Sábeńnen bata aldym
– Aǵa, osy jasqa deıin qazaqtyń biraz jaqsy-jaısańymen aralasyp, syılastyńyz. Jasy úlkenderden tálim aldyńyz. Degenmen adamnyń azamat bolyp qalyptasýyna onyń shyr etip dúnıege kelgen týǵan topyraǵy áser etedi dep aıtady. Áńgimeni osydan bastasańyz?
– Qazaq dalasynyń qaı buryshy da arýaq qonyp, nar shókken jer. Sondaı baq daryǵan qasıetti ólkeniń biri – Baıanaýyl. Bul óńirdiń tabıǵaty ǵana emes, tarıhy da baı. Baıanaýyldyń aty erteden jalpaq jurtqa jaıyldy. Onyń dańqyn osynda týǵan biregeı tulǵalar shyǵardy. Máselen, Abylaı hannyń aqylshysy Buqar jyraýdan bastap, áıgili Shoń bı, aqyn, etnograf, tarıhshy Máshhúr Júsip Kópeıuly, nebári 26 jasynda quıryqty juldyzdaı aǵyp ótken aqyn Sultanmahmut Toraıǵyruly, jazýshy Júsipbek Aımaýytuly, akademık Qanysh Sátbaev sekildi shoqtyǵy bıik alyptardyń kindik qany tamdy. Ásirese baıanaýyldyqtardyń bilimge qushtarlyǵyn oıatqan taǵy bir tulǵa bar, ol – Musa Shormanuly. Musekeń bılikke jasynan aralasty. Baıanaýyl syrtqy okrýginiń aǵa sultany boldy. Zaman aǵymyn ańdaǵan, kózi ashyq azamat edi. Ol bilimsiz bolashaq joq ekenin túsindi. Mektep salyp, balalardyń saýatyn ashty. Ár qazaq otbasyna bir balasyn mektepke berýdi mindettedi. Osy óńirdegi baı, dáýletti adamdarǵa: «О́z balańdy oqytasyń, óz balańmen birge salyq esebinde kedeıdiń bir balasyn oqytasyń», dep buıryq shyǵardy. Sonyń arqasynda talapty jetkinshekter aýyldaǵy mektepte saýatyn ashyp, odan ári oqýlaryn Qarqaraly, Semeı, Ombyǵa baryp, jalǵastyrdy. Mine, bizdiń elden shyqqan ozyq oıly azamattardyń deni osylaı qanattandy. Solar salǵan ádemi dástúr tizbegi áli kúnge deıin úzilgen joq.
– Ata-anańyz ben ósken ortańyzǵa toqtalsańyz?
– Biz – Abylaı han dáýirinde ómir súrgen Bekshe batyrdyń urpaǵymyz. Bul babamyz jońǵarlarmen soǵysta eren erlik kórsetip, esimi elge tanylǵan. Surmergen bolǵan dep aıtady. Bul týraly tarıhı derekterde jazylǵan. Bekshe batyr Abylaı handy jaýgershilikte eki márte ajaldan aman alyp qalǵan. Keıin el ishindegi bir oqıǵaǵa baılanysty ekeýiniń arasyna ala mysyq júgirip, aralary sýyp ketken. Meniń ákem Beksheniń jetinshi urpaǵy. Al belgili jazýshy, dáriger sonaý zulmat jyldary qýǵyn-súrgin kórip, on jyldan asa Qıyr Shyǵystyń dámin tatqan Zeıin Shashkın – bizge nemere aǵaıyn.
Áke-sheshem qarapaıym qońyrtóbel tirshilik keshti. Atam Imanbaı aǵashtan túıin túıgen sheber edi. Bul kásipti ákem de jalǵastyrdy. Kúndelikti turmysqa qajet dúnıeni ózi jasaıtyn. Al anam aýqatty otbasynda ósken. Naǵashy atam – Baıanaýyl tóńiregine dáýleti shalqyǵan tanymal adam. О́tken ǵasyrda 20-jyldardyń sońynda baılardyń mal-múlkin tárkileý bastalǵanda, ol óz erkimen jeke menshigindegi barlyq malyn keńes ókimetine ótkizgen. Sosyn 1927 jyly Mekkege sapar shekken. Ol jaqtan bir jarym jyldan keıin elge oralady. Qasıetti sapardan oralǵan atamdy tanystary qaýmalap Kerekýden kútip alyp, Baıanaýylǵa alyp kele jatqanda, ıaǵnı Pavlodardan 70 shaqyrym uzaǵan jolda bolshevık ateıst jandaıshaptary serikterimen birge atyp tastaǵan. Anam men 6-synypta oqyǵanda ómirden ótti. Áli kúnge deıin sheshemniń beınesin umyta almaımyn. 2-3 jasymnan bastap, 10 jasyma deıin uly naǵashy ájem Shókimniń baýyrynda óstim. Bul kisi Qarqaralynyń qyzy. Áıgili Qaz daýysty Qazybek bı áýletinen. Suńǵaq boıly, ajarly, tekti jan bolatyn. Jurttyń bári qadir tutyp, syılady. Eshkim aldynan kesip ótip kórgen joq.
