Mazasyz álem. Aýmaly-tókpeli dúnıe

«Uly Brıtanııany» «shaǵyn Anglııaǵa» aınaldyrmaıyq «Eýroodaqqa kóńil tolmaýshylyq onyń quramynan shyǵýǵa sebep emes. «Uly Brıtanııany» «shaǵyn Anglııaǵa» aınaldyryp qajeti joq». Ulybrıtanııa táýelsizdigi partııasynyń jetekshisi Naıdjel Faradjben ótkizilgen debat kezinde el premer-mınıstri Devıd Kemeron osylaı dedi. Devıd Kemeron óz otandastaryn «shaǵyn Anglııa» úshin daýys bermeýge shaqyrdy. «Brıýsselge reforma júrgizý qajet pe? Iá. Eýroodaq ınstıtýttary­na ne­ǵur­lym ashyq jumys isteý kerek pe? Iá. Bul jerde másele bizge Eýropar­lamenttiń unaıtyndyǵynda nemese una­maıtyndyǵynda turǵan joq. Meniń jeke óz basyma ol unamaıdy. Bul jerde másele bizdiń qanshalyqty qýatty bola alatyndyǵymyzda. Sondyqtan, bizge bul uıymda bola otyryp, brıtan múddesi, brıtan jumys oryndary úshin kúresý kerek. Biz ózimizge unamaǵandyǵy úshin ǵana kete beretinder qatarynda bolmaýymyz kerek» dedi ol. Munan ári Devıd Kemeron óz sózinde odaq quramynan shyǵý el ekonomıkasyna zardabyn tıgizetindigin, óıtkeni osy arqyly el ózi úshin óte mańyzdy rynoktan aıyrylatyndyǵyn aıtqan. «Men Uly Brıtanııa úshin Eýropalyq odaq quramynda bola otyryp kúresýimiz kerek, Naıdjel Faradjdyń «shaǵyn Anglııa» týraly usynysyn qabyldamaýymyz kerek dep esepteımin», depti Kemeron. Ol, sondaı-aq, kóptegen ekonomıkalyq sarapshylardyń Ulybrıtanııanyń eýro­odaq quramynan shyǵýy onyń qarjylyq gúldenýine keri yqpalyn tıgizedi degen pikirlerine nazar aýdartqan. «Árıne, qandaı jaǵdaıǵa bolsa da biz tótep beremiz. Biraq gúldene alamyz ba? Árıne, biz óz jolymyzdy taba alamyz. Biraq biz úshin eń senimdi jol Eýroodaq quramynda qala otyryp, ózimizdiń jarqyn bolashaǵymyz úshin kúres júrgizý bolyp tabylady», dedi premer-mınıstr. Devıd Kemeronnyń qarsylasy Naıd­­­jel Faradj bolsa, óz tarapynan Eýroodaq qazirgi ýaqytta terrorshylarǵa jol ashyp otyrǵandyǵyn aıtqan. Onyń pikirinshe, eldiń odaq quramynan shyǵýy Ulybrıtanııanyń táýelsizdigin nyǵaıtyp, mıgranttar problemasyn sheshýine múmkin­dik beredi. Mamyr aıynyń sońynda 600-den astam brıtanııalyq ekonomıst Birikken Koroldiktiń eýroodaq quramynan shy­ǵýyna qarsy ekenderin bildirip, málimdeme jasaǵan bolatyn. Olar eldiń birlestik quramynan shyǵýy onyń ekonomıkasyna keri áser etetindigin málimdegen. Biraq, soǵan qaramastan, eldiń iskerlik jáne ónerkásiptik salasynyń 300-ge jýyq iri ókilderi 16 mamyr kúni el turǵyndaryna ashyq hat jarııalap, olardy aldaǵy referendýmda Eýroodaqtan shyǵýdy jaqtap daýys berýge shaqyrǵan. 17 mamyr kúngi sa­ýal­dama qory­tyn­dysynda kóptegen brı­tandyqtardyń 23 maýsym kúnine belgilenip otyrǵan referendýmda Eýroodaq quramynan shyǵýdy jaqtap daýys berýge nıetti ekendikteri málim boldy. El úkimeti Birikken Koroldiktiń EO qu­ramynan shyǵýy árbir brıtandyq otbasyna jyl saıyn 4,3 myń fýnt sterlıng (6,1 myń dollar shamasynda) shyǵyn ákeletindigin eseptep shyǵarǵan. Sóıtip, D.Kemeron áýeldegi óz bastamasynan basyna bále tilep alǵaly tur. El EO-dan shyqsa, ol otstavkaǵa ketýi tıis. Eýrokomıssııa mıgranttar barǵan elderdi qarjymen qyzyqtyrmaq Eýrokomıssııa birqatar Afrıka elderine mıgrasııalyq problemany sheshýge úles qosqan