Dinı bilimniń negizin óz elimizde alǵan abzal

Mádenıet jáne sport mınıstrligi  Din isteri komıtetiniń tóraǵasy  Ǵalym ShOIKINMEN áńgime – Qurmetti Ǵalym Nur­maǵam­betuly, qazaqstan­dyqtardyń kóp­­­­shi­­ligi óz balalaryn túrli shet­el­­dik  oqý oryndaryna oqý­ǵa ji­be­re­tini úırenshikti úde­ris­­ke aınaldy.  Keshegi mektep túlek­teriniń aldynda  endi ýnıver­sıtet tańdaý mindeti tur. Degen­men, búgingi kúnde álem elde­ri­niń kóbinde jaǵdaı turaqsyz eken­digi aıan. Osyǵan qaraı, shetel­dik joǵary oqý oryndaryn tań­daǵan bolashaq stýdentter men olardyń ata-analary álemniń túrli elde­rindegi dinı ahýaldyń erekshe­likteri týraly neni bilgenderi abzal? – Árıne, memleket  jastardyń shetelderde bilim alýyn, olardyń elge qajet mamandyqtardy ıgerýin jáne basqa elderden oń tájirıbe jınaýǵa degen qushtarlyǵyn qup­taıdy. Sondyqtan, qazirgi kún­de bizdiń elimizde jastardyń «Bola­shaq» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda jáne, sonymen qatar, ártúrli granttar men ata-analarynyń jeke qarajaty esebinen  shetelderde bilim alýyna barlyq jaǵdaılar jasalǵan. О́kinishke qaraı, sońǵy ýaqytta jastarymyzdyń shetelderde oqyp jú­rip ártúrli keleńsiz oqıǵa­lar­ǵa tap bolýy oryn ala bastady. Sondyqtan, memleket bizdiń jastarymyzdyń shetelderde ár­túrli sıpattaǵy qaqty­ǵystarǵa ushyramaýyna, olardyń japa shekpeýine jáne basqa elderdiń zańdaryna qatysty máseleler týyndamaýyna múddeli. Jalpy, bul máselede Eýropa elderi men Amerıkada jaǵdaı tynysh bolsa, arab memleketteri men Azııanyń keıbir jáne Taıaý Shyǵys elderinde jaǵdaı  mezgil saıyn tez ózgeriske túsip otyrady jáne kóp jaǵdaıda dinı faktor basymdyqqa ıe. О́kinishke qaraı, keıbir memleketterde, atap aıtqanda, Taıaý Shyǵys elderinde sońǵy jyldardaǵy ártúrli dinı aǵymdardyń belsendiliginiń artýymen, dinaralyq qaqtyǵystardyń beleń alýymen jáne ekstremıstik, sondaı-aq, terrorıstik uıymdardyń ashyq narazylyqqa shyǵýymen qoǵamdyq-saıası jáne dinı ahýal kúrt kúrdelenip ketti. Buǵan qosa, qazirgi kúnde  ártúrli jalǵan jáne destrýktıvti uıymdardyń qyzmeti ashyq júrgizilip, olar basqa elderden bilim alý maqsatymen kelgen shetel azamattary arqyly óz qa­ta­r­laryn tolyqtyrýdy kóz­deı­di. Sondyqtan, el azamattary ózderiniń bolashaq bilim alatyn elin tańdaý barysynda sol memlekettiń qoǵamdyq-saıası jáne dinı ahýaly týraly oı túıip, onyń tarıhyn, mádenıetin, dini men dilin bilip alǵany jón. О́kinishke qaraı, kóptegen ata-ana shetelderde bilim alýdyń keıbir tustaryna muqııat nazar aýdarmas­tan,  óz balalarynyń  basqa elderde oqýyn qýana quptaıdy. Olar balalary bilim alǵysy kelgen eldiń yńǵaıyna beıimdelýi úshin ýaqyt kerek ekenin, basqa mádenıet pen ózge mentalıtettegi adamdarmen qatar ómir súrip, aralasatynyn bilýleri tıis. Qıyndyqtardyń basqa da jaǵy joq emes. Shetelge bilim alýǵa ketken jastarymyzdyń bes nemese odan da kóp jyl ótken soń Qazaqstanǵa qaıta oralýy kezinde kútpegen jaǵdaılar oryn