Meniń bala kezimde smartfon bolsa da, onyń múmkindigi dál qazirgideı damyǵan joq edi. Bálkim sodan da bolar, bizge qyzyqtyń bári kitaphananyń ishinde kórinetin. Qııal-ǵajaıyp ertegi kitaptary, «Baldyrǵan», «Aıgólek» jýrnaldary dosymyz bolatyn. Aýyl kitaphanasyna jańa sandary jetkenshe eskisin aınaldyryp oqı beretin edik.
70-jyldary «Baldyrǵan» jýrnalynyń taralymy 200 myń danaǵa jetken, al 2010 jyldary 40 myń dana bolatyn. Qazir 7-10 myń tırajben taralady. Balalarǵa arnalǵan ózge basylymdar men kitaptardyń jaǵdaıy da dál osyndaı. Oqylym nege azaıdy degen suraqqa jaýap kóp.
«Baldyrǵan» jýrnalynyń bas redaktory Dúısen Maǵlumov «Túrkistan» gazetinde aıtqan pikirinde balalar basylymyna bólinetin aqshanyń mardymsyzdyǵyn tilgi tıek etedi.
«Baldyrǵan» – balalar ádebıetiniń bas kitaby, balalar jazýshylarynyń ustahanasy» degen sóz bar. Sondyqtan jýrnaldy zamanaýı qylamyz degen uranǵa erip, dástúrli baǵytynan taıdyrmaq emespiz. Biraq bul jýrnaldyń kórkemdigi men mazmunyn jańartpaý degen sóz emes. Osy jýrnaldy bezendirýge úsh sýretshi atsalysyp otyr. Avtorlarǵa búgingi kúnniń ertegisin jazyńdar, áńgimelerdi qazirgi ýaqytpen baılanystyryńdar dep aıtyp otyramyn. О́kinishke qaraı, bizge osyndaı shyǵarmalar jetpeı jatady. О́ıtkeni biz jýrnalda balalar ádebıetiniń 20 janryn qamtyp otyrmyz. Sondyqtan memleket tarapy balalarǵa arnap shyǵarma jazatyn aqyn-jazýshylarǵa tólenetin qalamaqy mólsherin barynsha kóbeıtý kerek. Mysaly, 64 bet bolyp shyǵatyn «Baldyrǵannyń» bir nómiriniń qalamaqysy 70 myń teńge ǵana. Iаǵnı bir beti 1 myń teńge degen sóz. Sony avtor men sýretshige bólip tóleseńiz ne bolady? Kúlkili jaǵdaı!..», deıdi Dúısen Maǵlumov.
Al balalar jazýshysy Tolymbek Ábdraıymovtyń aıtýynsha, oqylymnyń azaıýy taralymnyń azaıýynan bolyp otyr.
«Nasıhat jumysy keńes odaǵy kezinde óte jaqsy jolǵa qoıyldy. Sebebi kitap kóp taralymmen shyqty. Ol kitaphanalarǵa tústi, kitap dúkenderine de jetti. Ony oblys-oblystarǵa, aýdan, aýylǵa deıin jetkizdi. Qazir ondaı toqtap qaldy. Mysaly, memlekettik tapsyryspen shyǵatyn kitaptyń taralymynyń eń kóp danasy nebári 2000 dana. Al Qazaqstanda, mektep kitaphanasyn qospaǵanda, 12 myńnan astam kitaphana bar eken. Sonda ne bolǵany? Kitap jetpeıdi. Sondyqtan birinshi taralymy kóp bolýy kerek. Árıne, kitaptyń mán-mazmunynyń sapasy jaqsy bolýy aıtpasa da túsinikti. Iаǵnı qazir memleket tapsyrysymen shyǵarylyp jatqan kitaptar dúkenderge de túsýi kerek», deıdi balalar jazýshysy.
Bala qaıtse kitap oqıdy?
Balanyń kitapqa qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, oqý daǵdysyn qalyptastyrý úshin kishkentaıynan úıretý kerek. Psıholog mamandar balaǵa oqý mádenıetin 3 aılyǵynan bastap qalyptastyrǵan jón deıdi. 1 jasqa deıingi balaǵa daýystap kitap oqyp berýge jáne ony vızýaldy qyzyqtyrýǵa bolady. Kitaptaǵy sýretterdiń ataýyn aıtqanda bala estý jáne kórý arqyly baılanystyryp túsinedi eken. Bul onyń sózdik qoryn molaıtýǵa septigin tıgizedi. Ata-ana balaǵa jaqsy tárbıe berý úshin kún saıyn ýaqyt arnap, ár kúni úshin jaýapty bolý qajet. Bul aq paraqqa iz qaldyrý sekildi bolashaq tulǵanyń bolmysyn qalyptastyrý.
