Qasym-Jomart TOQAEV: Dáýir týdyrǵan Elbasy

«BUU-nyń burynǵy qyzmetkeri retinde aıtarym...» – Parlament Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev suhbat kezinde bizdiń kezekti suraǵymyzǵa jaýabyn osylaı bas­tady. Sol bir aýyz sózinde Toqaevtyń boıyndaǵy búkil qasıet tunyp turǵandaı kórinedi. Kúni keshege deıin álemdik saıasat ıerarhııasynda eń joǵary laýazymdardyń birinde bolǵan – Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshysynyń orynbasary – BUU-nyń Jenevadaǵy bólimshesiniń Bas dırektory, Qarýsyzdaný jónindegi konferensııanyń Bas hatshysy qyzmetin atqarǵan adamnyń osylaı sóıleýi úshin onyń shynaıy sypaıylyǵy qajet ekeni anyq. Qasym-Jomart Toqaev kóptegen jyldar boıy Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri qyzmetinde júrip Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń talaı memleketter basshylarymen kezdeskenine, kelissózder júrgizgenine kýá bolǵan, al BUU Bas hatshysynyń orynbasary retinde saıasatqa planetalyq aýqymda qaraýǵa, Elbasymyzdy álemniń beldi elderiniń basshylarymen salystyra qaraýǵa múmkindik alǵan. Biz Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart TOQAEVTAN gazetimizge suhbat berýin suraǵan edik. – Qurmetti Qasym-Jomart Kemeluly! Bıyl Astana kúni ózindik bir mereıtoımen tustas kelip otyr – osydan dál jıyrma jyl buryn Prezıdenttiń usynysy boıynsha astanany Almatydan Aqmolaǵa kóshirý jónindegi tarıhı sheshim qabyl­danǵan bolatyn. Meniń alǵash­qy suraǵym mynandaı: sergel­deńi mol sol bir kezeńde Elbasyn osyndaılyq ójet sharýany qolǵa alýǵa ıtermelegen qandaı kúsh dep oılaısyz? – Sizdiń pýshkınıstıkamen júıeli túrde aınalysatynyńyzdy, osy taqyrypta birneshe kitap shyǵarǵanyńyzdy biletin adam retinde suraǵyńyzǵa uly aqynnyń «Samoderjavnoıý rýkoı on smelo seıal prosveshene, ne prezıral strany rodnoı: on znal ee prednaznachene!» degen joldarymen jaýap bergim keledi. Pýshkın Uly Petr týraly osylaı jazǵan edi ǵoı. Bizdiń memleketimiz úshin Pre­­zı­dentimizdiń ne istegenin dál osy­laı­sha aıqyndaı alamyz. Ol óz eliniń maqsat-muratyn jaqsy biledi. Naǵyz strategtiń qatardaǵy saıa­satkerden aıyrmashylyǵy – kóz­qarasynyń keńdiginde. Iá, Nursultan Ábishuly Nazar­baev astanany Aqmolaǵa aýys­tyrý jónindegi josparyn sonaý 1994 jyldyń ózinde jarııa etken edi. 6 shildede Prezıdent jańa mem­lekettiń jańa astanasyn salý, ony eldiń qaq tórine ornatý jónindegi kókireginde aıalaǵan armanymen bólisken bolatyn. Qoǵam bul sheshimdi estigende asyp-sasyp qaldy, buǵan kúdik-kúmánmen qarady, tipti qarsylyq ta bildirdi. Parlamenttegi sheshim jaqtaǵan daýystardyń kópshiligimen qabyldana tursa da, jurttyń bári birdeı, sonyń ishinde Prezıdenttiń seriktesteri de bar, Nursultan Ábishuly usynǵan ıdeıanyń shyn uly­lyǵyn túsine qoıǵan joq. Alaıda, kóp ýaqyt ótpeı-aq Prezı­denttiń basqalardan alysqa qaraı­tyn, basqalardan kóbirek kóretin mem­le­kettik qaıratker ekendigi tanyldy. Ol baqýatty ómir súretin eldi, óz azamattaryna eń jaqsy múm­kindikter jasaıtyn mem­leket­ti, búkil álemdik qoǵamdastyq qur­metpen qaraıtyn, senim kórsetetin týǵan Qazaqstanyn armandaǵan edi. Ondaı elge biz qazirdiń ózinde qol jetkizip otyrmyz. Biz qazir Elbasyna shyn máninde ulttyq ıdeıaǵa aınalǵan osynaý aýqymdy geosaıası jobany júzege asyrǵany úshin alǵys aıtamyz. Memleketimizdiń júregi naq As­tanada soǵyp tur, Qazaqstanǵa jáne búkil álemge qatysty taǵdyr­lyq sheshimder naq Astanada qa­byl­danady. Bizdiń elordamyz nebári 15 jyl­­dyń ishinde álemge tanymal ha­lyq­­aralyq ortalyq mártebesine ıe boldy. Astanada halyqaralyq bıik deń­­geıdegi asa mańyzdy is-shara­lar