– Bala kúnińizde Sábeńnen bata alypsyz. Sony aıtyp beresiz be?
–Jetinshi synypta oqyp júrgende Baıanaýylǵa jazýshy Sábıt Muqanov áıeli Márııam apaımen keldi. Shoqan Ýálıhanov týraly «Aqqan juldyz» romanyn jazyp júr eken. Shoqan Baıanaýylǵa bóten emes. Musa Shormanovtyń jıeni. Musa ony jasynan baýyryna basyp, tárbıelegen. Shoqan Ombyǵa oqýǵa barǵanda oǵan Jaıaý Musany serik etip jibergen.
Qabyrǵaly qalamger mektepte oqýshylarmen kezdesti. Sonda Sábeń aldynda óleń oqyp, bir poemasyn jatqa aıtyp berdim. Oǵan dán rıza bolyp, maǵan batasyn berdi. Keıin Almatyǵa kelip, joǵary oqý ornyn bitirip, kandıdattyq eńbegimdi qorǵaǵannan keıin jazýshy otbasymen jaqyn aralastym. Sábeńniń áńgimesin kóp tyńdadym. Márııam apaı dúnıeden ozǵansha baılanysymyz úzilgen joq.
Ilııas Esenberlın suńǵyla edi
– Al Qanysh Sátbaevty alǵash qashan kórdińiz?
– Men Qanysh aǵanyń esimin jas kúnimnen úlgi tuttym. Ata-anam ol týraly maqtanyshpen aıtatyn. 6-7 synypta oqyp júrgende qolyma kók sııamen «a» árpin jazyp alyp, ǵylym jolyna túsip, sol kisideı «akademık» bolsam dep armandadym.
1946 jyly jazda Qanysh aǵa elge keldi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵanyna bir-aq jyl bolǵan kez. Eldiń turmysy júdeý. Biraq adamdardyń kóńili kóterińki. Men onda 2-synypta oqımyn. Sonda ǵalymdy alǵash ret syrtynan kórdim. Eńsegeı boıly. Bizdiń kósheniń bas jaǵynda Pavanov degen banktiń basshysy turatyn. Qanekeń sol úıge tústi. Ekeýi jas kúninen jaqyn joldas bolypty. Biz syrtynan qyzyqtap júrdik. Alaıda Qanysh aǵamen jaqyn aralasa almadym. Ol kisi men aspırantýrada oqyp júrgende qaıtys boldy. Biraq aǵamyzdy aqtyq saparǵa shyǵaryp salýǵa qatystym. Topyraq saldym.
Degenmen Qanysh aǵanyń alǵashqy zaıyby Shárıpa apamen aralastym. Qazaqy adam edi. Meni týys tartyp, únemi eldiń jańalyǵyn suraıtyn. Al ǵalymnyń úlken qyzy Hanıfa apaı baýyr tutty. Shámshııabanýmen de syılastym. Ol kisiniń eri Orazaı Batyrbekov respýblıka partııa komıtetinde uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi boldy. Keıin bul qyzmetinen bosap, Joǵary partııa mektebine rektor bolyp bardy. Ekeýmiz «baldyz-jezde» bolyp qaljyńdasatynbyz.
– Kórnekti jazýshy Ilııas Esenberlındi de jaqsy biledi ekensiz...
– Shyndyǵynda, Ilııas aǵa ekeýmiz – týǵan bajamyz. Biraq onymen jaqyn inisindeı aralastym. Jıyrma jyldan asa ýaqyt janynda júrdim. Barlyq shyǵarmasyn túpnusqadan oqydym. Ilekeń týǵan inisi ekeýi jas kúninen áke-shesheden jetim qalyp, balalar úıinde tárbıelengen. Baýyry Raýnaq – tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor. Máskeýde qalyp, ǵylymı jumyspen aınalysty. Tehnıka salasynda kóptegen jańalyq ashqan. «KSRO-nyń eńbek sińirgen ónertapqyshy» degen ataqqa ıe boldy. Áskerı oqý oryndarynda dáris berip, polkovnık ataǵyn aldy.
