Bizdiń qoǵamymyz qazirgi jahandaný zamanynda órkenıetti jáne damyǵan elder qataryna qosylýǵa, aldyńǵy qatarly qaýymdastyqtardyń ortasynan laıyqty oryn alýǵa talpynýda. Biraq Aqtóbedegi keleńsiz oqıǵa Qazaqstan aýmaǵynda áli de birshama kúrdeli de qaıshylyqty máseleler bar ekenin baıqatty. Sońǵy ýaqytta álemde jıi kórinis berip ketken terrorlyq aktilerdiń tizbegi, sonaý Parıj ben Brıýsselden bizdiń jerimizge de jetti. О́kinishke qaraı, osy terrorlyq áreketterdi ıslam dinin jamylǵan, ózindik áleýmettik ádilettilikti izdeýge tyrysqan azamattardyń keıbir toptarynyń jasaıtyndyǵy. Árıne, olardyń osyndaı jańylysý qadamdarynan musylman dininiń máni túbegeıli burmalanǵanyn kóremiz.
Lańkesterdiń keskin-kelbeti, aty-jónderi buqaralyq aqparat quraldarynda, ásirese, ınternette jarııalanyp ta úlgerdi. Olardyń basym kópshiligi ózimizdiń qazaqtar. Keshe ǵana ulttyń ishinen tárbıelenip shyqqan jigitter. Baqytsyzdyqtyń eń úlkeni – qolǵa qarý alý arqyly ádilettilik izdeý. О́ziniń kózqarasyn, tilek-talabyn ózara suhbat arqyly sheshý órkenıettiliktiń, mádenıettiliktiń belgisi ekenin túsinetin kez keldi. Qurban bolǵan azamattar da negizinen qazaqtar. Bul ne degen sóz. Belgili bir teris kúshterdiń ulttyq ishki birligimizdi shetinetýge, adamdardyń bir-birine qatynasyn barynsha salqyndatýǵa baǵyttalǵan qadamdar.
Qolǵa qarý alyp, kópshiliktiń de, jeke adamnyń da múddesin qorǵaý múmkin emes. Ol tarıhta ótken qoǵamdardyń enshisindegi qısynsyz dúnıeler, endi kóp máseleni ashyq túrde, qoǵamdyq kelisim arqyly sheshetin qoǵamǵa aınalýymyz kerek. Bul talapty «ashyq qoǵam» teorııasyn alǵa tartqan batystyq qoǵamtanýshy mamandar únemi eskertip otyrady. Osyndaı qadamdardyń shyn máninde ómir qajettiligi ekenin zerdelep te úlgerdik, ıaǵnı «demokratııa» degen qundylyq adamnyń saıası bolmysyn aıǵaqtaýdaǵy basty baǵdar ekenin kózi ashyq aǵaıyn baıqap otyr.
Táýelsizdikti kún ótken saıyn bekitýge, nyǵaıtýǵa arnalǵan jıyrma bes jyl da ótip keledi. Bul degenińiz, shırek ǵasyr jáne tarıh úshin kóp te emes, az da emes. О́tken tarıhı kezeń elimiz úshin túp-túzý syzyqtaı boldy deýge bolmaıdy. Onyń qomaqty jetistikteri de, ózindik áttegen-aılary da bolǵanyn jasyrmaý kerek. Eń bastysy – qoǵamymyz burynǵy qyspaqtarda toqyrap turyp qalǵan joq, keıin qaraı quldyraǵan joq, ydyrap ketýge jol berilgen joq, negizinen jiberilgen qatelikterdi jeńe otyryp alǵa jyljýǵa umtylýmen boldy. Kóptegen zańdar ózgeristerge ushyrady, naryqtyq qatynastardyń negizgi tetikteri jumys isteı bastady, demokratııalandyrýdyń praktıkalyq sabaqtaryn ala bastadyq.
