimen, jarysa oqyp jatqandardy kórgende bala kezdegi qylyǵym eske túsedi. Sondaıda, shirkin-aı, kitap kemirgishter oqy­ǵanyn ishinde saqtaı bermeı, toqyǵanyn jurtqa jetkizip, kitaptardy maqsat, sala, baǵyt boıynsha irikteýge atsalyssa ǵoı, sonyń júıesi qalyptassa eken deısiz. Orta jasqa jetip aqyl toqtatsa da rýhanı azyq alamyn dep qolyna ilingen kitapqa úńilip otyratyndardiki talǵamsyz tamaqtanǵanmen teń sekildi. Al otbasyna, jaqyndaryna kóńil bólýge ýaqyty joq, esesine kóp oqıtyn, biraq kitaptan alǵanyn ómirde qoldanbaıtyn, paıdalanbaıtyn, jetilýge jaratpaıtyn jandar syrt kózge ómir súretindeı seziledi.

Sońǵy jańalyqtar

Aqańnyń toıy – Alashtyń mereıi

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Áýezov jáne ult órkenıeti

Rýhanııat • Keshe

«Aq pil» sındromy

Qoǵam • Keshe

Ámbebap oqý ortalyǵy

Bilim • Keshe

Bilimdige jol ashyq

Bilim • Keshe

It ıesine tartady

Qazaqstan • Keshe

Kókshedegi jármeńke

Aımaqtar • Keshe

Júz jylǵy qudyq

Tanym • Keshe

Kerim dala kelbeti

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar