Abyzdyń toıy – eldiktiń toıy

Birtýar aqyn, tarıhshy, etnograftyń týǵan jeri Baıanaýyl aýdanynda 100-den astam kıiz úı tigildi. Kıiz úı­den turǵyzylǵan etnoaýyl Eskeldi shatqa­lynda ornalasty.

Halyqtyq merekeler Máshhúr Júsip Kópeıulynyń rýhyna quran baǵysh­talǵannan keıin bastaldy.

Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Máshhúr Júsip Kópeıulynyń 165 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan saltanatty is-sharaǵa qatysqan Májilis Spıkeri Erlan Qoshanov saltanatty is-sharanyń ashylý rásiminde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń quttyqtaý hatyn oqyp berdi.

«Máshhúr Júsip Kópeıuly halqymyz­dyń aýyz ádebıetin, shejireli tarıhyn jáne salt-dástúrin jan-jaqty zerdelep, ult rýhanııatyn damytýǵa ólsheýsiz úles qosty. Halyqty óner-bilimge shaqyrǵan óleńder men tolǵaýlar, dastandar men qıssalar jazyp, tól ádebıetimizdiń kókjıegin keńeıtti. Uly oıshyldyń mol murasy áli de talaı urpaqtyń qajetine jarary sózsiz. «Salǵan meni beınetke ǵylym-bilim» dep aqynnyń ózi jyrlaǵandaı, tereń tanym men telegeı bilimniń arqasynda elge tanymal bolyp, «Máshhúr» atanǵan abyzdy ulyqtap, eńbekterin jurttyń jadynda jańǵyrtý – barshamyzdyń ortaq paryzymyz»,  delingen Prezıdent quttyqtaýynda.

Alqaly jıynda Erlan Qoshanov Ertis-Baıanaýyl ólkesi ultymyzdyń taǵ­dyry men tarıhyna óshpes iz qaldyrǵan uly perzentterdi dúnıege ákelgen kıeli topyraq ekenin atap ótti. Solardyń biri de biregeıi – Máshhúr Júsip Kópeıuly. Májilis tóraǵasy aqyn óleńderi men kósemsózi qazaq rýhanııa­tynyń altyn qorynan oıyp turyp oryn alatynyn aıtty.

– Ol kezde zaman qandaı bolǵanyn bilemiz. Sol alasapyran ýaqyttyń ózinde qanshama shejireni, dastan-qıssalardy, ertegilerdi, aıtys úlgilerin kóziniń ma­ıyn tamyzyp otyryp jınaǵany erlikke para-par, – dedi Májilis Tóraǵasy.

Sóz sońynda Májilis spıkeri Erlan Qoshanov Máshhúr Júsip Kópeıulynyń esimi men mol murasy halqymyzben birge máńgi jasaı beretinin erekshe jetkizdi.

Oblys ákimi Asaıyn Baıhanov Mem­leket basshysynyń quttyqtaý hat joldaýy turǵyndar úshin mereıtoıdyń mańyz­dylyǵyn aıshyqtaı túskenin aıtty.

– Máshhúr Júsip Kópeıulynyń shyǵarmashylyq murasy qazaq ádebıeti men qoǵamynda laıyqty oryn alady. Búginde Máshhúr atamyzdyń qurmetine salynǵan Pavlodar qalasynyń bas meshiti – musylman halqynyń kıeli shańyraǵyna aınaldy. Al 2006 jyly boı kótergen Máshhúr Júsip Kópeıulynyń kesenesi Qazaqstannyń kıeli jerleriniń kartasyna engizilgen. Oǵan jyl saıyn myńdaǵan adam zııarat etýge jáne baba rýhyna quran baǵyshtaýǵa keledi. Babamyzdyń asyl murasy molaıa bersin, – dedi aımaq basshysy.