ótkizildi. Táýelsizdik saraıy­nyń biregeı ǵımaratynda EQYU-nyń tarıhı sammıti ótti, sol jer­de jaqynda Eýrazııalyq Ekono­mı­kalyq Odaq qurý jónindegi Shart­qa qol qoıyldy, Astanada TMD-nyń, ShYU-nyń, EýrAzEQ-tyń, Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń joǵary deńgeıdegi kezdesýleri, dinı sammıtter, EQYU-nyń parlamenttik forým­dary, BUU aıasyndaǵy konferen­sııa, daǵdarysqa qarsy jıyndar boldy, endi úsh jyldan keıin «EKSPO-2017» kórmesi uıym­das­tyrylady. Ǵajaıyp «Astana-Opera» teatrynda álem mádenıe­tiniń juldyzdary óner kórsetedi. Astanada álemde joq ásem ǵı­marattar salynyp jatyr. Munyń bárine búgingi Qazaqstannyń qar­jylyq qýatynyń arqasynda qol jetýde. Qazirgideı daǵdarys jaǵdaıynda birde-bir memleket mundaı alyp qurylysty qolǵa ala almaı otyr. Astanany álemdik qoǵamdastyq serpindi damyp kele jatqan qazaq memleketiniń elordasy dep tanıdy. Qala ulttyq ıdeıanyń júzege asqan kórinisine aınaldy. – 27 maýsymda, Baılanys jáne aqparat qyzmetkerleri kúni qarsańynda men «Shalqar» ra­dıosynan tikeleı efırde sóı­legen edim. Habar kezinde bir tyń­daýshy Prezıdent týraly maqa­lalar men kórsetilimder kóp­teý emes pe degen kúmánin bildir­di. Siz bul jóninde ne aıtar edińiz? – Iá, Prezıdent Nursultan Ábish­uly Nazarbaev týraly qazir maqalalar men kitaptar jazylýda, oǵan jyrlar arnalýda, ol týraly fılmder túsirilýde. Osyǵan oraı munyń bári nasıhattyq naýqan emes pe degen suraq týyndaýy da múmkin. Meniń oıymsha, biz faktilerge súıene otyryp, bizdiń elimizge dos kózimen qaraı qoımaıtyndardyń tarapynan aýyq-aýyq taratylyp, istiń mán-jaıynan habarsyz, ańǵyrt adamdar ilip alyp ketip jatatyn kúdik-kúmándarǵa oraı ornyqty, oıly jaýap qaı­tarýy­myz kerek. Búgingi kúnniń bıiginen qa­ra­ǵanda, Qazaqstan tabysty re­for­malardyń, turlaýly damý­dyń jo­lyna túsken el retinde búkil álemge tanymal bolyp turǵan kezde keıbir kisilerge, ásirese, jas býyn ókilderine qol jetken tabystar ózinen ózi kelip jatqandaı, bári osylaı bolýǵa tıisteı kórinýi múmkin. Alaıda, myna biz, memleketti qu­rý­dyń qatysýshylary men kýá­ger­­leri, olaı emes ekendigin bile­miz ǵoı. Beldi saıasatkerler, arasynda Gorbachev ta bar, belgili sarap­shy­lar, mysaly, Bjezınskıı sııaq­ty­lar kezinde Qazaqstannyń kele­­shegin kúńgirt etip kórsetken bola­tyn. Kúrdeli ishki saıası, ekono­mıkalyq, demografııalyq jaǵdaı­lary, shekarasynyń zańdy turǵy­dan bekitilmegeni burynǵy odaq­tyq res­pýblıkaǵa shynaıy táýel­sizdikke qol jetkizýge, álem­dik qoǵam­das­tyq­­tyń tolyq­qan­dy múshesi bolýǵa múm­­kindik ber­meıdi-mis desip jatty. Biraq olar 90-shy jyldardyń basynda Memleket qurýshynyń tar jol, taıǵaq keshýine túsken Nur­sultan Nazarbaevtyń ózekti rólin eskermegen edi. Jańa Qazaqstandy qurýdyń bú­kil jaýapkershiligin Elbasy óz moı­nyna júktedi. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıingi tartysty kerneýge toly sol bir kúnderde, eko­nomıka tolyqtaı kúırep, kásip­oryndar toqtap, ereýilder birine biri jalǵasyp jatqan kezde, dúken­derdiń sóreleri typ-tıpyl bolyp, ınflıasııa 3 myń paıyzdyq deńgeıden asyp ketken shaqta halyqtyń arasynda toryǵýshylyq, dúrbeleńge túsýshilik kúsheıdi, talaılarǵa memlekettiń táýelsizdigi degen ánsheıin ádemi sóz kúıinde qalatyndaı kórindi. Sol syn saǵatta reformalar boıynsha qıyn sheshimder qa­byl­daǵanda Prezıdenttiń nendeı kúıdi keshkenin ony ózi ǵana biledi. – Sizdiń Nazarbaev fenomenin paıymdaýyńyz maǵan óte unaı­dy, bir maqalamda ol sózińizge sil­teme de jasaǵanmyn. 