Balqadıshanyń (1883–1950) týǵan jeri – Qaraótkel aýyly. Ákesi Ybyraı qara qyldy qaq jarǵan belgili bı bolǵan.
Zerendi taýy men oǵan jalǵasyp jatqan Qoshqarbaı taýy, odan árirekte Jylandy taýy ornalasqan. Aqan seri sol mańdaǵy aýyldardy ánmen sýsyndatyp, Jylandy jaǵyna barǵanda, Balqadıshanyń uzatylǵanyn
estıdi.
«Basynan Jylandynyń qulaǵanym,
Kekilin Kerbestiniń sylaǵanym.
Ketti dep Balqadısha estigende,
Qushaqtap quz-jartasty jylaǵanym»
degen eken.
«Degende Balqadısha, Balqadısha, kúıeýiń seksen beste shal, Qadısha» dep bastalatyn mátin Aqan seriniki emes, qazaq qoǵamyn jabaıy halyq dep kórsetý úshin keıin kommýnıster shyǵarǵan ótirik. Balqadısha 1904 jyly 21 jasynda Keńótkel aýylynda ózinen 6 jas úlken Súleımenge turmysqa shyǵady.
О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary: «Ákesi Ybyraı bı bolǵan, kelgen jeri baı-qulaq», dep kámpeskelenedi. Balqadısha kúıeýimen Chelıabiniń Zlatoýst degen qalasynan pana taýyp, 1939 jyly eline qaıtyp oralady.
Balqadıshanyń anasy da, jubaıy da qyldy qaraýyl rýynan.
Aqan seri óz kezinde Balýan Sholaq, Birjan sal, Úkili Ybyraı, Jaıaý Musa, Estaı, Imanjúsip sııaqty aqyn-ánshilermen aralas bolyp, halyqtyń rýhanı ómirine yqpal etken.
Balýan Sholaqtyń (1864–1919) ómiri Kókshetaý óńirindegi naǵashylary: atyǵaı, qaraýyl rýlarynyń arasynda ótken. Meniń atam Begen bımen ári qurdas, ári syrlas, dos bolǵan. Ol bizdiń aýyldan 90 shaqyrym jerdegi Bulandy aýdany, Qyzyl kordon aýylynda ómir súrgen. Jyl saıyn Atbasar jármeńkesine bara jatqanynda Begen aýylyna bir-eki kúnge kelip, óleń aıtyp, halyqpen júzdesip ketedi eken.
Úkili Ybyraıdyń keńes ókimetin synap, patsha zamanyn maqtap Orynbor túrmesinde shyǵarǵan sońǵy óleńin marqum ákem Rahmet Bekmaǵanbetuly (1908–1985) biz shópten kele jatqanymyzda arbanyń ústinde yńyldap aıtyp otyratyn.
«Aınalaıyn, sábetim,
О́limge tartty tábetiń.
«Asha tuıaq qaldyrmaı»,
Asqyndy masyl ǵadetiń.
Zobalań keldi tonaǵan,
Sypyrdyń maldy qoradan.
Sol úshin maqtap ózińdi,
О́leńim qardaı boraǵan».
Osy óleńi úshin keńes ókimeti Úkili Ybyraıdyń sońyna túsken desedi.
1959 jyly Joǵarǵy keńestiń depýtaty, jazýshy Sábıt Muqanov sol kezdegi Qazaqstan Ortalyq komıtetiniń hatshysy N.Jandildın joldasqa Úkili Ybyraı Sandybaıulynyń aqtalýy jóninde jazǵan hatynda: «Ataǵy keń taraǵan qazaqtyń aqyny ári sazgeri Ybyraı Sandybaıuly 1929 jyly «isti bolyp» kýlak esebinde sottalyp, uzamaı ólgen. Ol tamasha óleńderimen kópshilikti dýmanǵa bóleýshi edi. Ybyraı qazaq mádenıetine óz úlesin qosty, onyń bir ǵana «Gákký» áni «Qyz Jibek» operasynyń arqaýy bolyp, Kúláshtiń esimin álemge áıgilegeni barshamyzǵa belgili. Naqaqtan jala jabylyp, qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan halyq aqyny Ybyraı Sandybaevtyń aqtalýyn shyndyq talap etedi. Osymen qosa men Ybyraıdyń 1924 jyly túsken sýretin tapsyramyn» degen eken Sábeń.
Atamyz Begen bı Dúısenbaıulynyń qaıyn atasy Ahmet te, baldyzy Esmaǵul da Kókshetaý qalasynyń irgesinde (15-razezd) bolys bolǵan.
Jezdesi men baldyzy ázil-nazdary jarasqan, óte syılas adamdar eken. 1978 jyly Kókshetaýda qyzmet istegen kezimde ákemniń naǵashy jurtyna bardym. Sonda Muqash aqsaqal aıtty: «Bir joly baldyzy Esmaǵul jezdesi Begen bıge sálem aıtyp jiberipti. «Bir semiz qoı men bir qap un alyp kelip qaıyn jurtynda aýnap-qýnap ketsin!» dep. Sonda jezdesiniń baldyzyna jibergen ázil jaýaby: «Ondaı syı aparsam meni Mekelaıdyń (Nıkolaevka) orysy da tórine shyǵarady», depti».
Ájemiz marqum Sháıizza – uzyn boıly, aqquba, aryqsha kelgen, aqkóńil, ańqaý, qoly ashyq, asa qamqor, eńbekqor kisi boldy. Men bolystyń qyzymyn dep aıtqanyn estimedik. Este qalǵan eskilikti áńgimelerdi biz de oqyrmanǵa jetkizýdi jón kórdik.
Ahmet Dúısenbaev