Endi jyldar boıy ártúrli salalarda jınaqtaǵan qundy dúnıelerimizdi shashpaı-tókpeı órkendetýimizge bet buratyn ýaqyt jetti, ıaǵnı árbir azamatymyzdyń maǵynaly ómiriniń uıymdastyrylýyna, onyń tulǵa retindegi ózindik erekshelikteriniń pash etilýine nazar aýdarý mindeti alǵa shyǵa bastaıdy. Qoǵamnyń negizgi baılyǵy – adam, onyń múddeleri, onyń ómiri men erkindigi. Osy san qyrly adam bolmysynyń bir sıpaty saıası saladaǵy saýattylyq. Sondyqtan, qazirgi kezeńde adamnyń saıası dúnıetanymynyń shynaıy sıpatta órbýi óte mańyzdy másele, óıtkeni, ol óziniń tulǵalyq erkindiginiń bir qyryn saılaýǵa daýys berý arqyly qatysýymen nemese saılanýymen bildire alady.
Elimizdiń erteńin oılaýymyz onyń jastarynyń qandaı qundylyqtardy qadir tutatynymen, asqaqtatatynymen astasyp jatady, bul máselege ústirt qaraýshylyq qoǵamda qadaý-qadaý máselelerdi týyndatatynyn, keıbir aýytqýshylyqty órbitetinin ómir kórsetip otyr. Dinı sıpattaǵy lańkestik, áleýmettik máselelerdi sheshýde krımınaldyq joldy tańdaý jastardyń boıyna sińe beretin bolsa, onda olardyń ishindegi rýhanı daǵdarys ulǵaıa túsedi. Oǵan jetkizbeýdiń joly qoǵamdaǵy rýhanı tárbıeni durys jolǵa qoıa bilý, jastardyń rýhanı áleminiń nazardan tys qalmaýy. Osy máseleniń tóńireginde Qazaqstannyń barlyq óńirleri barynsha belsendilik tanytsa quba-qup degen oıdamyz.
Biz qazir halqymyzdyń zııatkerlik ultqa, aldyńǵy qatarly qaýymdastyqqa aınalǵanyn qalaımyz. Ol degenińiz, shyn máninde tek óz basynyń qamyn oılaǵan tutynýshy qoǵamnyń ustanymdarymen ǵumyr keshetin jas urpaqty tárbıeleý emes. Kerisinshe, aqıqatqa qumar, erkindikti súıetin, jan-dúnıesinde rýhanılyqtyń jylýy bar, qoǵamdaǵy barlyq máselelerdi óz boıynan ótkizetin, basqalarǵa kómek berýge daıyn turatyn bilimdi jastardy tárbıeleý, jańa áleýmettik organızmdi qalyptastyrý. Sondyqtan, qoǵamymyzda bolyp jatqan kez kelgen saıası, mádenı oqıǵalardan árbir azamat shettep qalýǵa bolmaıdy. Ol – bizdiń ortaq taǵdyrymyz, elimizdiń búgini men bolashaǵy.
Ǵalamtormen qarýlanǵan jas urpaqqa shynaıy ózara aralasý, ózara birige ómir súrý tájirıbesi jetpeıtindeı áser qaldyrady. Jalpy, qazaq halqy da, túrkiler dili de etıkalyq qundylyqtardy joǵary dáriptegen, osy ıgi dástúrimiz jańa zamannyń materıalıstik, pragmatıstik baǵdarymen qaıshylyqqa túsip jatqany da belgili. Osyǵan oraı qazirgi zamannyń qaıshylyqtarynyń túpki astary bolashaǵymyz qaı baǵytta órbýi tıimdi degen saýaldyń jaýabyn tabýmen astasyp jatady.
Shyǵarmashylyǵyn, óz darynyn shektegen adam ózin áleýmettik mehanızmniń qosalqy tetigine aınaldyrady. Sondyqtan, memlekettik organdar tarapynan jastardyń barlyq jerde margınaldanyp ketpeýin baqylap otyrǵan jón. О́ıtkeni, ondaı jaǵdaı ártúrli dinı uıymdarǵa múshe bolýǵa baryp tireýi de múmkin. Mine, osyǵan oraı qabiletti, belsendi, abzal adamdy qadirleý dástúrin qalyptastyrýǵa, damytýǵa barlyq aımaqtarda talpynsaq, onda elimizge demokratııalanýdyń jańa bir lebiniń qoǵam bolmysyna kelip jetkenine kýá bolamyz, keleńsiz áreketterge jol bermeımiz.
Cerik NURMURATOV,
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor
ALMATY