2005 jyl­ǵy 15 shildede «Kazahstans­kaıa­ prav­dada» «Alǵan baǵyt­qa adaldyq» degen maqala ja­rııa­ladyńyz, son­da: «Nursultan Na­zarbaevtyń fe­nomeni dúnıe­niń eki qıyrynyń – Eýropa men Azııanyń, álemniń eki órke­nıe­tiniń – Shyǵys pen Ba­tys órkenıetteriniń, eki saıa­sı júıeniń – totalıta­rızm men demo­­kratııanyń túıis­ken, toǵys­qan tusynda paıda bolǵan», dep jaz­ǵansyz. Qazaq­stan Prezı­den­tiniń bul artyq­shy­lyq­taryn siz qalaı jiktep aıtar edińiz? – Nursultan Nazarbaev óz saıa­sa­tynda eýropalyq reforma­shyl­dyqty, pragmatızm men demo­kratııalyq rásimderge beıimdikti de, sondaı-aq qoǵam ómiriniń negiz­derine arqaý súıeıtin azııalyq dás­túrshildikti de qatar úılestire bilgen degen sózimdi taǵy da aıta alamyn. Osylaısha, Nazarbaev is júzinde álemdik saıasatkerdiń jańa úlgisiniń jıyntyq beınesine aınaldy, ol óz qyzmeti arqyly elder men halyqtardy, mádenıetter men mentalıtetterdi jaqyndastyryp keledi. Qazirgideı kúrdeli kezde, eń bedeldi degen fılosoftardyń, oıshyldardyń ózi órkenıetter qaqtyǵysy jóninde oı topshylaýlaryn ortaǵa salyp jatqan shaqta tek Qazaqstan Prezıdenti ǵana ártúrli din ókilderin bir ústeldiń basyna otyrǵyzyp, buǵan deıin álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń tórt sezin ótkize aldy. Mundaı sharýa tek álemdik tarıhtyń iri tulǵalarynyń ǵana qolynan keledi, bizdiń Pre­zıdentimiz mine osyndaı tulǵa. Osy jyldardyń bárinde el tutqasyn Nursultan Ábishuly Nazarbaev ustamaǵanda bizdiń memleketimiz dál mundaı tabysty bola almas edi degendi kámil senimmen aıtamyn. Barlyq iste de, saıasatta da, ekonomıkada da ol barsha ózgeristerdiń qýat berýshisi de, kepildik etýshisi de bolyp keldi, solaı bolyp ta otyr. Taǵy da aıtamyn: qaıta týǵandaı túlep, memleketterdiń álemdik qoǵamdastyǵynan óz ornyn oıyp turyp alǵan tóltýma ult retinde biz, qazaqstandyqtar, barsha jetistikterimiz úshin eń aldymen ózimizdiń Prezıdentimizge qaryzdarmyz. Qazaq memle­ket­tiliginiń qaıta órleýinde Nur­sul­tan Nazarbaevtyń orny asa kór­nekti ekendigi talas týdyrmaıdy. Memleket basshysynyń jahan­dyq aýqymdaǵy jalpyulttyq lıder ekendigi – Qazaqstannyń baıandy baǵy. О́zińiz qarańyzshy, halqy óziniń qatarynan kúshti jetekshi shyǵara almaı-aq qoıǵan elderde ne bolyp jatqanyn kórip otyrsyz ǵoı, ol elder qaqtyǵystardyń, revolıýsııalardyń, tipti, soǵys­tardyń soıqanyna súrligip, ha­lyqaralyq qaýipsizdikke kádim­gideı qaýip tóndirip keledi. – О́tken jyly ekranǵa «El­basy joly» fılmi shyqty. El­basynyń ómir jolynyń erek­she­ligin siz qalaı sıpattar edińiz? – Bir sózben aıtar bolsam, El­basy joly eń aldymen eńserý joly der edim. Bulaı degende men ótken zamannyń keńbalaq júrisi men qasań qalyptaryn eńserýdi, buǵan deıin eshqashan naryq ekonomıkasy jaǵdaıynda ómir súrip kórmegen turǵyndardyń jáne memlekettik apparattyń keńestik kezeńniń kúpisin ústinen tastaı qoımaǵan bóliginiń senimsizdikpen qaraýyn eńserýdi aıtar edim. Alaıda, Prezıdenttiń batyldyǵy men erik-jigeriniń arqasynda re­formalardyń tetigi iske qo­sy­lyp ketti de, olar birte-birte toq­ta­­maýǵa aınaldy, sóıtip, demo­kra­­tııalyq qoǵam qurýdyń negizi boldy. Táýelsiz Qazaqstandy qurýdyń bastaýynda turǵan Prezıdent ózin qýatty tulǵa, biregeı refor­ma­tor retinde tanyta bildi. Ol ekonomıkanyń bárinen de mańyz­dy ekenin artyq sózsiz-aq, saıasat­shyldyqqa salynbaı-aq málimdedi. Oǵan sheteldegiler nazar aýdardy, Djordj Býsh, Margaret Tetcher, Fransýa Mıt­teran tyńǵylyqty áńgimeles­ken­nen keıin oǵan sol kezeńdegi saıası keńistiktiń eń keleshegi kemel jetekshisi retinde óte joǵary baǵa berdi. Munda Pre­zıdenttiń kisilik qasıetteri, onyń jan-jaqty tulǵasy da úlken ról at­qardy. Margaret Tetcher ony 90-shy jyldardyń basynda al­ǵash kórgende «Men buryn-sońdy kezdestirgen