Qanysh Sátbaev 50-jyldary Raýnaqty Qazaqstanǵa shaqyrady. Biraq ǵalym qyzmet isteıtin Máskeýdegi áskerı ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń basshysy «Ol kisini sizderge jiberý úshin bizden keıin bes jyl eshqaıda jumys istemeý qajet. Sonda ǵana qyzmetten bosatamyz», dep jaýap beripti.
Ilekeńmen jıi kezdesip, uzaq áńgimelesetinmin. Dúnıeden ozardan eki apta buryn júreginiń syrqaty meńdep, densaýlyǵy kúrt nasharlady. Týǵan-týystary men dárigerlerdiń aıtqanyn tyńdamaı, aýrýhanaǵa jatpady. Keshkisin úıine bardym. Úıimiz jaqyn edi. Kórshimiz. Ekeýmiz dalaǵa serýendeýge shyqtyq. Sosyn: «Sizdi dárigerler jedel-járdem kóligimen aýrýhanaǵa alyp ketýge kelse, nege barmaısyz?» dep suradym. Ol maǵan sebebin aıtty. «Bul júrekti emdeýdiń basqa da ádisi bar eken. Maǵan ony Dımash Ahmetuly aıtty. Ol kisi taza aýada serýendep kóp júredi. Men de osy ádisti qoldanyp júrmin. Aýrýhanaǵa aparǵannan keıin dári berip, ıne salady. Shynymdy aıtsam, sodan sharshadym», dedi qınalyp. Sosyn maǵan aq paraq pen qalam berdi de: «jaman aıtpaı jaqsy joq, eger maǵan bir jaǵdaı bolsa, sen osy azamattarǵa habarlas», dep ózi jaqyn tutatyn adamdardyń telefonyn jazdyrdy. Ilekeń óte suńǵyla edi. Ajaldyń taıap qalǵanyn ishteı baǵamdaǵan sııaqty. Osy oqıǵanyń erteńinde Ilekeńdi aýrýhanaǵa alyp ketti. Munda da kóp jatqan joq, eki túnep, úshinshi kúni jan saqtaý bóliminde qaıtys boldy. Men Ilekeńniń amanatyn oryndap, ózi aıtqan kisilerge habarlastym. Birinshi, Máskeýdegi Ortalyq komıtettiń apparatynda jaýapty qyzmet isteıtin Kákimbek Salyqovqa telefon shaldym. Kákeń aýyr qazany estigennen keıin, biraz únsiz turyp qaldy. Bir kezde: «Ilekeń tarıhymyzdy tereń qoparyp, bolashaqqa jol salǵan tulǵa edi. Biz sodan aıyrylǵan ekenbiz ǵoı», aýyr dep kúrsindi. Budan soń akademık Shapyq Shókınge habarlastym. Ilekeń Shapyqpen jaqyn aralasatyn. Kórnekti ǵalymǵa jazýshynyń qazasyn aıtyp edim: «Áı, Zaırolla, sen dúnıeden kim ótkenin sezindiń be?», dedi daýysy dirildep. Odan keıin ataqty zańger Salyq Zımanov pen Jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshysy, aqyn Juban Moldaǵalıevke estirttim. Ilekeńdi jerleý jaıynda úkimettik komıssııa quryldy. Ilekeń qaıtys bolǵanda inisi Raýnaq Máskeýden jetip, topyraq salýǵa úlgerdi.
– Jalpy, qandaı adam edi?
– Ilekeń kóp sóılemeıtin, ustamdy bolatyn. Onyń ómiri qıyndyqqa toly. 1940 jyly Qazaq taý-ken ınstıtýtyn bitirdi. Kelesi jyly soǵys bastalyp, maıdanǵa attandy. Odan jaraly bolyp elge oralǵannan keıin Qazaqstan Ortalyq komıtetinde jaýapty qyzmet istep júrgende «halyq jaýynyń qyzyna úılendi» degen aıyp taǵylyp, qyzmetinen bosatyldy. 50-jyldarda bir top qazaq zııalysy «ultshyl» atanyp qýǵyn kórgeni belgili. Budan Ilekeń de aman qalmady. Ony da qýǵyndady. Tipti jalǵan jalamen abaqtyǵa da japty. Mine, osyndaı túrli qıyndyq kórse de, eshkimge shaǵymdanbaıtyn. Qaısar bolatyn. Oǵan sol jyldardaǵy el basshysy Dinmuhamed Qonaev kóp qoldaý kórsetti. Ekeýi bir-birin jas kezinen tanyǵan.