alýy múmkin. Elge qaıtqan jas­tar mundaǵy qoǵamǵa qaıta úırenisýi qajet, básekege qabiletti jumys taýyp, týǵan topyraqtyń ıgiligi úshin ózgelermen qatar qyzmet etýi kerek. Atalǵan jaǵdaıdyń bárinde de ata-ana kómeginiń mańyzy óte joǵary. Ásirese, shetelge shyǵý kezinde qazaqstandyq jastar tap bolýy yqtımal tómendegideı qaýip-qater­ler­ge erekshe toqtalǵandy durys dep esepteımin. Birinshiden, sol bilim alýǵa barǵan elde nemese oqý ordasyn­da jat dinniń yqpalyna túsý qaý­pi. Ádette, adam mundaı keleń­siz­dik­ter­ge aty beımálim uıymdar, ba­ýyr­lastyq, dostyq atyn jamylǵan túrli dinı qaýymdastyqtar men hujyralardyń (ordender) tarapynan qarjylaı kómek alatyn túrli shet tilderin úıretý ortalyqtaryna qatysý, memleket baqylaýynan tys ǵıbadat etý oryndaryn aralaý, senimsiz din lıderleriniń jeke sabaqtary men dáristerin tyńdaý kezinde tap bolýy múmkin. Ekinshiden, balańyz shetelde dinı bilim alatyn bolsa, onda ata-ana balasynyń qandaı dinı meke­mede nemese dinı ortalyqta oqyp jat­qanyn bilýi kerek.  Múmkindiginshe jıi baqy­laýda ustap,  balalarynyń resmı medreseler men joǵary oqý oryndary qabyrǵasynda oqyp jat­qanyn anyqtaǵany jón. Sondaı-aq, senimsiz «hujyralar» men «markazalarǵa» (dinı mektepter) baıqamaı túsip ket­peýin de jiti qadaǵalap otyrǵany abzal. Jáne balalarynyń bos ýaqytyn qalaı jáne kimmen ótkizetini asa mańyzdy. Úshinshiden, ata-analar men jas­tar sheteldiń keıbir dinı uıymdary attaryn ártúrli zaıyrly neme­se resmı ataýlarmen jasyratynyn bilýleri kerek. Mysalǵa, aǵylshyn nemese arab tilderin, bıznes júrgizý negizderin tegin úıretý kýrstary, ózin ózi damytý, tanymal psıhologııa, sheshendik óner kýrstarynyń artynda sheteldik azamattardy arbaýmen aınalysatyn destrýktıvti uıymdar turýy múmkin. Barlyq atalǵan faktorlar des­trýk­tıvti, sonyń ishinde dinı ıdeıa­lar men kózqarastardyń elimizge enýi men taralý qaýpin týdyratynyn esten shyǵarmaǵan jón. Olar dindarlarymyzdyń arasynda oı men kózqaras qaqtyǵystarynyń, qoǵamymyzdyń azamattyq, áleý­mettik-ekonomıkalyq jáne moral­dyq-etıkalyq ómir súrý aıalarynda teris qoǵamdyq kózqarastyń týyndap, damýyna áser etýi yqtımal. Munyń bári, árıne, bizdi qatty tol­ǵan­dyrady, ári sheteldegi azamat­tarymyzdyń qaýipsizdik sharalaryn tereń zertteýge májbúrleıdi. Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tıtýsııasynyń 11-babyna sáıkes, memleketimiz óz azamattarynyń qor­­ǵanysy men qamqorlyǵyn el shek­a­­rasynan tys jerlerde de qam­ta­ma­syz etetini belgili. Son­dyq­tan, eli­mizdiń memlekettik organ­dary qa­zaq­standyqtardy shet memle­ket­terdegi túrli daýly jaǵdaılarǵa nemese jat dinniń ıdeologııalyq arbaýyna túsý joldarynan shettetýge bar kúsh-jigerin jumsap otyr. Alaıda, mundaı jaǵdaılardyń aldyn alýda ata-analar men stýdentterdiń róli erekshe ekenin taǵy da atap ótý kerek. – Din salasyndaǵy bilim berý týraly aıta ketseńiz. – Elimiz táýelsizdikke qol jet­kizgennen keıingi alǵashqy