er azamattardyń ishin­degi eń bir tartymdysy» degen bola­tyn. «Temir ledı» sol kezdiń ózin­de-aq Qazaqstan kóshbasshysyn laıyq­ty baǵalap, onyń kóp uzamaı álemdik elıtaǵa qosylatynyn boljaǵan edi. – Bul qasıetterge, teginde, Nur­sultan Ábishulynyń tamasha ıýmoryn da qosýǵa bolatyn shy­ǵar. Sizdiń «Ol tarıhty jasaıdy» degen kitabyńyzdan myna bir úzindini keltireıinshi. Bylaı dep jazǵansyz: «N.Na­zar­baev pen NATO-nyń bas hat­­shysy, aǵylshyn Djordj Robert­­sonnyń arasynda ózara se­nim­di jeke qarym-qatynas orna­ǵan edi. Onymen «Beıbit­shilik jo­lyn­daǵy seriktestik» aıa­syn­daǵy yntymaqtastyq jáne Ortalyq Azııa óńirindegi ahýal máseleleri boıynsha tu­raqty túrde telefonmen sóılesip turý ornyqqan-dy. Bizdiń elge bir kelgeninde Robertson sóz arasynda óziniń otbasyndaǵy er kisilerdiń bári, sonyń ishinde ákesi, aǵalary men inileri túgel polıseı bolǵanyn, tek ózi ǵana ómirdiń basqa soqpaǵyna tús­kenin aıtty. «Aq qoılar ota­ryndaǵy qara qoımyn men», dedi ol ózi jaıynda. Sol-aq eken, Prezıdent ózine tán mánermen julyp alǵandaı etip: «Oǵan qapa­lanbaı-aq qoıyńyz, onyń ese­sine siz álemdik jandarm bol­dyńyz ǵoı», dep saldy. Kóp­tegen brıtandyqtar sııaqty Robertson ádemi ázildi túsinedi, sodan da, ishek-silesi qata kúldi. «Álemdik jandarmǵa» teńeý NATO bas hatshysynyń janyna ábden jaqqany kórinip turdy»... – Ondaı mysaldar jetkilikti. Adamdy tartyp turatyn qasıeti bar tulǵa retinde ol ártúrli kisilermen til tabysa alady. Otyz jylǵa jýyq ýaqyttan beri tikeleı tanıtyn (alǵash ret Nursultan Ábishulyn 1985 jyly, Beıjińdegi elshiliktiń qyzmetkeri kezimde kórip, janynda bolǵanmyn, ol kezde respýblıka Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy retinde keńestik delegasııanyń quramynda bolǵan edi), jıyrma jyldan astam ýaqyttan beri Pre­zıdenttiń qalaı jumys isteı­tinin jaqynnan kórip júrgen adam retinde men Elbasynyń sırek kezdesetin eńbekqorlyǵyna tańdanýdan tanar emespin. Pre­zıdent adamdarmen emen-jarqyn aralasyp-quralasady, onyń áńgi­melesip otyrǵan adamyn estı de, tyńdaı da biletindigi danalyǵyn kórsetedi. – Nursultan Ábishulynyń bilgen saıyn bile túsýge qush­tar­lyǵyn da aıryqsha aıtqan jón. Bul oıyma mynandaı bir mysal keltireıin. 2010 jyly Prezıdent Ońtústik Koreıaǵa sapar jasady. Qaıtar kúni tańerteń jýrnalısterge Prezıdent laı­neriniń ushýy biraz ýaqytqa keshi­getini aıtyl­dy. Sóıtsek, sonyń aldyn­daǵy keshtegi áńgime bary­syn­da Nursultan Ábishuly Tech­jon qalasynda akademııalyq qala­shyq tabysty jumys isteıdi degendi estipti de, elge qaıtar al­dynda sol qalashyqpen tany­syp qaıtýǵa bekipti. Álgi Techjon Seýl­den 250 shaqyrym jerde eken... Nursultan Ábishuly saǵa­ty­na 300 shaqyrym jyldam­dyq­pen zaýlaıtyn elektr poıyzy­na otyryp, ári-beri jolǵa 2 sa­ǵat, akademııalyq qalashyqpen ta­nysýǵa 1 saǵat jumsap, bas-aıaǵy 3 saǵatta Seýlge qaı­typ keldi. Bul jaıynda meniń «Qashaǵan qu­ryq­taǵan Qazaq­stan» degen kita­bymda jazyl­ǵan, ol kitaptyń siz­­diń alǵysózińiz­ben shyqqanyn maqtan etemin. – Iá, Prezıdenttiń jumys is­teý qabileti qaıran qaldyrady, ol kisi ár problemanyń uńǵyl-shuńǵylyna boılamaı qoımaıdy. Taǵy bir qasıeti – kóp oqıtyndyǵy, saıası jáne ekonomıkalyq ádebıetti bylaı qoıǵanda, tarıh máselelerinen jaqsy habar­dar, álemdik klassı­ka­ny, otan­dyq ádebıetti tamasha biledi. Shy­nym­dy aıtsam, bas­pasózde Prezı­denttiń ádebıet­shi­lerge ja­ńa kitaptaryna baılanys­ty hat jazǵany jaıynda aqparat jarııa­lanǵan saıyn ań-tań bolamyn. Bul arada Elbasynyń darhan júrek­tiligi de kórinedi, óıtkeni, Nur­sultan Ábishuly óziniń jyly sózi qalam sheberleriniń shabytyn shalqytatynyn