jaǵdaıda qarjy kómegin beretindikterin málimdedi. Olar mundaı kómekke atalǵan máseleni sheshýde ózderimen yntymaqtastyq ornatatyn memleketter ǵana ıe bola alatyndyqtaryn jarııalaǵan. Eýrokomıssııa jańa mıgrasııalyq daǵ­darystan shyǵý maqsatynda bosqyndardy Eýropaǵa qaraı jóńkiltip jatqan birqatar elderge qarjy arqyly qysymdy kúsheıte túspek nıette ekendikterin bildirdi. Munyń mánisi mynadaı: Brıýssel atalǵan máselede ózderimen yntymaqtastyqqa kelgen memleketterge úlken qarjy kómegin bólmek. Al mundaı yntymaqtastyqqa nıet bildirmegen elderge osyǵan deıin bolyp kelgen kómek pen áriptestik qarym-qatynas kólemin qysqartpaq. Osy jaıynda málimdegen Eýroko­mıssııa tóraǵasynyń orynbasary Frans Tımmermans Eýropalyq odaqtyń mundaı sharaǵa barýyna Jerorta teńizinen ótemiz dep kóptegen bosqyndardyń sýǵa ketýi sebep bolǵandyǵyn jáne atalǵan sharanyń mıgrasııalyq aǵymdy basqarý úshin qa­jettigin aıtty. Brıýssel birinshi kezekte mundaı kómek kórsetý jónindegi kelisimdi Sırııadan shyqqan kóptegen bosqyndardy ózderine qabyldap alǵan Iordanııa, Lıvan sekildi eldermen jasaspaq. Bul kelisimge mıgranttardy qaıtarý men qabyldaýdyń sharttary belgilenetin bolady. Munan keıin osyndaı kelisimdi Nıgerııa, Senegal, Malı jáne Efıopııa sekildi eldermen jasasý jos­parlanýda. Munyń syrtynda Eýropalyq odaq Týnıs jáne Lıvanmen mıgrasııalyq saıasat salasyndaǵy ózara is-qımyldy kúsheıte túsýdi jón kórip otyr. Mundaı qadamǵa barýǵa keıbir memleketterdiń ózderinen shyqqan bosqyndardy qaıta qabyldaýǵa nıet tanytpaýy sebep bolýda. Eýrokomıssııa aldaǵy ýaqytta mundaı eldermen saýda qarym-qatynastaryn jasaýǵa shekteý qoıylatyndyǵyn málimdedi. Eýroodaq qazirdiń ózinde bosqyndardy qaıta qaıtarý jóninde 17 memleketpen kelisim jasasyp úlgerdi. Máselen, ús­timizdegi naýryz aıynda Túrkııamen kelisimge qol jetkizildi. Osy kelisim boıynsha Túrkııa ózine teńiz joldary arqyly kelgen jasyryn bosqyndardy Grekııaǵa jibermeı ustap qaldy jáne qaıta qaıtardy. Alaıda, atalǵan máselede oryn alǵan problemalardy retteý isinde Brıýssel men Ankara arasynda áli de bolsa kelispeýshilikterdiń bar ekendigin aıta ketken abzal. Bosqyndardy túrmege otyrǵyzýǵa tyıym saldy Lıýksembýrgtegi Eýroodaq soty mıgranttardy eldiń ishine zańsyz jaǵdaıda engendikteri úshin túrmege qamaýǵa bolmaıtyndyqtaryn málimdep, osy jóninde tıisti qaýly qabyldady. Atalǵan sheshimge zańsyz mıgranttardy túrmege qamaýdyń ornyna olardy ózderiniń kelgen elderine qaıta jiberý qajettigi aıtylǵan. «Qaıta qaıtarý týraly dırektıva EO quramyna kirmeıtin elderden kelgen azamattardy, eger olar elden shyǵaryp jiberý úderisine buryn ilikpegen bolsa, tek odaq elderiniń aýmaǵyna zańsyz kirgenderi úshin túrmege qamaýǵa jol bermeıdi» dep jazylǵan Lıýksembýrgtegi sot sheshiminde. Sondaı-aq, bul sheshimde eger mıgrant Shengen aýmaǵynan shyǵyp ketken jaǵdaıda da ony ustap, túrmege qamaýǵa bolmaıtyndyǵy málimdelgen. Sottyń bul qaýlysy Shengen aımaǵyna kirmeıtin Brıtanııa men Irlandııaǵa jáne Eýroodaq sotynyń sheshimin oryndamaıtyndyqtary týraly óz quqyǵyn qorǵap qalǵan Danııaǵa qatysy joq eken. Mundaı sheshimniń qabyldanýyna myna bir jaǵdaı túrtki bolypty: Fransýz