Ilekeń keńestik kezeńniń qaharynan qoryqpady. Qazaq tarıhyna tereń boılap, buryn esimin ataýǵa tyıym salynǵan handar men batyrlardyń táýelsizdik jolyndaǵy kúresin batyl jazdy. Jazýshynyń ári kitaby baspadan jaryq kórerde túrli kedergige ushyrady. «Qyraǵy kózderdiń» súzgisi shyǵarmadaǵy ult týraly ótkir jazylǵan tustaryn qyrqyp tastady. Biraq qalamger oǵan moıymady. Kúresti. Qaıta, odan saıyn kúsh alyp, tarıhı romandaryn jaza berdi.
Alǵash nemeresi dúnıege kelgende quttyqtap, úıine bardym. Bóten adam joq. Ekeýmiz. Bir kezde Ilekeń: «Men nemeremniń esimin «Maǵjan» dep qoıdym. Qazaqtyń Maǵjan Jumabaev esimdi aqyny bolǵan. Ondaı tulǵa sırek. Mundaı uly aqynnyń esimi umytylmaýy qajet. Maǵjandy sen bilmeısiń. Biz bilemiz. Jas kúnimde onyń óleńderin súıip oqydym. Sodan beri oıymnan ketpeıdi», dep maǵan ońasha syryn aıtyp edi. Ilekeń kórgen qıyndyqty birge keshken Dılara apamyzdyń da orny bólek.
Qur elikteý jarǵa jyǵady
– Endi ǵylymǵa oıyssaq. Elimizdegi aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin baǵdarlamalaý ádisin zerttep, ony ǵylymı aınalymǵa qostyńyz. Osy týraly aıtasyz ba?
– Qazaq aýylsharýashylyq ınstıtýtynyń agronom fakýltetin úzdik bitirgennen keıin eki-úsh jyl elge oralyp, Baıanaýyl keńsharynda bas agronom boldym. Aýylda qyzmet istep júrsem de ózim bilim alǵan oqý ornymen baılanysymdy úzbedim. 1962 jyly aspırantýraǵa tústim. 1966 jyly kandıdattyq jumysymdy qorǵadym. Ǵylymı eńbegimniń negizgi bóligi joǵary matematıkanyń bir salasy – dıspersııalyq taldaýǵa arnaldy. Osy salany 70-jyldardan bastap zerttep, bıologııa men aýylsharýashylyq ǵylymyna qoldandym. Aldymen ǵylymdaǵy osy baǵyttyń avtory, aǵylshyn ǵalymy, genetık Ronald Eılmer Fısherdiń eńbegimen tanystym. Joǵary oqý ornynda dáris oqydym. 1974 jyldan bastap VASHNIIL-diń búkilodaqtyq aýylsharýashylyq daqyldarynyń ónimdiligin baǵdarlamalaý jónindegi úılestirý keńesiniń múshesi atandym. Negizinde, aýylsharýashylyq daqyldarynyń ónimdiligin baǵdarlamalaýǵa elektrondyq esepteý tehnıkasy men matematıkalyq modelderdi qoldaný arqyly qol jetkizýge bolady. Osy baǵytta biraz izdenip, odaqtyq ǵylymı basylymdarda birqatar maqalam jaryq kórdi.
Jerge túsken dánniń ónip shyǵýyna kóptegen faktor áser etedi. Eń aldymen oǵan qunarly topyraq, qalypty mólsherdegi kún qyzýy men ylǵal, topyraqty tyńaıtý, sýarý, aramshóppen kúresý sekildi jumystar iske asýy qajet. Mine, osyndaı faktorlardyń árqaısynyń ósip shyqqan bıdaıǵa tıgizer úlesiniń qandaı mólsherde jáne qanshalyqty áser etetinin dál anyqtaýǵa eshqandaı múmkindik bolmady. Men osyny zerttedim. Lenıngrad agrofızıka ınstıtýtynyń dırektory, tanymal ǵalym Sergeı Nerpın qyzmetke shaqyrdy. Qalanyń ortasynan úsh bólmeli páter beremiz dedi. Biraq meni Qazaq aýylsharýashylyq ınstıtýtynyń rektory Haıdar Arystanbekovtiń: «Sen eń áýeli paıdańdy óz elińe tıgizgeniń durys», degen biraýyz sózi toqtatty. Sóıtip, elimizdegi aýyl sharýashylyǵy ónimdiligin baǵdarlaýdy alǵashqy bolyp zerttep, ǵylymı aınalymǵa engizdim. Onyń ǵylymı-ádistemelik negizin ázirledim. Zertteý jumystarynyń nátıjesinde fotosıntetıkalyq aktıvti radıasııalardyń, topyraq quramyndaǵy ylǵal men bıoklımattyq áleýettiń úlesi jáne basqa da faktorlaryn aıqyndaýdyń ádis-tásili belgilendi. Ǵylymdaǵy osy salanyń qalyptasýy men damýyna meniń VASHNIIL-diń aýyl sharýashylyq daqyldarynyń ónimdiligin baǵdarlamalaý jónindegi úılestirý keńesiniń múshesi retindegi qyzmetim erekshe yqpal jasady. Osy jyldary meniń jetekshiligimmen eginshiliktiń topyraq-klımattyq faktorlaryna jan-jaqty zertteý júrgizildi. Sondaı-aq ónim kólemi molaıyp, ony tıimdi qoldaný deńgeıi qalyptasty. Bul ǵylymı eńbegim 1984 jyly odaq kólemindegi Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin baǵdarlamalaý úılestirý keńesi men 1987 jyly osy taqyrypqa arnalǵan búkilodaqtyq konferensııada aıryqsha atap ótildi.