da eskeredi. – Reseıde jáne Batystaǵy elderde kezinde keńes memleketin kúıreýden saqtap qalý, ony damý arnasyna túsirý tek Nursultan Nazarbaevtyń ǵana qolynan keler edi degen pikir keńinen or­nyq­qan. Ol kezde Nursultan Nazar­baev Keńes Odaǵyndaǵy eń bedeldi jetekshi bolatyn. Siz qalaı oılaısyz, Nursultan Ábishuly sol tusta KSRO vıse-prezıdenti laýa­zymynan nege bas tartty? – Bul áńgimeniń jaı-japsary jaqsy belgili. KSRO prezıdenti ózine orynbasar etip halyqtyń bılikke degen shatqaıaqtaı bastaǵan senimin qaıta qalpyna keltirýge qabiletti adamdy alǵysy keldi. Nursultan Ábishuly bir joly bul jaıynda: «Gorbachev meni prezıdenttiń sándik betperde úshin ustaıtyn orynbasary etkisi keldi. Men onysyna kelise qoımadym. О́zimniń josparym boıynsha barlyq respýblıkalarmen tyǵyz, qaýyrt jumys júrgizýim kerek edi», dep ashyq aıtqany bar. Odan keıin Qazaqstan basshysyna eldiń Premer-mınıstriniń laýazymyn usynǵylary keldi. Alaıda, bul jos­pardy búlikshiler buzyp jiberdi. Saıası ádebıette Gorbachev, Elsın men Nazarbaev qatysyp, KSRO-nyń jańasha memlekettik qurylymyn talqylaǵan qupııa áńgimeni Ulttyq qaýipsizdik komıteti tyńdap qoıǵany jaıynda kóp jazylǵan, bul jaǵdaı belgili bir dárejede GKChP-ny qurýǵa qozǵaý salǵan. Biz Nursultan Ábishulynyń óz ıyǵyna naq Qazaqstan lıderiniń júgin artqany, sóıtip, ony Ortalyq Azııa óńirindegi ózekti elge, mańyzdy halyqaralyq oıynshyǵa aınaldyrǵany úshin Taǵdyrǵa táýbe deýimiz kerek. Úsh respýblıkanyń basshylary ońasha jınalyp alyp, eldi bólshekteý josparyn talqylaǵaly jatqan Belovejege barýdan úzildi-ke­sildi bas tartýynda da bizdiń Pre­zı­dentimizdiń myqty minezdiligi men saıası kóregendigi tanylyp tur. – Sizdiń oıyńyzsha, Pre­zı­dent Nazarbaevtyń jetek­shi­li­gimen jú­ze­ge asyrylǵan refor­ma­lar­dyń tabysty bolýynyń syry nede? – Búkil álemde údemeli da­mý­dyń qazaqstandyq modeli dep atalatyn fenomenniń negizgi quramdas belgileri – Prezıdenttiń kúshti saıa­sı erik-jigeri, onyń qaı máseleni de strategııalyq turǵydan oılastyra bilýi jáne óziniń týǵan halqyna nyq senimi. Ekonomıkalyq kúızelistiń, álemdik qarjy daǵdarystarynyń eń bir qıyn jyldarynda, talaılar elimiz jardyń jaǵasyna jaqyn qalǵandaı kórgen kezde Nursultan Ábishuly ózin naǵyz Lıder retinde tanyta aldy. 1998 jyly Azııadaǵy qarjy daǵdarysy býyp turǵan kezde onyń: «Qazaqstan eshqashan da qulamaıdy, jumys isteý kerek, sonda tabysqa mindetti túrde jetemiz», degen bolashaqty berik boljaǵan sózi bárimizdiń esimizde. О́ziniń memlekettiligin qurý­ǵa kiriskende Qazaqstannyń jaǵ­daıy burynǵy odaqtas respýb­lıkalardyń kóbimen salys­tyr­ǵanda áldeqaıda nashar edi, sóıtse de ekonomıkalyq turǵydan ilgeri basqan, saıası tur­ǵydan turaqty el dál bizdiń el bolyp shyqty. TMD-nyń kópte­gen elderi revolıýsııalardyń, soǵys­tardyń, toqyraýdyń, keri ketýdiń beıberekettik batpaǵyna batty. Prezıdent Nazarbaevtyń refor­malary shetelderde oılas­ty­rylǵan uzaq merzimdi strategııanyń negizinde ámirshil-ákimshil júıe­den ashyq ekonomıkaǵa jyldam ótý jaǵdaıynda tabysty memle­ket qurýdyń ózindik bir oqý qura­ly sııaqty zertteledi. Álemde Nur­sultan Ábishulyn asa kórnekti re­formator dep ataıdy. Keńesten keıingi elderdiń birde bir basshysy mundaı baǵaǵa ıe bolǵan emes. – Bizdiń syrtqy saıasat vedomstvosyn – Syrtqy ister mı­nıstrligin talaı jyldar boıy basqarǵan adam retinde sizge Pre­­zı­denttiń dıplomatııalyq qyry týraly suraq qoımaı tura almaımyn. Eń aldymen Qa­zaq­­stan­nyń shektes eldermen memle­kettik shekarasyn halyq­aralyq-quqyqtyq turǵydan bekitýge qol jetkizýdegi Elba­sy­myzdyń eńbegi jóninde suraǵym keledi. – Uzyndyǵy 