Atalǵan jıynda Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qy­dyráli mereıtoıdyń eldik mańyzyna toqtala kele, bylaı dedi:

– Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıda sóılegen sózinde: «Ádiletti Qazaqstandy Adal azamattar qurady. Bul – bir-birimen óte tyǵyz baılanysty uǵymdar. Otanǵa, otbasyna adaldyq – parasattylyq pen adamgershiliktiń belgisi», – dep atap kórsetip, «adal azamat» tujyrym­damasyn alǵa tartqany belgili. Sonaý ilki ǵasyrlardan bastaý alǵan «kemal adam» ilimi men «to­lyq adam» ustynynan tamyr tartyp, ult­tyń bolmysyn qalyptastyratyn osy ulttyq qasıetterdiń asyl arqaýyn jalǵaǵan biregeı abyzdarymyzdyń biri Máshekeń dep sanaımyz.

Mereıtoı sharasynda Mádenıet jáne sport mınıstri Ashat Oralov ta sóz alyp, Máshhúr Júsip Kópeıulynyń elimiz ben rýhanııatymyzdy damytý jolyndaǵy tarıhı rólin atap ótti.

– Máshhúr Júsip Kópeıuly qazaq mádenıetine úlken úles qosyp, ulttyq qundylyqtarymyzdy nyǵaıtý úshin eńbek etti. Mundaı adamdar, sózsiz, búkil qazaq halqynyń maqtanyshy. Sondyqtan bizdiń mınıstrlik asyldarymyzdan qalǵan mol murany bolashaq urpaqqa jetkizý baǵytynda  jumysyn odan ári jalǵastyrady, – dedi ol.

Baıanaýylda «Máshhúr jol» aýdıo kitaby, «Tańdamaly shyǵarmalar jınaǵy» 10 tomdyǵynyń tusaýy kesildi. Oqyrmannyń esine sala keteıik. Máshekeńniń basyndaǵy kesene úsh márte turǵyzylǵan. Sońǵysyn memleket qaıratkeri О́zbekáli Jánibekovtiń jobasy negizinde sol kezdegi Pavlodar memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Erlan Aryn turǵyzýǵa sebepshi boldy. Osy oqý ornynyń professory, marqum Qýandyq Máshhúr Júsiptiń bastamasymen 20 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy  shyqqan edi.

Mereke aıasynda respýblıkalyq «Kóne ǵasyr kúmbiri» atty jyrshy-termeshiler baıqaýy, respýblıkalyq aıtys, ulttyq sport túrlerinen «Kók­par», «Báıge» jarystary, qolóner­shilerdiń merekelik saýdasy, t.b. uıymdas­tyryldy. Isa Baızaqov atyn­daǵy oblystyq fılarmonııanyń ártisteri men oblys qalalary men aýdandarynyń shyǵarmashylyq ujymdary kórer­menderdi óz ónerlerimen qýantty. Me­rekege barlyǵy 20 myńnan astam adam jınaldy.

Tarqata aıtar bolsaq, eki kezeńnen turatyn jyr dodasy eki kún qatarynan ótti. Eskeldi aýylynda ótken respýb­lıkalyq «Kóne ǵasyr kúmbiri» atty jyrshy-termeshiler baıqaýyna Pav­lodar, Qostanaı, Aqtóbe, Túrkistan, As­tana, Qyzylorda oblystarynyń 10 óner­pazy qatysty. Baıqaý qorytyndysy boıyn­sha úshinshi oryndy jáne aqshalaı 200 myń teńgelik sertıfıkatty Ýspen aýdanynan Erbaq Qurmetjan, Pavlodar oblysynan Bóken Jiger, Qostanaı oblysynan kelgen Ábdirahman Alpysov jeńip aldy. Ekinshi oryn men 300 myń teńgelik sertıfıkat Pavlodar qalasynan kelgen Abylaıhan Bektasov pen Astana qalasynan kelgen Kúnsulý Túrikpenge buıyrdy. Bas júlde – 700 myń teńgelik aqshalaı syılyqty Túrkistan oblysynyń namysyn qorǵaǵan Edil Joraev ıelendi.