– Táýelsizdik alǵannan keıin Memlekettik jer kadastrynyń aqparattyq júıesin qurýǵa basshylyq jasadyńyz. Bul joba qalaı júzege asty?
– 1994 jyldan bastap Jer resýrstaryn basqarý agenttigine qarasty Jer qory jáne jerge ornalastyrý jónindegi memlekettik ǵylymı-óndiristik ortalyǵyn basqardym. Munda bes myńǵa jýyq maman qyzmet istedi.
Bul ýaqytta elimiz jańa naryqtyq ekonomıkaǵa aýysyp, barlyq salada jappaı reforma bastaldy. Sonyń biri – jer qatynastary salasyndaǵy reforma.
Biz eń aldymen táýelsiz memleket bolǵannan keıin jer kadastryn qurýdy qolǵa aldyq. Bir jaǵynan, bul – TMD elderiniń de aldyndaǵy ózekti másele bolatyn. Sol jyldary TMD elderiniń jer reformasyna baılanysty keńes quryldy. Men soǵan múshe boldym. 1995 jyly osy keńeste Memlekettik jer kadastarynyń avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesi jaıynda baıandama jasadym. Ony osy keńeste usyndym. Joba bekitildi. Atalǵan joba Qazaqstan men Reseıde iske asyryldy. Muny jasaý barysynda AQSh pen Eýropa elderinde bolyp, solardyń jumysymen tanystym. Kóptegen sharýa atqaryldy. Bar kúsh-jigerimdi osyǵan jumsadym. Máselen, jer máselesine qatysty 100-den astam ádisteme men nusqaýlyq jáne normatıvtik qujat óndiriske endi. Jer resýstarynyń áleýetin basqarý jáne paıdalaný, monopoldi – memlekettik menshikten ártúrli menshik túrlerine kóshý, aqyly jer paıdalaný mehanızmi jetildirildi. Geoaqparattyq júıe tehnologııalary negizinde jer kadastrynyń avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesin quryp, jer resýrstarynyń monıtorıng júıesi qalyptasty. Jer resýrstaryn basqarý men jerge ornalastyrý boıynsha jańa ınnovasııalyq ǵaryshtyq tehnologııa engizildi.
Memlekettik jer kadastrynyń avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesi elimizdegi elektrondyq úkimetti qurý men qalyptastyrýǵa jol saldy. Búgingi «Sıfrlyq Qazaqstan» elektrondyq baǵdarlamasynyń negizin qalady.
– Biraz jasqa keldińiz. Kórgenińiz kóp. О́mirdiń qyzyǵy nede dep oılaısyz?
– Qazir jasym toqsanǵa jaqyndap qaldy. Osy aralyqta ómirdiń qaıǵysy men qýanyshyn qatar kórip kele jatyrmyn. Men bala kúnimnen kitapty kóp oqydym. Bilim alýǵa yntyq boldym. Osy qasıetim ǵylymǵa jetelep alyp keldi. Naǵyz ǵalym izdenisin eshqashan toqtatpaıdy. О́z basym áli kúnge deıin sarylyp jumys isteımin. Oqımyn. Zertteımin. Maqala jazamyn. Ǵalym úshin ómirdiń qyzyǵy – toqtaýsyz izdenis. Ult deńgeıin kótergen ǵylymnyń qadiri bar. Álemdik dúrmek, jalań ǵylymı esep, qur elikteý jarǵa jyǵady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Azamat Esenjol,
«Egemen Qazaqstan»