13 myń shaqy­rym­nan artyq memlekettik shekarany delımıtasııalaý men demarkasııalaý – Elbasymyzdyń strategııalyq turǵydan oılaý qasıetiniń taǵy bir dáleli. Shekaranyń halyqaralyq-quqyqtyq turǵydan resimdelýi jáne Qytaımen, Reseımen, О́z­bekstanmen jáne basqa da kórshiles eldermen sharttarǵa qol qoıylýy álemdegi qazirgi jaǵdaıdy eskere kelgende jer kólemi boıynsha dú­nıe júzindegi toǵyzynshy orynda turǵan bizdiń memleketimizdiń aý­maqtyq tutastyǵy men qaýip­siz­digi tur­ǵysynan erekshe mańyzǵa ıe. Qazaqstannyń ákimshilik sheka­rasy táýelsizdikke qol jetki­zil­genge deıin naqpa-naq zańdy túr­de bekitilmegeni belgili. Negi­zin­de, zańdy bekitilgen shekara – ha­lyq­aralyq quqyqtyń basty eki qaǵı­datynyń – shekaralardyń buljy­mas­tyǵy men memlekettiń aýmaq­tyq tutastyǵy qaǵıdattaryn saq­taýdyń kepildigi. Táýelsizdik alǵannan keıin-aq Prezıdent dıp­lomatııalyq qyzmettiń aldyna strategııalyq turǵydan mańyzdy mindetti – shektes memleketterdiń bárimen shekaralyq shepterdi anyq­tap, qujattaý mindetin qoıdy. Nur­sultan Ábishuly bul min­detti qoıyp qana qoıǵan joq, bul jumysty ózi basqardy, árbir de­talǵa mán berip, joǵary deńgeı­degi kelissózder kezinde taban­dylyq tanytty, ár másele boıyn­sha bizdiń kózqarasymyzdy senim­di túrde negizdep otyrdy. She­ka­rany delımıtasııalaý isiniń aıaq­talýynyń Qazaqstan úshin mańy­zyna sóz jetpeıdi. Ekonomıkalyq deńgeıi men damý serpini boıynsha árqıly eldermen aýmaqtyq máse­le daý-damaısyz sheshildi, sheka­ralyq shepterimizdiń barlyq baǵyttary boıynsha qaýip­siz­diginiń halyqaralyq-quqyqtyq ke­pildikteri qamtamasyz etildi. Syrtqy saıasat – tolyqtaı Mem­­leket basshysynyń quzyre­tin­degi is. Prezıdenttiń bul sala­ǵa jasaǵan qamqorlyǵynyń arqa­synda táýelsizdiktiń tańsári sha­ǵynda-aq Qazaqstannyń daýysy barlyq kópjaqty forýmdarda estile bastady. Keńestik kezeńde Qazaqstanda dıp­lomatııa is júzinde bolmaǵan da edi. Respýblıkalyq SIM tek konsýldyq jáne hatta­malyq sharýalardy ǵana atqaratyn. Táýelsiz memlekettiń Syrtqy ister mınıstrligi Qazaq­stannyń Syrtqy saıasat tujy­rym­damasynyń ne­gizgi qyrlaryn taldap-jasaý bary­synda eń aldymen Nursultan Na­zarbaevtyń «Qazaqstannyń egemen memleket retinde qalyptasýy men damýynyń strategııasy» atty irgeli eńbeginde baıandalǵan qaǵıdattar men min­detterge arqa súıedi, ol strategııa­da Prezıdent eldiń syrtqy saıa­satynyń baǵyttaryn da aıqyndap bergen bolatyn. – Asqar taý alystaǵan saıyn as­qaqtaıdy deıdi ǵoı. Taıaý­daǵy ýaqytqa deıin siz Birik­ken Ulttar Uıymy Bas hat­shy­sy­nyń orynbasary – BUU-nyń Jene­vadaǵy bólimshesiniń Bas dırektory, Qarýsyzdaný jónindegi kon­fe­rensııanyń Bas hatshysy bol­dyńyz. Osynaý asa bedeldi uıym­nyń bıiginen qaraǵanda bizdiń Pre­zı­denttiń tulǵasy qalaı kóri­nedi eken? – BUU-nyń burynǵy qyzmetkeri retinde aıtarym – bizdiń basshymyz álemdik qoǵamdastyqta shynaıy qurmet pen bedelge ıe, ony jahandyq aýqymdaǵy saıasatker dep sanaıdy. Bul hattamanyń qatyp qalǵan qasań sózi emes. 1991 jyldyń ózinde Prezıdent Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý jó­nindegi ataqty Jarlyǵyna qol qoıdy, odan keıin Qazaqstan Iаdro­lyq qarýdy taratpaý jónin­degi shartqa, Iаdrolyq qarýdy sy­naq­tan ótkizýge jappaı tyıym salý jónindegi shartqa qosyldy, Prezı­denttiń bastamasy boıynsha Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan ada aımaq quryldy. Jyl saıyn 29 tamyzda, polıgondy jabý jónindegi Jarlyqqa qol qoıylǵan kúni BUU Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúnin atap ótedi. Vashıngton, Seýl, Gaaga sam­mıt­terinde bizdiń Prezıdentti jahandyq antııadrolyq qozǵa­lystyń