Sondaı-aq mamandar kitaptaǵy keıipkerge tán minez-qulyq pen daýysty ózińiz somdap berińiz deıdi. Bul balanyń qııalyn damytady. Maǵjan Jumabaev pedagogıka kitabynda bala qııalyn damytýǵa mán berý asa mańyzdy ekenin jazǵan.
«Jan turmysy órkendeý úshin, ıaǵnı oıy, aqyly keńeıip, qulqy túzelip, tili baıý úshin jas balaǵa ertegi – tym qymbat nárse. Bala ertegini jan-tánimen tyńdaıdy. Ertekke shyn kóńilimen nanady. Bala qurǵaq aqyldy uqpaıdy. Jandandyryp, sýrettep alyp kelseń uǵady. Mysaly, balaǵa ótirik aıtpa degen qurǵaq sóziń jelge aıtylǵanmen birdeı. Eger sen balaǵa ótirikshi týraly ertek aıtsań, sol ertekte ótirikshiniń ótiriginen qor bolǵanyn, zııan kórgenin sýrettep alyp kelseń, mine, bala ótirik aıtpaý kerek ekendigin sonda uǵady. Qysqasy, balaǵa ertegi – tym qymbat nárse. Biraq erteginiń ertegisi bar. Keıbir ertekter balany buzýdan basqaǵa jaramaıdy. Mysaly, dııý, peri, jalmaýyz kempir, arýaq, kórden kebinin jalmap shyǵatyn obyr, jyn-shaıtan sekildi ertegilerdi balaǵa aıtý tipti durys emes. Mundaı ertegiler balany buzady, qorqaq, jasyq qylady. Qazaqtyń balany «bókı keledi», «qyzyl kóz keledi» dep qorqytýlary da tym-aq jaramaıtyn is», deıdi.
Rasynda, erteginiń ishindeginiń bári shyn sekildi bolatyn. Sol ertegiler sábı sanamyzǵa túsinik qalyptastyryp, sezim túısigimizdi damytty, sulýlyqty kórip, jamandyqtan jırenýge úıretti.
Balanyń sana-sezimine laıyqtap jazý jaza alý áste qıyn is. Ári ol ár balanyń óz zamanyna saı bolýy kerek. «Balalar ádebıetin jazý da balanyń kóziniń aınalasyn qalammen syzý sekildi. Eger durys jaza almasańyz qarashyǵyn aǵyzyp jibergenińiz», deıdi Erlan Júnis.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev balalar ádebıetine basa mán berýdi jıi aıtady. Jaqynda ótken Ulttyq quryltaıda sóılegen sózinde balalardyń kitap oqýǵa qyzyǵýshylyǵyn arttyrý kerek dedi. Ári «Balalar kitaphanasy» jobasyn uıymdastyrýdy tapsyrdy.
«Qazir elimizdegi mektep kitaphanalarynda 130 mıllıonnan astam kitap bar. Biraq ondaǵy kórkem ádebıettiń úlesi mardymsyz. Shyn máninde, kitap oqıtyn el zııaly ultqa aınalady. Biz jas urpaqtyń kitapqa qushtarlyǵyn oıatýymyz kerek. Bul qıyn másele ekenin túsinemin. Ásirese, olardyń bar nazary áleýmettik jelide bolǵan kezde, tipti, qıyn. Biraq bul máselemen shuǵyldaný kerek. Basqa jol joq. Sondyqtan «Balalar kitaphanasy» atty jańa baǵdarlamany qolǵa alýdy tapsyramyn. Qazaq ádebıetiniń túrli kezeńderin jáne janrlaryn qamtıtyn arnaıy tizim jasalýǵa tıis. Sol tizimdegi kitaptar barlyq balaǵa qoljetimdi bolýy kerek», dedi Prezıdent.
Balalar ádebıetin damytý búgin ǵana kóterilip otyrǵan másele emes. Buryn da talaı aıtylǵan, osy sala jolǵa qoıylmaıynsha aıtyla da beredi.