jyldary qazaqstandyq jastardyń bir bóligi teologııalyq bilim qýyp kóptegen shet memleketterge oqýǵa ketti. Osy oraıda meniń birneshe máselege toqtalǵym kelip otyr. Áýeli aıtarym, dinı bilimdi otan­dyq dinı oqý oryndarynda al­ǵan mańyzdy. Ata-analar men stýdent­ter sapaly dinı bilim alý úshin Qa­zaqstannyń da múmkindikteri joǵary ekenin bilýleri kerek. Búgingi kúni Qazaqstanda bir ıslam ýnıversıteti men toǵyz medrese, budan ózge pravoslavıe men ka­to­lık­tik dinı semınarııa­lar jumys isteıdi. Prezıdentimiz N.Á. Nazarbaev eldiń qıyn ekonomıkalyq jaǵ­daı­laryna qaramastan, 1993 jyl­dyń ózinde Almatyda «Nur Múbárak» Egıpet ıslam mádenıeti ýnıversıtetin ashqyzdy. Alǵash qurylǵan 2000 jyldan qazirgi kezge deıin ýnıversıtet eldiń beldi dinı oqý ordasyna aınalyp úlgerdi. Búginde atalǵan bilim oshaǵy qazirgi kúnniń talaptaryna jaýap beretin joǵary bilimdi ári bilikti dintanýshy, ıslamtanýshy, arab jáne aǵylshyn tilderiniń aýdarmashysy mamandaryn daıarlaýmen aınalysady.  Osy oqý oryndaryndaǵy barlyq dinı, sondaı-aq, zaıyrly pánderdi oqytý baǵdarlamalary Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń talaptaryna sáıkes daıyndalǵan. Sonymen qatar, zaıyrly bilim berýdiń bóligi retinde elimizde alty joǵary oqý ornynda – ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ men L.N.Gýmılev atyn­daǵy EUÝ-de, E.Bóketov atyn­daǵy QarMÝ men «Nur Múbárak» ýnıversıtetinde jáne Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti men Shet tilderi jáne iskerlik karera ýnıversıtetinde  dintaný mamandary daıarlanady. Atalǵan joǵary oqý oryndarynda memlekettiń tapsyrmasymen 800 stýdent – bolashaq dintanýshylar men ıslamtanýshylar bilim alýda. Túıip aıtqanda, bolashaǵyn dintaný men teologııalyq ilimderdi zertteýge ar­­naǵan qazirgi jastarǵa óz Otan­yn­da kásibı bilim alýdyń barlyq múmkindikteri jasalǵan. Búginde memleket pen otandyq oqý oryndarynyń tarapynan shet­eldiń dinı oqý oryndarynan Otanǵa qaıtyp oralǵan qazaqstandyq stý­­dent­terdiń dinı bilimderin jal­ǵas­­- tyr­ýyn qam­­tamasyz etý úshin bir­­­les­ken sha­ralar qolǵa alynyp otyr. Osy oraıda, biz ata-analardan taǵy da bala­larynyń sheteldiń qan­daı dinı orta­lyqtarynda bilim alyp jatqanyn qadaǵalaýdy ótinip surar edik. Sebebi, munyń jastar men tutas Qazaqstan qoǵamynyń rýhanı qaýipsizdigine yq­pal etetin másele ekenin atap kór­setkim keledi. Shetelde dinı bilim alýdy maq­sat etken jas otandastarymyzǵa aıtarym, dinı bilimge Qazaqstannyń dástúrli konfessııalarynyń baǵy­tyna saı oqytatyn ári olar usyn­ǵan elderdegi joǵary oqý oryndaryn tańdańyzdar.  