lıderi dep atady. Mundaı qurmet búgingi zamannyń birde bir saıasatkerine kórsetilgen emes. 1992 jyly Elbasy Birikken Ulttar Uıymynda Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesin shaqyrý týraly bastama kóterdi. Al taıaýda Shanhaıda AО́SShK-niń 4-shi sammıti tabysty ótkizildi. Prezıdenttiń bastamasy boıynsha BUU-da mádenıetter men órkenıetter jaqyndasýy jóninde qarar qabyldandy. Bizdiń Elbasymyzdy álemdik ekonomıkanyń kókeıkesti máse­leleri boıynsha sarapshy retinde de baǵalaıdy, onymen memleketter men úkimetterdiń basshylary keńesip, aqyldasyp otyrady. TMD-nyń negizin qalaýshy jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurýdyń bastamashysy retinde Prezıdent ıntegrasııanyń kámil senimdi jaqtaýshysy bolyp tabylady. Qazaqstan memleketi basshysynyń bitimgershilik kúsh-jigeri jumsalmaǵanda TMD-da 90-shy jyldardyń basynda Balqan túbegindegi jaǵdaı qaıtalanýy múmkin ekendigi búginde jurttyń bári moıyndaıtyn jaı. Elbasy­myzdyń Qyrǵyzstandaǵy daǵda­rysty retke keltirý jónindegi araaǵaıyndyq kúsh-jigeri BUU men EQYU-da joǵary baǵalandy. Qazaqstannyń daýysy Ýkraına daǵdarysy kezinde de salmaqty estildi, sondyqtan da Gaaga sam­mıti barysynda Nursultan Ábish­uly eń suranysqa ıe saıasatker bolyp shyqty. Men mynaǵan senimdimin: qa­zir­gi álemde tájirıbesi, máseleni keńi­nen qamtýy, erik-jigeri, danalyǵy jóninen Qazaqstan Prezıdentine teńesetin saıasatker joq. Halyqaralyq arenadan Tetcher, Mıtteran, Kol, Lı Kýan Iý ket­­keli beri kóptegen memleketter men úkimetterdiń basshylary saıa­sı tehnologııalardyń arqasynda tanymaldyqqa ıe boldy, tipti, «pıar-prezıdent» degen termın de shyqty. Al Nursultan Ábishuly Nazarbaev óziniń esimin aqparattyq dáýir ornaǵanǵa deıin-aq ornyqtyrǵan. Syndarly ári jaýapty memlekettik qaıratker retinde áreket etkendikten de ol ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń basynda-aq keńesten keıingi keńistiktegi eń eleýli jáne bedeldi saıasatker bolyp alǵan edi. – Árıne, Elbasy qyzmeti ta­qyrybyn bir áńgimede tolyq qam­tý múmkin emes. Sondyqtan sizge áńgimeńizge rahmet aıtyp, suhbatty túıindeýdi suraý­ǵa máj­búrmin. Táýelsiz Qazaq­stan­nyń Tuńǵysh Prezıdenti – El­basy Nursultan Ábishuly Nazar­baev biz úshin qandaı qasıet­terimen qymbat? – Prezıdenttiń tarıhı eńbegi halyqtyń mentalıtetin naryqtyq ekonomıkanyń, búgingi zamannyń basqa da qundylyqtarynyń ba­ǵy­tyna buryp bere alǵan­dy­ǵyn­da. Eń bir qıyn jyldarda «Bolashaq» baǵdarlamasy iske qosylyp, ol 10 myń jas qazaq­standyqtyń shetelderdegi eń tańdaýly joǵary oqý oryndarynda bilim alyp, eldiń basqarýshy aktıviniń belsendi bóligine aınalýyna múmkindik berdi. Barlyq oblystarda zııatkerlik mektepter ashylǵan, álemdik deńgeıdegi joǵary oqý orny – Nazarbaev Ýnıversıtet tabysty jumys istep tur. Qazaqstandyq mádenıet, medısına, joǵary jetistikter sporty jańa serpin aldy. Kúni keshe ǵana, táýelsizdiktiń tabaldyryǵynda turǵanymyzda Prezıdent ereýilge shyqqan ju­mysshylardy azyq-túlikpen qam­tamasyz etý máselelerin she­shý­men júretin, al búginde ın­dýs­trııalyq-ınnovasııalyq baǵ­dar­lamanyń ekinshi kezeńine kirisip jatyrmyz, ol baǵdarlama jan-jaqty eseptelgen, qarjy resýrstarymen qýattalǵan jáne halyqaralyq ınstıtýttar tarapynan qoldaý tapqan. Keıingi jyldarǵa deıin aýylsharýashylyq óndirýshileri muqtajdyqtan kóz ashpaıtyn, al búginde olar memleketten qyrýar kómek alady. Bir kezde Qazaqstan shetelden nesıe surap júretin, al búginde ózi kedeı elderge kómek kórsetedi. Memlekettik qurylystyń eń bir qıyn jyldarynda biz bir kezde Qazaqstan elge 70 mıllıard dollar tikeleı sheteldik ınvestısııa­lar