Sonymen qatar respýblıkalyq aı­tys­ta úshinshi oryn men 500 myń teńgelik sertıfıkatty Raýan Qaıdar jáne Máres Baıron, ekinshi oryn men 700 myń teń­gelik syıaqyny qyzylordalyq Nurmat Mansurov enshiledi. Birinshi oryn men 1 mıllıon teńge kólemindegi aqshalaı syılyqty qaraǵandylyq Dıdar Qamıev aldy.

Bas júldege eki aıtysker laıyqty degen sheshim qabyldandy. Olar – Baıa­n­aýyldyń aıtyskeri Aspanbek Shuǵataev pen túrkistandyq Bekarys Shoıbek.

Sýyryp salma aqyndardyń aıtysy eki kúnge sozyldy. Al aıtyskerlerdiń ádil baǵasyn berip, qazylyq etken – Májilis depýtattary Jarqynbek Aman­taı, Janarbek Áshimhan, belgili aqyndar Ǵalym Jaılybaı, Jumken Seıitov, Asyǵat Turǵanbek.

Eskeldi shatqalynda Máshhúr Júsip Kópeıulynyń 165 jyldyǵyna oraı ulttyq sporttyq oıyndardan da jarys­tar uıymdastyryldy. Bul is-sharalar respýblıkalyq deńgeıde ótti. Sporttyq oıyndardyń júlde qory 13 mıllıonnan astam teńgeni jáne eki avtokólikti qurady. Kókpar oıyndarynda úzdik úshtikke Baıanaýyl aýdanynyń quramasy ilinip, 2 mıllıon teńgelik sertıfıkatty utyp aldy. Al ekinshi oryndy Maı aýdanynyń kókparshylary aldy. Olarǵa 3 mıllıon teńge berildi. Birinshi oryndy Ekibastuz qalasynyń sportshylary alyp, 5 mıl­lıon teńgeniń ıegerleri atandy.

Qazaq kúresi oıyndary nazardan tasa qalmady. Respýblıkadan jınalǵan balýandar kúsh synasyp, ózara kil myqtyny anyqtady. Kúres 80+ salmaq dárejesinde ótti. Úshinshi oryndy jáne 300 myń teńgeni astanalyq bal­ýan Aıbat Seıten alsa, ekinshi oryndy jáne 500 myń teńgeni onyń jerlesi Oljas Shynkeev utyp aldy. Birinshi oryndy jerlesimiz, Qazaqstan barysy baıqaýynyń qola júldegeri Muhtar Dálelhan qanjyǵasyna baılady.

Báıgede 50-ge jýyq shabandoz baq synady. Ulttyq sporttyń bul túri eki bólim boıynsha ótti. Alaman báıgede úshinshi oryndy Ámir esimdi jerlesimiz utyp alyp, 500 myń teńge aqshalaı syılyqpen marapattaldy. Ekinshi oryndy jáne 1 mıllıon teńgeni almatylyq Abzal atty shabandoz ıelendi. Al júzden júırik shyǵyp, avtokólik ıelengen shabandoz astanalyq Aslanbek esimdi shabandoz.

Aslanbek 20 shaqyrymdyq báıgede de úshinshi oryn alyp, 500 myń teńge enshiledi. Osy qashyqtyqtaǵy báıgede ekinshi oryn men mıllıon teńgeni almaty­lyq Abzal esimdi shabandoz alsa, birinshi oryn­dy Semeı qalasynan kelgen shaban­doz Daryn ıelenip, oǵan avtokólik buıyrdy.

Aqyn, oıshyl, folklor jınaýshy Máshhúr Júsip Kópeıuly aǵartýshylyq qyzmetpen belsendi aınalysty. Arab jáne parsy tilderin jetik bilip, halyq murasyn jınaqtap, urpaǵyna qoljazba túrinde amanattap ketti.