Ádette, bular – tekserilgen, bilim berý men oqý-tárbıe úderisin qadaǵalaý salasynda yntymaqtastyq týraly kelisim­shartpen negizdelgen joǵary oqý oryndary. Atap aıtqanda, qazirgi kezde Qazaqstan musylmandarynyń dinı basqarmasy men Din isteri komıtetiniń atsalysýymen Túrkııa, Mysyr jáne Reseıdiń birqatar bedeldi joǵary oqý oryndarymen kelisimshart ázirleý jumystary júrgizilip jatyr. – Azamattarymyzdy shetelde di­nı bilim alýdyń erekshelikteri tý­raly aqparatpen qamtamasyz etý úshin memlekettik organdar tarapynan qandaı is-sharalar qolǵa alynýda? – Azamattarymyzdy shetelde dinı bilim men ózge de salalarda bilim alý kezinde aqparattandyrý jáne qorǵaý úshin Din ister komı­teti 2014 jyly «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń shetelge bilim alýǵa shyǵatyn azamattaryna arnalǵan din máseleleri bo­ıynsha jadynama» atty qujat jarııalady. Qujat qazaq­standyq jastarǵa shet­elde júris-turysyn retteýge, ártúrli jaǵ­daılarda durys áreket etý­di úıretýge arnalǵan. Atap aıt­qanda, jadynamada aza­mat­qa shetelde bolǵan kezinde sol el­diń memlekettik tártibin, zańdaryn, dástúrleri men saltyn qurmetteý kerektigin eske salady. Sonymen birge, olarǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty ekenin, ózindik mádenıetimizdiń, tarıhymyz ben rýhanı qundylyqtarymyzdyń eshqandaı elden kem emes ekenin ári olardy oqý jyly barysynda berik ustaný kerektigin eskertedi. Azamattarymyz shetelde bolǵan kezinde Qazaqstannyń álemdik qoǵam­dastyq aldyndaǵy bedeli men shetel­dikterdiń elimiz týraly túsi­nigin ózderiniń is-áreketi men minez-qulqy arqyly qalyptastyratynyn esh umytpaǵan jón. Sonymen qatar, memleketimiz sheteldiń joǵary oqý oryndarynda oqıtyn jastardyń elimizdiń sheteldegi dıplomatııalyq ókildikterimen turaqty baılanysqa shyǵyp turǵanyn qalaıdy. Shet memleketke baryp ornalasqannan keıin stýdent ýaqytty bir aıdan asyrmaı Qazaqstan Respýblıkasynyń elshiligi nemese konsýldyǵyna konsýl­dyq esepke turýy kerek. Sony­men birge, dıplomatııalyq ókildik­terimizben múmkindiginshe turaqty baılanys­ta bolyp, olar uıymdastyratyn qoǵamdyq-mádenı is-sharalarǵa qa­tysýy shart. Bul – otandyq jańalyqtardan habardar bolý, týǵan jermen baılanys­ty úzbeý úshin mańyzdy. Degen­men, jadynamanyń basty artyqshylyǵy: onda destrýktıvti dinı uıymdar men aǵymdar qyzme­tiniń ádisterin anyqtaý belgileri kórinis tapqan. Iаǵnı, destrýktıvti uıymdarmen qa­ty­nas­qa túsken azamattan alǵashqy belgilerdi tanyp, tıisti shara qoldaný úshin keleli keńester berilgen. «Jadynama...» eldiń barlyq aı­maq­taryna taratylǵan ári Qazaq­stannyń Mádenıet jáne sport mınıs­trligi Din isteri komıtetiniń, sonymen qatar, Bilim jáne ǵylym, Syrtqy ister mınıstrlikteriniń res­mı saıttarynda qoljetimdi. Sondyq­tan, stýdentter men olar­dyń ata-analary jadynamanyń mazmunymen tanysyp, kúndelikti ómirinde paıdalanyp, baǵyt-baǵ­dar esebinde qoldanǵany jón dep bilemin. – Shetelderde oqyp júrgen Qa­zaq­stan jas­taryna qan­daı ti­lek aıtar edińiz? – Elimizdiń keleshegi bilimdi jas­tarǵa tikeleı baılanysty. Sondyqtan, jastarymyz qaıda oqysa da sapaly bilim alýǵa umtyl­syn, Qazaqstan azamaty degen asqaq attyń bedelin tómendetpesin, ata-ana men eliniń úmitin aqtasyn degim keledi. Áńgimelesken Samat MUSA, «Egemen Qazaqstan».