tartady, onyń valıýtalyq rezervteri 105 mıllıard dollarǵa jetedi, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa memleket qosymsha 1 trıllıon teńge nemese 5,5 mıllıard dollar bóledi dep oılaı alar ma edik? Qazaqstan tabysynyń mundaı mysaldary kóp-aq. Munyń bári bizdiń Elbasymyzdyń daýsyz eńbegi. Biraq, bul aıtqanymyz «ulttyń uly umtylysynyń» bastaýy ǵana. Alystaǵy 2050 jylǵa kóz tige otyryp, Elbasy Qazaqstannyń eń ozyq damyǵan elderdiń alǵashqy tobyna kirýi jónindegi strategııalyq mindetti alǵa qoıdy, osy maqsat úshin ekonomıka men memlekettik apparatty odan ári reformalaýdy, eldi álemdik jańa shyndyq-bolmystarǵa beıimdeýdi mindettedi, olardy jedeldetilgen ǵylymı-tehnıkalyq progress pen halyqaralyq qatynastardyń buryn-sońdy bolyp kórmegen ózgeriske túsýi aıqyndaıtyn bolady. Prezıdenttiń memlekettilikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan búkil qyz­meti eldi óńirlik derjavalar qataryna qosty jáne eń ozyq damyǵan otyz memlekettiń ishine kirý mindetin alǵa qoıýǵa múm­kindik berdi. Al bul – adam aıtqysyz qıyn mindet. Sondyqtan da Prezıdent ábden ádil túrde eskertip otyr: eshqandaı jaǵdaıda da bosańsýǵa bolmaıdy, tabystan basymyz aınalmaýy kerek, sheshilmegen máselelermen shuǵyldanýǵa tıispiz, bizdi alda jańa qıyndyqtar men qaýip-qaterler tosyp tur, olardy eńserý úshin barlyq qazaqstandyqtar, eń aldymen Úkimet, Parlament, ákimder kóp jumys isteýi qajet. О́ziniń Joldaýynda Prezıdent ýaqyttyń eleýli syn-qaterleri jaıynda aıtty, aldan shyǵatyn qaýip­ter jóninde eskertti. Táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen búgingi kezge deıin Elbasymyzdyń ustanatyn qaǵıdaty: halyqqa tek qana shyn­dyqty aıtý, ýáde bergenniń bárin oryndaý. Sondyqtan da halqymyz Nur­sultan Ábishulyn Elbasy dep ataıdy. Bul sózde onyń bizdiń memleketimiz úshin atqarǵan barsha isine halyqtyń shynaıy alǵys sezimi jatyr. Nursultan Ábishuly Nazar­baev­tyń Elbasylyǵy – asa kúr­deli geosaıası jaǵdaıdaǵy, álem­dik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystardyń aıasyndaǵy tabys­qa jetýdiń sheji­resi, bul Qazaq­stan Barysynyń ke­shegi zamannan jańa tarıhı dáýirge bir-aq yrǵyp sekirýi. Halyq óz bolashaǵyn Elbasy­nyń esimimen, onyń elge eren bas­shylyǵymen baılanystyrady. Elbasy óziniń kúrdeli jolyn jaǵdaıattardyń arqasynda emes, qaıta solarmen qasarysa qarsy­lasa júrip ótti. Árbir lıder sııaqty, oǵan da japadan jal­ǵyz qalýǵa da týra keldi. Biraq ol bárimen eregese turyp, alǵa umtyldy, tarıhı sheshimder qabyl­dap, olardyń oryndalýyna qol jetkizdi. Ol halqyn óz sońy­nan erte bildi jáne osynaý qaqty­ǵysqa toly, boljaýsyz álemde halqyna jol silteýmen keledi. Prezıdent Máńgilik Eldiń halyq tilep júrgen, kókeıkesti tujyrymdamasyn jarııa etti. Biraq Máńgilik El tujy­rym­damasyn Elbasynyń máńgilik esi­minsiz júzege asyrý múmkin emes. Qa­zaqstanda basqa Elbasy bolmaq emes. Biz, Elbasynyń zamandastary jáne táýelsiz Qazaqstandy qurýdyń kýágerleri, memleketimizdiń, álem­dik qoǵamdastyq tabysty el jáne mańyzdy halyqaralyq oıyn­shy retinde moıyndaǵan memle­ke­timizdiń negizin qalaýshy naq Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev ekenin bilýge jáne dáıim este ustaýǵa tıispiz. Nursultan Ábishulynyń bizdiń mem­leketimizdi órkendegen mem­leketke aınaldyrý jáne oǵan osynaý almaǵaıyp dúnıede laıyq­ty oryn alyp berý jolynda qan­daı­lyq qajyr-qaırat tanytatynyn bir adamdaı biletindikten de men Elbasymyzdyń esimi ulttyq tarıh­qa da, álemdik jylnamaǵa da múm­kin emesti múmkin ete alǵan uly Pre­zıdent retinde enetinine senemin. – Áńgimeńiz úshin rahmet. Suhbattasqan Saýytbek ABDRAHMANOV.