polısııasy jalǵan belgııalyq qujatty paıdalanǵany úshin afrıkalyq mıgrant áıeldi La-Mansh qasyndaǵy tonnelden ustap, ony elge zańsyz kirdi dep aıyptap, túrmede qamaýda ustaǵan. Selına Affým dep atalatyn álgi áıel EO dırektıvasy negizinde polısııanyń joǵarydaǵy áreketine shaǵym jasaǵan. Dırektıva boıynsha zańsyz mıgrantqa el aýmaǵyn tastap shyǵýǵa 30 kún ýaqyt beriledi eken. Sondaı-aq, dırektıvada el aýmaǵynan shyǵaryp jiberý shekten tys kúsh qoldaný arqyly júrgizilmeıtindigi jáne mıgranttyń ómirine qater tóndirýge bolmaıtyndyǵy jazylypty. Fransýz kassasııalyq soty Affýmnyń shaǵymyn Eýroodaq sotyna joldaǵan. Mine, osy shaǵym nátıjesinde EO-nyń joǵary sot organy bolyp tabylatyn Lıýk­sembýrgtegi sot joǵarydaǵydaı qaýly qabyldap, málimdeme jasaǵan. Jerorta teńizinde úsh kúnniń ishinde 700 qonys  aýdarýshy sýǵa ketipti BUU-nyń Bosqyndar jónindegi agenttiginiń málimeti boıynsha Jerorta teńizinde júzýge jaramsyz sanalatyn úsh iri kemeniń sýǵa batýy saldarynan kem degende 700 mıgrant ajal qushqan. Atalǵan agenttik sońǵy kún­­deri Jerorta teńizinde úsh kemeniń sýǵa batýyna baılanysty eń az degende 700 adamnyń qaza tapqandyǵy týraly málimdeme taratty. Agenttiktiń baspasóz hatshysy Karlotta Semı mamyrdyń sońynda ótkizgen baspasóz más­­lıhatynda bul jerde áńgime Eýropaǵa sýǵa júzýge jaramsyz kemeleri arqyly júzip jetpek bolǵan bosqyndar týraly bolyp otyrǵandyǵy týraly aıtty. Onyń aıtýynsha, osy úsh kemeniń biri sýǵa batqannan keıin 100-ge jýyq adam habarsyz ketkender qataryna qosylǵan. Bul oqıǵa ústimizdegi jyldyń 25 mamyry kúni bolǵan. Munan bir kún keıin taǵy bir keme sýǵa ketken. Oqıǵa kýágerleriniń málimdeýinshe, Lıvııanyń batys jaǵalaýyndaǵy porttardyń birinen shyqqan bul kemede 670-teı jolaýshy bolǵan. Kemeniń motory bolmaǵandyqtan ony adamdarǵa toly ekinshi bir keme tirkep alǵan. Keme sý betinde kele jatyp aýdarylyp ketken. Sol sátte odan tek 25-ke jýyq adam ǵana aldyndaǵy motorly kemege júzip jetken. Munan keıin taǵy da 79 adamdy kúzet qyzmeti qutqaryp qalǵan. Demek, qalǵan adamdardyń bári sýǵa ketip, qaza tabýy ábden múmkin. Úshinshi kemeniń sýǵa ketý oqıǵasy 27 mamyr kúni bolǵan. Bul kemeden 135 adamdy qutqaryp qalýdyń sáti túsken. 45 adamnyń sý ishindegi óli denesi tabylǵan. Qalǵan sýǵa ketýshilerdiń naqty sany áli belgisiz. «Sonymen, eger osy úsh oqıǵaǵa baılanysty bizdiń esebimiz bo­ıynsha eń kem degende 700 adam sýǵa ketip, qaza tapqan. Naqty qansha adamnyń sýǵa ketkendigin ázirge aıta almaımyz», dedi osy oqıǵaǵa baılanysty baspasóz hatshysy. Tiri qalǵandar Italııanyń Ta­ranto jáne Possallo portty qalalaryna jetkizilipti. Munyń aldynda bıylǵy jazda Lıvııadan shyǵyp, Jerorta teńizi arqyly Italııaǵa júzip bara jatqan adamdardyń da sýǵa ketkeni týraly habar taratylǵan bolatyn. Osy oqıǵaǵa baılanysty Eýro­palyq odaq Lıvııa jaǵa­laýlaryna zańsyz mıgrasııa­nyń aldyn alý úshin óz áskerlerin jiberýge nıeti ekendikterin málimdedi. Sondaı-aq, Lıvııanyń jańa úkimetimen birlesip, mıgranttar men bos­qyndar qa­byl­daýǵa arnalǵan ýaqytsha lagerler qurýdy jos­parlap otyrǵandaryn habarlady. Toptamany daıyndaǵan Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»